Een zeugma (of syllepsis) is een stijlfiguur die bestaat uit de verbinding van een woord, vaak een werkwoord, met twee andere woorden, terwijl het slechts bij één van beide, of bij beide tegelijk, op een passende wijze gebruikt kan worden.

Het woord "zeugma" komt uit het Grieks en betekent "juk" of "verbinding". Het slaat op de verbinding van een woord (zoals 'zetten') met twee andere (zoals 'koffie' en 'over'). Een zeugma heeft een verrassend en ook vaak een komisch effect. De lezer wordt even op het verkeerde been gezet. Dat komt doordat de samentrekking op zichzelf klopt: het samengetrokken deel heeft de juiste vorm en je kunt het ook op dezelfde positie in de zin invullen. Daardoor gaat de lezer ervan uit dat ook de betekenis overeen zal komen.

Een bekende voorbeeld van een zeugma is: ‘Hier zet men koffie en over’. In dit voorbeeld is 'zetten' anders betrokken op 'koffie' ('koffie maken') dan op 'over' ('overzetten' betekent 'van de één naar de andere kant brengen'). Het is het aftrekken met heet water; koffie, thee zetten.

Een zeugma houdt in dat je een werkwoord of bijvoeglijk naamwoord verbindt met twee andere woorden, terwijl het bij beide woorden een andere functie vervult. Een andere mogelijkheid is dat het verbindende woord wel aansluit bij beide woorden, maar dan in een andere betekenis.

In de zin ‘Hier zet men koffie en over’ betekent 'zetten' in 'koffiezetten' iets anders dan in 'overzetten'. Daarom is deze zin eigenlijk ‘fout’. In de zin ‘Hier zet men koffie en (zet men) over’ zitten eigenlijk twee werkwoorden: koffiezetten en overzetten. De grap is dat 'zet men' in combinatie met 'koffie' ‘bereidt, maakt’ betekent, en in combinatie met 'over' iets heel anders: ‘varen, brengen’. Zetten wordt dus verbonden met twee woorden, maar heeft met deze woorden een verschillende betekenisrelatie. Dat betekent dat je volgens de regels voor samentrekking 'zet men' niet mag weglaten in tweede deel van de zin. Dat wordt hier nu juist voor de grap wél gedaan.

Soms wordt er bewust gekozen voor een zin met een dergelijke samentrekking als stilistisch middel, meestal voor de grap. Die stijlfiguur wordt zeugma genoemd.

Een zeugma heeft wel wat weg van een foutieve samentrekking. Je kunt een zeugma voorkomen door jezelf, als je twee woorden verbindt door één woord, af te vragen of de twee verbonden woorden dezelfde betekenis, functie en woordsoort hebben.

Een zeugma is een stijlfiguur waarbij een woord in eenzelfde grammaticale relatie staat tot twee andere termen, maar bij elk van hen een verschillende betekenis heeft (meestal een werkwoord met twee voorwerpen). Strikt genomen is een dergelijke constructie ongrammaticaal (zie syllepsis-1).

Voorbeelden van zeugma:

  • Hij nam al het geld mee en de benen.
  • Ik haalde koffie en alle namen door elkaar.
  • Zij viel op en hij door de mand.
  • Houd je geest fit en je mond dicht.
  • Laat iedereen vrij, maar niemand vallen.
  • Voer eendjes, geen oorlog.
  • Ze kregen mij niet klein maar wel op hun donder.
  • Ze lagen achter en vooral ook dwars.
  • Hij stelde me voor en meteen ook aansprakelijk voor de hitte.
  • Ik nam een besluit en zij de benen.
  • Hij liep eerst achter en later spitsroeden.

Een mooi voorbeeld van zeugma vinden we in het gedicht ‘Verslaggever’ uit de cyclus Spel van de wilde jacht van G. Achterberg: ‘nemen wij afscheid en de laatste trein’.

labels:

Zie ook: