Als docent weet je als geen ander hoe belangrijk het is om je lessen goed voor te bereiden. Heb je qua lesvoorbereiding een opfrisser of inspiratie nodig? Dat komt goed uit. Lesvoorbereiding is het nadenken over je volgende les en het uitwerken van de vraag: hoe breng ik mijn lesstof zo goed mogelijk over op mijn leerlingen? Je zet als het ware je denkproces op papier.

Een ‘goede’ les verschilt per situatie. De ene dag verloopt alles volgens de planning, terwijl er op de andere dag juist spontaan een mooi leermoment ontstaat. Het gaat er uiteindelijk om dat de lesstof blijft hangen bij leerlingen. Maar in grote klassen is het succes van een les soms moeilijk te overzien. Hoe bereid je de volgende les in dat geval voor? Wie heeft wat onthouden?

De beginsituatie en het lesdoel

1. In de beginsituatie stel je jezelf de vraag: wat weten mijn leerlingen al? Dit geldt zowel voor de lesstof als voor hun vaardigheden. Want niet alleen hun vakspecifieke kennis doet ertoe.

2. Na de beginsituatie formuleer je het doel van de les. Wat wil je bereiken? Moeten de leerlingen bepaalde begrippen kennen of juist dingen kunnen toepassen? Gebruik de leerplannen van jouw vak als uitgangspunt.

Leerinhoud en kennisoverdracht

3. Nadat je de doelen hebt bepaald, is het tijd voor de leerinhoud. Schrijf de les schematisch op en vermeld waar nodig welke hoofdstukken van welk boek je daarvoor nodig hebt. Wist je dat we speciaal voor scholieren een Academy hebben?

4. Lesinhoud is heel belangrijk, maar hoe vindt de kennisoverdracht zelf plaats? Ga jij de leerlingen alles uitleggen? Laat je hen zelfstandig werken? Doen ze dat individueel of in groepjes? Vergeet niet de les te evalueren: heb je het lesdoel bereikt? Met het Mr. Chadd-schoolportaal hebben scholen en docenten direct die mogelijkheid. Ons rapportagetool geeft meteen inzicht in alle vragen van je leerlingen.

Materialen en tijdsplanning

5. Kun jij je die oude tv-kast van vroeger nog herinneren? Voor veel leerlingen het hoogtepunt van de les! Je kunt allerlei materialen inzetten om je leerdoelen te behalen. Heb je een computer of beamer nodig? Posters of uitgeprinte versies van oefeningen?

6. Als docent wil je je lestijd zo effectief mogelijk benutten. Of je nu een rooster van 40, 50 of 60 minuten hebt: je bent er altijd zo doorheen. Ga voor jezelf na hoeveel tijd elk onderdeel in beslag neemt.

Het belang van herhaling

Herhalen is onwijs belangrijk. Het zorgt ervoor dat de lesstof in het langetermijngeheugen van de leerling komt en de verbindingen tussen de hersencellen sterker wordt. Zo kunnen ze de stof gemakkelijker onthouden, maar ook weer ophalen. De tip die veel docenten integreren in hun les zijn de drie herhaalvragen. Begin elke les met drie vragen over de lesstof van vorige les, vorige week en vorige maand. Op deze manier ben je elke les aan het herhalen. Ook de stof die al eerder in het schooljaar is behandeld.

Duidelijk lesdoel

Een duidelijk lesdoel is het fundament van je les. Regelmatig zie ik nog vage en lange lesdoelen. Denk bij de voorbereiding van je les goed na: Wat wil ik de leerlingen in deze leren? Deel het lesdoel in je les met de leerlingen, zodat ook leerlingen duidelijk hebben wat ze gaan leren. Als leerlingen geen idee hebben wat ze gaan leren, er is geen doel, dan wordt scoren lastig.

Relevante voorkennis activeren

Voorkennis is de bouwsteen als we leerlingen iets willen leren, lesstof moet aansluiten bij wat ze al weten. Dus wat weten de leerlingen al? Kijk naar je lesdoel en haal daar een woord of begrip uit; op die manier activeer je de voorkennis. Vraag niet wat de leerlingen over het lesdoel weten. Dan ben je niet de voorkennis aan het activeren, maar dan vraag je naar talent.

Voorbeelden

Tijdens de instructie ga je het lesdoel uitleggen. Maar hoe ga je het lesdoel uitleggen? Welke voorbeelden gebruik je? Tijdens de lesbezoeken die ik doe, zie ik vaak dat docenten voorbeelden kiezen uit de lesmethode of het werkboek van de leerlingen. Maar dat is zonde. Zorg voor andere voorbeelden dan de voorbeelden uit het werkboek van de leerlingen. Zo kunnen de leerlingen deze voorbeelden nog écht gebruiken om zelf te maken, zodat het doel goed geoefend en ingeslepen kan worden.

Werk met een stappenplan

Welke stappen moeten de leerlingen zetten om tot een oplossing te komen? Beschrijf de stappen duidelijk en helder, zodat je precies weet hoe je het lesdoel gaat uitleggen aan de leerlingen. Durf ook hier weer de stappen/uitleg van de lesmethode los te laten. Bekijk de lesmethode kritisch en kijk welke stappen nodig zijn om tot de oplossing te komen. Laat leerlingen de stappen overnemen in hun schrift. Laat ze het ook écht opschrijven. Zo kunnen ze de stappen erbij pakken als ze zelfstandig aan de slag gaan met de opdrachten!

De vier sleutels voor een effectieve les

Hoewel er in de afgelopen decennia nogal wat claims zijn gelegd op wat echt zou werken in de les (zie Canon van het leren, 2012), blijken er nu, een flink aantal metaonderzoeken verder, maar een paar instructiethema’s die het waard zijn om blijvend te doordenken (Hattie, 2014). Deze thema’s kunnen worden teruggebracht tot vier vragen:

  • Stelt de leerkracht een scherp leerdoel in de les?
  • Volgt de leerkracht ‘de kortste weg naar Rome’?
  • Stimuleert de leerkracht de actieve betrokkenheid van leerlingen?
  • Stemt de leerkracht af op verschillen?

Wij noemen deze vier vragen de vier sleutels voor een effectieve les en ze zijn vanwege hun impact op opbrengsten belangwekkend. Belangrijk dus voor leerkrachten om ze in de voorbereiding op de les mee te nemen en voor schoolleiders om ze bij individuele leerkrachten en het team middels een reflectieve dialoog regelmatig onder de aandacht te brengen.

Sleutel 1: het lesdoel

Het leerdoel in de les richt de aandacht op dat wat geleerd moet worden. Het gaat hier altijd om een aanpak of werkwijze in de vorm van een stappenplan (of een oriëntatie daarop). Het stellen van een lesdoel is een voorwaarde om scherpe feedback te kunnen geven en om de prestaties van leerlingen te monitoren en te beoordelen.

Wanneer leerlingen de doelen als ‘moeilijk’ ervaren (de lat ligt hoog), dan verbeteren gemiddeld genomen de prestaties. Dat komt omdat leerlingen zich door moeilijke doelen meer uitgedaagd voelen en zich meer inspannen voor een goed resultaat. Een ander punt dat naar voren komt, is dat wanneer leerlingen goed kunnen overzien wat ze moeten beheersen dit een positieve uitwerking heeft op ‘geloof in eigen kunnen’. En wie zelfvertrouwen heeft, durft moeilijker leertaken op te pakken en geeft ook minder snel op. Ook hier zien we dus een positief, indirect effect van het stellen van (uitdagende) lesdoelen (Hattie, 2014).

Sleutel 2: ‘De kortste weg naar Rome’

Bij ‘de kortste weg naar Rome’ hebben we dus directe instructie op het oog. Van een consequente toepassing van het directe instructiemodel mag veel worden verwacht, mits de fasen niet als een dwangbuis worden gezien en er rekening wordt gehouden met nieuwe inzichten, bijvoorbeeld op het terrein van de neurofysiologie. Zo kan het belang van het activeren van voorkennis in relatie tot het verwerken en onthouden van nieuwe informatie nauwelijks worden overschat.

Het directe instructiemodel:

  1. Terugblik: Wat weten we al over het lesdoel (voorkennis activeren)?
  2. Oriëntatie: Wat gaan we leren (leerdoel) en waarom (betekenisvol)? Hoe ziet de agenda er voor deze les uit?
  3. Uitleg: Om welke aanpak gaat het (leg uit en geef voorbeelden)? Vat regelmatig samen. Wordt de aanpak door alle leerlingen begrepen?
  4. Begeleide inoefening: Is oefenen onder begeleiding van de leerkracht voor alle leerlingen nodig?
  5. Zelfstandige verwerking: Zijn leerlingen zover dat ze zelfstandig kunnen oefenen?
  6. Evaluatie: Is het leerdoel bereikt (check met opgave)? Wat zijn aandachtspunten voor het vervolg?
  7. Terug- en vooruitblik: Wat kun je nu met het geleerde? Hoe past deze les in de lessenreeks (vorige-huidige-volgende)?

Met name het controleren van wat leerlingen al weten vóórdat er iets nieuws wordt uitgelegd is cruciaal, omdat de nieuwe begrippen en regels hiermee verbonden worden. Denk bijvoorbeeld maar aan een les waarin na het begrip ‘omtrek’ het begrip ‘oppervlakte’ wordt uitgelegd. Vooral voor zwakkere leerlingen is het expliciteren van voorkennis des te belangrijker, omdat die bij hen soms geheel ontbreekt of niet goed is verbonden met andere (voor)kennis en daardoor later moeilijker in het geheugen is terug te vinden.

Lesafsluiters

Je lessen afsluiten met een concrete werkvorm kan veel opleveren. Docent en onderwijsauteur Frank Gaarthuis schreef er een boek over: ‘Haal meer uit het einde van je les, 40 lesafsluiters voor het voortgezet onderwijs’. Zo merkt Gaarthuis dat de relatie met leerlingen erdoor verbetert. Ook helpt het Gaarthuis bij het controleren of leerdoelen zijn behaald of om de betrokkenheid van leerlingen te vergroten. Een concrete lesafsluiting is een soort stok achter de deur om meer uit het einde van je les te halen.

Tips voor lesafsluiters:

  • Stel eerst het doel van de afsluiting van de les vast.
  • Plan lesafsluiters bewust in tijdens een lessenserie en bedenk wat op welk moment goed kan werken.
  • Bereid een nieuwe werkvorm tot in de puntjes voor.
  • Houd gedurende de les het tijdschema in de gaten. Timemanagement is belangrijk, ook als leerlingen vragen stellen of reageren.

Tips voor een goede uitleg

Leerlingen zeggen dat ze het meeste leren als de juf of meester goed uitlegt. Ook leraren geven aan dat goede uitleg cruciaal is om optimale leerresultaten te realiseren bij taal en rekenen. Bij een goede uitleg geven de leraren aan wat het doel is en staat de aanpak centraal. Afwisselende en activerende werkvormen vergroten daarbij de betrokkenheid en motivatie van de leerlingen om op te letten en te leren.

De leerlingen weten wat ze gaan leren, leraren maken het lesdoel duidelijk en zichtbaar, bijvoorbeeld door het lesdoel in de ik-vorm te formuleren: ik kan de zin in de verleden tijd goed schrijven, of ik kan keersommen met kommagetallen cijferend uitrekenen. De leerlingen snappen wat de kern van de les is en liefst ook waarom het belangrijk is om te leren.

Bij een goede uitleg legt de leraar de focus op de aanpak om het antwoord te vinden of het probleem op te lossen. Leerlingen vertelden ons vaak dat zij veel leren als de juf of meester de stappen duidelijk uitlegt, zodat ze weten wat ze moeten doen. In de les maakt de leraar dus duidelijk welke aanpak of strategie de leerlingen moeten toepassen om tot een antwoord of oplossing te komen. Het hoe, de aanpak staat centraal.

Leerlingen noemen in het verlengde van een goede uitleg ook regelmatig dat afwisselende en leuke werkvormen bij het oefenen bijdragen aan leren. Het bevordert hun motivatie en leidt ertoe dat ze betrokken zijn en actief meedoen.

Over Mr. Chadd

Niet alle leerlingen stellen vragen in de klas, ook als ze die wel hebben. Ze durven het niet, vinden het niet stoer, of lopen al te ver achter. Aan Mr. Chadd stellen ze hun vragen wél. Door onze samenwerking krijg je als docent alsnog een goed beeld van elke leerling.

labels: #Ei

Zie ook: