Nederland en België zijn beide grote exporteurs van bier, bevroren aardappelproducten (met name friet) en chocolade. Daarnaast is Nederland ook een grote afnemer van typisch Belgische voedingsmiddelen. Dat meldt het CBS naar aanleiding van de publicatie van de Internationaliseringsmonitor met als thema België.

Nederland en België: Frietexporteurs in de EU

Van bevroren aardappelproducten is België de belangrijkste exporteur (3,4 miljard euro) en Nederland tweede (1,6 miljard euro). Tot 2018 had Nederland elk jaar een grotere exportwaarde dan België, maar daarna is de achterstand op België steeds groter geworden. De laatste jaren was er onder andere omzetgroei bij de Nederlandse export naar Frankrijk, Zuid-Afrika en Paraguay.

Sinds 2021 is de Belgische exportwaarde van bevroren aardappelproducten (waarvan circa vier vijfde friet) meer dan verdubbeld. Dit kwam doordat de hoeveelheid met 12 procent toenam (onder andere door nieuwe frietfabrieken, ook van Nederlandse bedrijven) en de exportprijzen bijna verdubbelden. De hoeveelheid bevroren aardappelproducten die Nederland exporteerde is in deze periode juist met 5 procent afgenomen.

Belgische friet komt veel in het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk terecht en Nederlandse friet is het meest in trek in het Verenigd Koninkrijk.

De Rol van België in de Aardappelindustrie

De aardappel is van groot belang voor de Belgische consument en de Belgische agro-voedingssector. Belgische landbouwers produceren op jaarbasis meer dan 4,5 miljoen ton aardappelen op 95.000 hectare, resulterend in een gemiddelde opbrengst van 40 tot 55 ton per hectare. Meer dan 97% van deze oogst wordt tot frites en chips verwerkt, waarvan 80% vervolgens wordt geëxporteerd naar andere landen.

De kwaliteit en sortering van de aardappelen in België leent zich goed voor fritesverwerking; voor de rassen Fontane en Bintjes geldt dat de bakkwaliteit als uitstekend wordt aangemerkt. Van het totale volume verwerkte aardappelen wordt 80% geëxporteerd, waarvan een steeds groter deel buiten Europa.

Momenteel voert België diepvriesfrites uit naar meer dan 150 landen. In Japan zijn de frites bijvoorbeeld erg populair, terwijl kroketten het erg goed doen in India en China. Andere grote afzetmarkten zijn het Midden-Oosten en Brazilië.

Illustratief voor het verwachte toekomstperspectief is het investeringsniveau van Belgische fabrikanten binnen de sector. In 2016 kwam dat uit op €310 miljoen ofwel 85% meer dan 2015. Nog begin 2017 maakte de grote fritesverwerker McCain bijvoorbeeld zijn plannen bekend om de aanwezigheid in België te versterken, door in de volgende vijf jaar €175 miljoen te investeren met de opening van een vierde productielijn in 2018, met het oog op steeds meer toenemende export van frites vanuit Noordwest-Europa naar de rest van de wereld.

De aardappelsector heeft niet het imago van zeer innovatief te zijn, maar het is desondanks een sector die veel mogelijkheden biedt voor innovatie, op het gebied van een betere kwaliteit, commercieel voordeel, rendement, hogere opbrengst, respect voor milieu en duurzaamheid.

De Uitdagingen voor Lange Frieten

Lange frieten zijn een zeldzaamheid geworden in ons land. Of het nu gaat om voorgebakken of ambachtelijke friet, frietjes die formaatje pink overtreffen worden maar mondjesmaat meer geserveerd in de Nederlandse frituurzaken. De bijgaande foto van een frietje van ruim 15 centimeter schoon aan de haak is een curiositeit. Hoewel deze lengte destijds in 2010 ook al een uitzondering was, kwam je tien tot vijftien jaar geleden als cafetariahouder en consument nog regelmatig frieten van vijf tot tien centimeter of zelfs meer tegen.

Er zijn verschillende redenen waarom lange frieten zeldzaam zijn geworden:

  1. Bij een onvoldoende aanbod van grotere aardappelen, hebben individuele cafetariahouders vaak het nakijken. De grote ketens hebben niet zelden spijkerharde afspraken met frietproducenten over de lengte van frietjes.
  2. Lang was Nederland het domein van de koelverse friet. Maar het volume diepvriesfriet voor export van frietfabrieken in ons land is de afgelopen decennia enorm gegroeid. Ongeveer 85 procent van alle voorgebakken friet wordt in diepvriesvorm verscheept naar het buitenland.
  3. “Het is tegenwoordig moeilijk om nog grote aardappelen voor friet te vinden in de supermarkt. België is één van de grootste producenten van diepvriesfriet. De grootste aardappelen gaan dus naar de industrie. Het overschot gaat naar de supermarkt.” De Vlaamse professor Bruno De Meulenaer van de Gentse universiteit zei het vorig jaar nog maar eens ten overvloede tijdens een lezing over het thuis bakken van friet. De situatie is in ons land identiek. Het thuis bakken van lange frieten is er dus ook niet eenvoudiger op geworden.
  4. Een bedrijf als McDonald’s heeft met zijn circa 40.000 restaurants een enorme impact. Het is met een dagelijkse behoefte van vier tot vijf miljoen kilo friet de grootste frietverkoper ter wereld. Bij McDonald’s zijn de keukenoperatie en de verpakkingslijn afgestemd op harde, vastgelegde frietspecificaties. De frietlengte is gemiddeld circa zes centimeter. Om een fraai frietboeketje te kunnen maken zijn naast kortjes ook langere frietjes van ongeveer 8 tot 10 centimeter nodig. Afwijkingen gooien het proces van portionering bij het bakken en verpakken in de bekende vouwdoosjes in de war. Bovendien: hoewel het gewicht hetzelfde is, lijkt een frietdoosje met kleine frietjes toch minder goed gevuld. McDonald’s wil dat zijn frietboeketje in het rode doosje altijd ongeveer hetzelfde oogt.
  5. Friet is een natuurproduct in optima forma. Het betekent dus ook dat het klimaat en de weersgesteldheid een grote rol spelen. Bij extreem weer, zoals droogte en warmte óf juist erg vochtige en natte omstandigheden, vlot de groei van frietaardappelen niet. Trouwens, de afgelopen jaren al kampten enkele aardappelgebieden in de wereld met overstromingen en andere regio’s juist met een gebrek aan regen. Dat doet de wereldwijde voorraad en productie in de circa 100 frietfabrieken natuurlijk geen goed. Dan kun je wel kiezen voor rechthoekige fastfoodrassen als Innovator, maar ook die zullen in zo’n geval niet tot grote frietaardappelen uitgroeien.
  6. Het aanbod grote frietaardappelen zal zeker niet toenemen in de lage landen. In België sloeg de Nationale Klimaatcommissie enkele jaren geleden reeds op de trom. De oogst van frietaardappelen zal ernstig te lijden hebben onder de verwachte extreme droogteperiodes, aldus de commissie. De onderzoekers verwijzen naar de hittegolf van 2018 als voorbeeld: het leverde de aardappelteelt in Vlaanderen een verlies op van 31 procent. Prijsstijgingen en een dramatische daling van de frietexport zullen bij langere periodes van droogte veel vaker voorkomen.
  7. Pers je frieten van aardappelpoeder, zoals Rixona en Maxpatat doen, dan is de lengte altijd zoals je die wilt. Je bent immers niet afhankelijk van de natuurlijke lengte van de aardappel. Hetzelfde geldt een beetje als je kringelfriet uit kleine aardappelen snijdt. Ongetwijfeld is in laboratoria reeds gepoogd om grote gewone frieten van kleine aardappelen te maken door stukken aan elkaar te “lassen”. Kennelijk heeft dit tot op heden niet tot bruikbare, haalbare en betaalbare innovaties geleid. Kan een dikkere coating soelaas bieden?

De Duurste Friet ter Wereld

Bij restaurant Serendipity3 ben je zomaar 200 dollar kwijt voor je friet. Een restaurant in New York (Verenigde Staten) heeft het Guinness-wereldrecord voor ‘duurste patat’ gevestigd: 200 dollar (169 euro). Het gerecht is bedacht ter gelegenheid van Nationale Frietjesdag in Amerika. Helaas wordt het niet met mayo geserveerd, maar met Mornay-saus gemaakt met biologische uiercrème van Jersey-koeien. Ach, het zal ongetwijfeld wel prima smaken.

Serendipity3, het restaurant waar deze prijzige patat geserveerd wordt, heeft nog een recordprijs op de kaart staan. Voor een kleine 100 dollar krijg je 's werelds duurste milkshake geserveerd, compleet met 'ezel-karamel-room', Devonshire clotted cream en vanillebonen uit Madagascar.

Om het duizelingwekkende prijskaartje te bereiken, worden de frietjes gemaakt van Chipperbeck-aardappelen geblancheerd in Dom Perignon Champagne en J. LeBlanc French Champagne Ardenne Vinegar. Vervolgens worden ze drie keer gekookt met puur ganzenvet van kooivrije ganzen uit Zuidwest-Frankrijk. De standaard mayonaise en ketchup is gewoonweg ordinair en in plaats daarvan kunnen klanten hun friet dippen in een Mornay-saus gemaakt met biologische uiercrème van Jersey-koeien.

Als eerste worden de frites ondergedompeld en geblancheerd in de champagne van Dom Pérignon en gerijpt in J. LeBlanc French Champagne Vinegar. Vervolgens worden de frites twee keer gebakken in puur ganzenvet afkomstig van de allerbeste ganzen uit Zuid-West Frankrijk. Daarna worden de gebakken frietjes op smaak gebracht met het wereldberoemde Guerande truffelzout, Italiaanse truffelolie en Pecorino kaas gemaakt met melk van schapen die grazen in de ongerepte natuur op de heuvels van Kreta. Op en top haute friture dus.

En of het frietje nog niet decadent genoeg was wordt er als finishing touch nog een berg zwarte zomertruffels uit Italië over geraspt. De saus waar je de frietjes in dipt is trouwens ook allesbehalve simpel. De fritessaus wordt onder andere gemaakt met, alweer, zwarte truffels en top-kwaliteit Gruyère.

Guinness World Records

De Crème de la Crème Pommes Frites heeft zelfs een plek in het nieuwe Guiness World Records boek weten te bemachtigen als duurste frietje ter wereld. Voor degene die het luxueuze patatje met een overload aan truffel willen proeven; reserveren moet minimaal 48 uur van te voren.

Hoe Worden Frieten Gemaakt?

Eind maart sprak ik voor HAS Voedseldialoog met Jolanda Soons en Annie Dirks van Lamb Weston / Meijer (LW/M), producent van voorgebakken, bevroren friet en aardappelvlokken. Lamb Weston / Meijer is voor de helft eigendom van het beursgenoteerde Amerikaanse ConAgra Foods (=moederbedrijf Lamb Weston) en voor de helft eigendom van het Nederlandse familiebedrijf Meijer. Beide bedrijven bestaan al bijna 100 jaar.

In de 5 Europese fabrieken worden jaarlijks 1,2 miljard kilo aardappelen verwerkt tot 700 000 ton eindproducten. Er zijn dus bijna 2x zoveel aardappelen nodig voor een kilo friet. De schil gaat eraf en er verdampt veel water tijdens het frituren. Per dag worden 12 miljoen porties friet gemaakt (1 kilo friet bevat ca. 6 porties), die in 87 landen worden verkocht. Wereldwijd worden er 50 miljoen porties friet per dag gemaakt door Lamb Weston.

Annie: “De aardappelen worden eerst gesorteerd, gewassen, en meestal geschild. Daarna gesneden in de gewenste dikte en vorm, geblancheerd, gedroogd, gefrituurd en vervolgens diepgevroren en verpakt. Naast frietjes snijden we ook veel andere vormen, zoals Twisters® (spiralen), Criss Cuts® (wafeltjes), wedges (partjes) en Dipperz® (schaaltjes). De messen hiervoor ontwikkelen we zelf.”

Jolanda: “sommige mensen denken dat frietjes worden geperst, maar dat is niet zo. Dat is echt een misverstand. Deze worden bij ons altijd gesneden uit een hele aardappel.” Uitzondering hierop is een product zoals RAS Patat van Aviko, waarbij frietstaafjes worden gevormd uit aardappelpuree.

Het duurt maximaal 1,5 uur vanaf het moment dat de aardappel binnen is, totdat die in de zak zit. “Diepvries aardappelproducten en groenten zijn feitelijk verser dan die uit het koelvak. Want wij bevriezen de versheid. Je verliest dan ook het minste vitamines. Er is maar 1 aardappeloogst per jaar. De aardappelen worden meestal opgeslagen bij de teler. Die krijgt er een bewaarvergoeding voor.

Het blancheren van de frietstaafjes duurt 5-25 minuten bij ca. 80 graden, afhankelijk van het ras, de dikte van de friet en moment in het seizoen. Enzymen worden geïnactiveerd, suikers eruit gespoeld en de staafjes voorgegaard. Suikers uitspoelen helpt om de gewenste goudgele bakkleur te krijgen en beperkt vorming van acrylamide later, tijdens het afbakken. Het frituren in (meestal) zonnebloemolie duurt ca. 1 minuut, bij 185 °C. Bij dit voorbakken is het belangrijk dat je de frietjes snel dichtschroeit. Je wilt dat ze een heel dun korstje krijgen.

Daarna worden ze in de vriestunnel ingevroren tot -12 °C, kouder kan maar dan breken de staafjes heel snel. Vervolgens worden de producten verpakt, dozen op een pallet gestapeld en via vrachtauto’s naar het centrale vrieshuis vervoerd in Bergen op Zoom. Dit alles gebeurt volledig geautomatiseerd, daar komen geen mensenhanden meer aan te pas. Daar wordt de friet binnen enkele dagen diepgevroren tot -18 °C.

Toch is er maar weinig echt afval in het proces. Bij LW/M heeft elke fabriek tevens een vlokkenlijn daar komt ca. 20 procent van de totale hoeveelheid aangevoerde aardappelen terecht. Dit zijn aardappelen niet geschikt voor de frietlijn en de kleine stukjes. Deze worden gegaard en gepureerd. Deze aardappelpuree wordt gedroogd op grote walsen (bij 200 °C) En komt als een soort eetpapier van de wals af, waarna dit wordt gemalen tot vlokken.

In Kruiningen bouwt Lamb Weston “de modernste frietfabriek ter wereld”. De totale jaarproductie in het Zeeuwse aardappeldorp wordt hierdoor met 195 miljoen kilo friet uitgebreid naar ongeveer 440 miljoen kilo. Die wordt momenteel getest en binnenkort opgeleverd. Bedoeling is dat de aangevoerde aardappelen voor de volle 100 procent worden gebruikt (“zero waste”) en het energieverbruik uitermate beperkt blijft.

Ook het transport van de diepgevroren friet uit de nieuwe fabriek is bijzonder. Daar komt straks eigenlijk geen mens meer aan te pas, want de vrachtwagens worden volautomatisch geladen. “In 2,5 minuut is een vrachtwagen volgeladen. We maken hier straks elk uur anderhalve vrachtwagen aan friet, 24 uur per dag, 7 dagen per week,” aldus een woordvoerder van Lamb Weston in de PZC.

Samenvatting

Van de traditionele Nederlandse en Belgische friet tot de meest luxueuze creaties ter wereld, de aardappel blijft een belangrijk onderdeel van onze voedselcultuur. Of je nu geniet van een eenvoudige zak friet van de lokale snackbar of een exclusieve portie in een New Yorks restaurant, de mogelijkheden zijn eindeloos.

labels:

Zie ook: