Het broedseizoen is een cruciale periode in het leven van vogels. De duur van het broeden verschilt per vogelsoort en is afhankelijk van diverse factoren. Het is een natuurlijk proces dat bijzonder en complex is.

Broedrijp Worden en Eicellen Aanmaken

Voordat vogels zich kunnen voortplanten, moeten ze eerst broedrijp worden. Hoe een vogel broedrijp wordt, is afhankelijk van het gebied waar ze leven. Ten noorden of zuiden van de evenaar, waar de lichturen per dag wisselen door de stand van de zon, worden vogels broedrijp als de zonuren toenemen. Op en rond de evenaar, waar de zonuren per dag nagenoeg gelijk blijven, 12 uur licht 12 uur donker, worden de vogels broedrijp als er genoeg voedsel voor de jongen aanwezig is, dat is meestal na de regenperiode. Na de regenperiode gaan planten groeien en insecten komen tot leven.

Vogels reduceren hun geslachtsdelen buiten de broedtijd. Dit doen ze om zo licht mogelijk te zijn om optimaal te kunnen vliegen om voedsel te kunnen bemachtigen. Als de lichturen toenemen of als er genoeg voedsel is, worden de vogels stapsgewijs broedrijp. Via de hersenen, hypofyse, worden de hormonen gestimuleerd waardoor de geslachtsdelen weer hun functionele grootte aannemen.

In het begin van het broedrijp worden van het vrouwtje lijkt haar eierstok nog op een tros druiven. De eierstok bestaat dan uit een groot aantal kleine eicellen. Door het broedrijp worden groeien een aantal van de eicellen. Nu ontstaat in de eicellen die gegroeid zijn de gele eidooier en komen deze eicellen los van de eierstok. In tegenstelling met de mensenvrouw maakt het vogelvrouwtje steeds nieuwe eicellen aan. De mensenvrouw krijgt een hoeveelheid eicellen mee voor haar leven. Het vogelmannetje, net als het mensenmannetje, maakt ook steeds zaalcellen, sperma, aan. de geslachtsdelen van het vrouwtje worden gereduceerd buiten de broedtijd om zo min mogelijk gewicht te hebben om goed te kunnen vliegen.

Het Ei: Een Wonder van de Natuur

In de kiemschijf, die zich in de dooier bevindt, is het genetisch materiaal van het vrouwtje opgeslagen. De dooier bezit de voedingsstoffen die het embryo nodig heeft om zich te kunnen ontwikkelen. Deze voedingsstoffen zijn proteïnen, vitaminen, mineralen en pigmenten. die afkomstig zijn uit de voeding die het vrouwtje heeft opgenomen. Weer een gegeven hoe belangrijk voeding is. De tijdsduur dat zich de dooier ontwikkelt is afhankelijk van de soort vogel. De calcium die nodig is om het skelet van de te vormen embryo wordt geleverd door de eischaal.

Als de eicel groot genoeg is geworden, met alle toevoegen van het vrouwtje, wordt de eicel los gelaten door de eierstok om in de eileider bevrucht te kunnen worden. De balts van het mannetje begint een dag of 7 voordat het eerste ei gelegd wordt. Het vrouwtje laat blijken door haar houding dat ze vruchtbaar is. De eicel komt vrij in de eileider. Het ei blaasje, de eicel met alle cellagen er omheen, opent zich. In de mond van de eileider liggen, na de paring met het mannetje, duizenden zaadcellen te wachten om hun kans te grijpen en binnen te dringen in de eicel / ei blaasje, de bevruchting.

Voordat de eicel bevrucht wordt heeft het vrouwtje het sperma van het mannetje opgeslagen. Dit doet het vrouwtje om er zeker van te zijn dat op het moment dat de eicel zo ver is om bevrucht te worden er genoeg goede zaadcellen aanwezig zijn om een goede bevruchting te laten plaats te vinden. Twee dagen voordat de eicel los komt van de eierstok laat het vrouwtje het opgeslagen sperma uit de opslagbuis los in de eileider. In tegenstelling met zoogdieren hebben vogels meer zaadcellen nodig voor de bevruchting. Waarom dit zo is, is nog niet geheel duidelijk.

Het embryo gaat zich nu ontwikkelen, maar eerst vormt zich nog een omhulsel rond het embryo. Dit omhulsel heeft de beschermende functie om bacteriën buiten te houden, maar zodanig dat het embryo zich wel kan blijven voorzien van zuurstof. Nu is het embryo zover dat de eischaal gevormd kan gaan worden. De kalkachtige eischaal moet poreus zijn, maar wel zo sterk dat het de broedende vogel kan dragen zonder stuk te gaan. Ook zal de eischaal weer zacht genoeg moeten zijn zodat de jonge vogel bij het uitkomen door de schaal heen moet kunnen breken.

In die fase wordt de eicel bij elkaar gehouden door een dubbel gelaagd membraam dat bestaat grotendeels uit proteïne, eiwit, en is gevormd in de eileider. De ruimte waarin dit gebeurt heet de schaalklier. De substraat die de eischaal maakt is schuimachtig en wordt als bolletjes op de eicel gespoten waarna ze opdrogen tot schuimklopjes.

Door de wijze van het spuiten, in klompjes, ontstaan er in de schaal luchtkanaaltjes. Deze kanaaltjes zorgen er voor dat het embryo in het ei kan ademen en gassen en waterdamp kan afvoeren. In de komende 2 a 3 uur is de volgende set spuitjes aan de beurt die een laagje kleurstoffen op de schaal aan brengen. Dit pigment zal zich vermengen met de bovenste laag calciumcarbonaat en zo de grondkleur van de eischaal bepalen.

Het calcium dat de vogel nodig heeft voor de aanmaak van de eischaal moet de vogel uit de voeding tot zich nemen omdat de vogel geen voorraad in zijn lichaam heeft van calcium. De broedperiode breekt aan. de broedtijd is voor de meeste vogels verschillend. Hoe groter de vogelsoort hoe langer de broedtijd.

De Broedduur en Factoren Die Deze Beïnvloeden

De broedtijd is de periode waarin de eieren worden uitgebroed door de oudervogels. Tijdens het broeden is het van belang dat de poriën van het ei goed functioneren voor de ademhaling van het embryo en de afvoer van gassen en waterdamp. De grootste concentratie poriën bevindt zich aan de stompe kant van het ei, waar de luchtkamer is. De luchtkamer ontstaat door de waterdamp die het ei uitademt tijdens het broeden. Aan het eind van het broedproces ontwikkelt de luchtkamer zich verder. De lucht in de luchtkamer is voldoende voor het jong om uit het ei te geraken.

De lichaamstemperatuur van het vrouwtje is 42° Celsius, en het ei heeft ook een temperatuur die dichtbij deze 42° Celsius ligt. Het jong breekt met zijn eitand, die op het puntje van de snavel zit, door de eischaal heen en komt op de wereld. Na een paar dagen verdwijnt de eitand weer. De opfok van de jongen door de oudere vogels breekt na twee dagen aan.

De havik broedt van eind maart tot in mei. Net zoals we vorig jaar hebben kunnen zien, start de havik niet meteen met broeden na het leggen van het eerste ei. Het is slim dat ze even wacht tot na de leg van het tweede of derde, want anders zou het leeftijdsverschil tussen de jongen te groot worden. Het eerste ei blijft gelukkig nog wel even vruchtbaar voordat ze lekker warm wordt bebroed. Vorig jaar kwam het eerste jong op 11 mei uit het ei, net als jong 2 en 3. Op die dag werden er 3 kuikens in 5 uur tijd geboren, iets wat erg bijzonder is! Normaal gesproken zit er meer tijd tussen elk kuiken.

Broedseizoen en Verstoring

In Nederland bepaalt de Flora- en faunawet dat beschermde inheemse vogels tijdens het broedseizoen niet mogen worden gestoord; het rapen van eieren, de kap van bomen in die periode en het vernielen van het nest behoren tot de verboden activiteiten. Het broedseizoen is echter geen vastgelegde periode; het verschilt per vogelsoort, en verstoring tijdens het broeden is dan ook het hele jaar illegaal.

Er zijn wel vuistregels. Traditioneel wordt de maand mei als de broedmaand gezien; in de praktijk ligt de periode voor een variëteit van vogels echter tussen half maart en half juli, en ruimer genomen tussen half februari en half augustus. Bij ingrepen als bomenkap moet echter met de werkelijke, precieze situatie rekening worden gehouden. Veelal is een vergunning van de gemeente nodig.

Broedgegevens van Verschillende Vogelsoorten

De broedtijd varieert sterk per vogelsoort. Hieronder een overzicht van enkele voorbeelden:

  • Grote vogels (arenden): Geslachtsrijp na 5-7 jaar, één broedsel per jaar met 1-2 jongen. Broedtijd tot 45 dagen, nestverblijf tot 60 dagen en nazorg 40 dagen en langer.
  • Langlevende vogels (scholeksters): Geslachtsrijp na 5-6 jaar, meestal 2 jongen.
  • Grote zeevogels (albatrossen): Broeden om de twee jaar en brengen slechts één jong groot.
  • Noordse Stormvogel: Kan wel 30 jaar oud worden, is pas na zeven jaar geslachtsrijp en heeft slechts één jong per jaar.
  • Bonte Sterns: Broeden elke negen maanden maar beginnen pas als ze tien jaar oud zijn.
  • Kwartels en Turkse tortels: Kunnen al in hun geboortejaar beginnen met broeden.
  • Grutto’s: Hebben per broedseizoen slechts 1 broedsel met ca. 4 eieren.
  • Veldleeuwerik: Heeft per seizoen 2-3 broedsels met ca. 4 eieren.
  • Blauwe reigers: De broedduur bedraagt 23 tot 28 dagen. Meestal worden 3 tot 5 eieren gelegd, soms 6 en bij uitzondering 2 of 7.

Factoren Die de Broedduur Beïnvloeden

Verschillende factoren kunnen de broedduur en het broedsucces van vogels beïnvloeden:

  • Voedselaanbod: Weinig beschikbaar voedsel betekent geen of weinig eieren en jongen.
  • Broedgelegenheid: Als er geen broedgelegenheid is, gaan veel vogels zelfs bij voldoende voedsel niet nestelen.
  • Leeftijd: De vruchtbaarheid van vogels neemt met het vorderen van de leeftijd af.
  • Verstoring: Verstoring tijdens het broedseizoen kan leiden tot het verlaten van het nest.

De Koolmees: Een Bekende Tuinvogel

De koolmees is een veelvoorkomende en opvallende vogel in Nederland. Ze zijn holenbroeders en nestelen graag in holtes in tuinen of in nestkastjes. De totale broedduur vanaf het betrekken van de nestkast tot het uitvliegen van de jongen is ongeveer 50 dagen.

Een Nestkast Ophangen voor de Koolmees

Door een nestkast op te hangen, maak je een veilige plek voor de mezen om hun nest te bouwen. Let op de volgende zaken:

  • Hang de nestkasten zodanig op, dat je deze goed en gemakkelijk kunt controleren.
  • Hang de nestkast zo op dat de invliegopening naar het noordoosten is gericht.
  • De koolmees broedt tussen april en juli.

Tijdens de nestduur zullen de mezen circa 5 duizend (!) insecten vangen voor de jongen.

Schoonmaken van de Nestkast

Het verwijderen van het oude mezennest in de tuin kan medio augustus plaatsvinden. Wanneer er vleermuizen, hommels enzovoort wonen, kun je deze beter niet storen. Dan kun je het beste de nestkast later schoonmaken.

Wat Te Doen Bij Het Vinden van Een Jong Vogeltje?

Over het algemeen vindt de broedtijd van de meeste vogels die in onze tuinen leven plaats in het voorjaar tot de zomer. Als je een jong vogeltje vindt, moet je niet overhaast handelen. Bekijk de algemene toestand en de veren van het vogeltje. Als de vogel een volle bos veren heeft en een paar meter zelf kan vliegen, dan kan je hem het best met rust laten. Maar wanneer de veren nog omhuld zijn en de vogel niet mobiel is, dan is het waarschijnlijk een kuiken dat nog niet kan vliegen. In dat geval: het vogeltje is wees en heeft jouw hulp nodig!

Let op: als je er toch voor kiest om het kuiken terug te zetten in het nest, dan mag je dat alleen doen wanneer de ouders naar voer zoeken en jou niet zien. De ouders zullen niet merken dat je het kuiken hebt aangeraakt, want hun ruikzin is niet geweldig ontwikkeld.

Als je het nest niet ziet of als de vogel gewond is, dan moet je hem meenemen. Voordat je hem in een doos stopt, moet je hem wel voorzichtig onderzoeken. Het kan namelijk zo zijn dat het kuiken slachtoffer is geworden van een kat en er een gebroken vleugel aan over heeft gehouden. Een bekend probleem voor mensen met een kat: huiskatten die naar buiten kunnen gaan tijdens de broedtijd vaak op jacht naar jonge vogels.

Als je ziet dat de vogel gewond is of er slecht uitziet, dan kan je contact opnemen met een dierenarts. Die kan eventueel antibiotica tegen bacteriële infecties of pijnstillers geven.

Invloed van Voedselaanbod en Omgeving

De beschikbaarheid van voedsel en de aanwezigheid van geschikte broedgelegenheid spelen een cruciale rol in het broedsucces van vogels. Weinig beschikbaar voedsel leidt tot minder eieren en jongen. Zelfs bij voldoende voedsel gaan veel vogels niet nestelen als er geen geschikte broedgelegenheid is.

Het aantal overlevende Gruttojongen voor een stabiele populatie is ca. 0.6 jong per paar. De laatste decennia is dat slechts 0.2-0.3 jong per paar. In de negentiger jaren bedroeg het aantal broedparen ca. 100.000, in 2018 ca.

Vogelsoort Broedseizoenen per jaar Eieren per broedsel
Grutto 1 4
Veldleeuwerik 2-3 4

labels: #Ei

Zie ook: