In heel veel gevallen spreken Nederlanders Italiaanse woorden al (bijna) goed uit. Maar er zijn woorden, letters of lettercombinaties die regelmatig problemen opleveren. Dit artikel gaat dieper in op de fonetische uitdagingen bij de uitspraak van het woord "spaghetti" in het Nederlands, en hoe regionale verschillen en de mate van inburgering van leenwoorden hierop van invloed zijn.

De Uitspraak van Italiaanse Woorden in het Nederlands

Bij dubbele medeklinkers, zoals in de naam Peppino, ‘struikel’ je als het ware een beetje over de dubbele p. Je last een mini-pauze in na ‘Pe’ voordat je de rest van het woord uitspreekt. Een u klinkt als /oe/, ook in combinatie met een a of een o: autobus, quanto, buono, euro.

De meeste woorden hebben de klemtoon op de eennalaatste lettergreep: casa, padre, carino. Toch zijn daar vele uitzonderingen op. Denk aan woorden met een accent op de laatste lettergreep als nazionalità. Ga de bovenstaande woorden nu nog een keer uitspreken en neem daarbij de uitleg mee.

Italiaanse uitspraak lastig? Nee, jij spreekt die Italiaanse woorden natuurlijk wél goed uit. Maar al die anderen niet en daar moet je stiekem om lachen. Hoe dan ook. Dit zijn de veelvoorkomende woorden waar nog best veel olandesi e belgi het moeilijk mee hebben.

Culinaire Leenwoorden: Ciabatta, Bruschetta en Gnocchi

Ciabatta is een Italiaanse soort brood. Een luchtig, plat, rechthoekig brood, met een knapperige korst. De ciabatta komt oorspronkelijk uit de streek rond Como. Het brood werd gemaakt van restdeeg, dat met water weer soepel werd gemaakt.

Bruschetta is een gerecht dat zijn oorsprong vindt in Midden-Italië. Het bestaat uit gegrild brood, ingesmeerd met knoflook en besprenkeld met extra vergine olijfolie, zout en peper.

Gnocchi is een Italiaanse pasta-soort. Het woord gnocchi, meervoud van het Italiaanse gnocco, betekent ‘klont’. De Aziatische varianten worden vaak met het Engelse woord ‘dumpling’ aangeduid, de Nederlandse variant is knoedel.

Koffie op z’n Italiaans: Caffè en Latte Macchiato

Koffie op z’n Italiaans spreek je niet op z’n Frans uit. Het is geen café maar caffè. Een latte macchiato is een koffiebereiding die bestaat uit laagjes van melk en espresso. Latte betekent melk en macchiato staat voor gevlekt. Wat er ontstaat als er op de juiste wijze espresso aan de latte wordt toegevoegd is een vlek in de melk.

Regionale Invloeden op de Uitspraak

Aan de Nijmeegse universiteit is er onderzoek naar gedaan hoe culinaire leenwoorden in Nederland en Vlaanderen worden uitgesproken. In het Nederlands zijn er tal van uitheemse woorden waarvan de uitspraak voor problemen zorgt. Neem sceptisch: hoort daar aan het begin nu een sk-klank of juist een s? En restaurant, eindigt dat wel of niet met een t-klank?

Soortgelijke uitspraakproblemen doen zich voor bij de benamingen voor de vele buitenlandse etenswaren die ons menu hebben verrijkt: is het spaghetti met een Nederlandse g (als in goed) of met een klank als in het Engelse good? In de praktijk zijn beide mogelijkheden te horen, maar wie zegt precies wát?

Voor het zuiden kozen wij voor de Universiteit van Nijmegen, waar vooral sprekers uit Limburg en Noord-Brabant te vinden zijn. Voor het westen legden we ons oor te luisteren bij de Universiteit van Leiden (met sprekers uit Noord- en Zuid-Holland), en voor Vlaanderen bij de Universiteit van Leuven (met sprekers uit heel Vlaanderen). Binnen elke regio maakten we een onderverdeling in twee leeftijdsgroepen: jongeren (studenten) en ouderen (wetenschappelijk medewerkers). Het totale aantal sprekers was 96.

Iedere spreker moest een woordenlijst oplezen met 66 culinaire leenwoorden, afkomstig uit tien talen. Het spraakmateriaal is op twee verschillende manieren verwerkt. Allereerst zijn we nagegaan in hoeverre de woorden op de authentieke, buitenlandse manier werden uitgesproken. Ten tweede hebben we alle uitspraakvarianten van de woorden geïnventariseerd, en hebben we berekend hoe vaak elke variant voorkomt. Dit heeft verrassende resultaten opgeleverd.

Opvallend is vooral de systematische variatie van bepaalde klanken, zoals de tegenstelling tussen de Nederlandse en de Engelse g-klank in spaghetti. Op twee van die tegenstellingen gaan we hieronder nader in.

De Invloed van Inburgering op de Uitspraak van Spaghetti

Flink in het oog lopend is de tegenstelling tussen de [G], een uitheemse klank, als in het Engelse good, en de [g], zoals in het Nederlandse goed (de regionale varianten van deze klank, zoals de ‘zachte g’ in het zuiden, zijn buiten beschouwing gelaten). Zo wordt het Italiaanse woord spaghetti door sommigen als [spagettie] en door anderen als [spaGettie] uitgesproken.

Of een woord voornamelijk met een [G] dan wel met een [g] wordt uitgesproken, blijkt te maken te hebben met de mate van inburgering in het Nederlands. Het woord spaghetti bijvoorbeeld is bij alle proefpersonen bekend, terwijl verschillende proefpersonen aangeven het woord gorgonzola niet te kennen.

En wat blijkt bij de uitspraak? Het merendeel van de proefpersonen spreekt de oorspronkelijke [G] in spaghetti uit als een [g]. Het woord is dus behoorlijk vernederlandst. Bij gorgonzola is het net andersom: de meeste proefpersonen spraken beide keren de [G] uit.

Verder valt het op dat de [G]-uitspraak bij gorgonzola ongeveer even vaak voorkomt bij jongeren als bij ouderen. Bij spaghetti is er een duidelijk verschil: de [g] wordt vaker door jongeren gebruikt. Ook dit duidt op een effect van inburgering.

Soms treft men voor [G] ook wel [k] aan. De [G]/[k]-variatie is een verschijnsel dat alleen bij de Nederlandse proefpersonen terug te vinden is. In Vlaanderen is er dus maar één Nederlands alternatief voor de [G], namelijk de [g], en in Nederland zijn er twee: de [g] en de [k]. Dit heeft misschien iets te maken met het bewust of onbewust vernederlandsen van woorden.

Het is algemeen bekend dat Vlamingen in taalkundig opzicht puristischer zijn dan Nederlanders. Bij het bewust vernederlandsen van uitheemse woorden ligt het wellicht voor de hand een woord uit te spreken zoals je het spelt, bijvoorbeeld [baget] voor baguette. Nederlanders daarentegen zijn over het algemeen niet zo bewust met de Nederlandse taal bezig. De uitspraak [k] voor de [G] kan dan ook gezien worden als een meer ‘natuurlijke’ aanpassing, vanuit de fonetische gelijkenis van de twee klanken. Het enige verschil is de stemhebbendheid: de [G] is stemhebbend, de [k] stemloos.

Uitspraakvariatie in Vlaanderen versus Nederland

Vlamingen blijken uitheemse woorden meer te vernederlandsen dan Nederlanders, maar dat geldt niet voor Franse woorden. Die behouden in Vlaanderen juist meer hun oorspronkelijke uitspraak dan in Nederland. Dit lijkt vreemd, gezien de negatieve houding die de Vlaming van oudsher heeft ten aanzien van het Frans.

Wat echter net zozeer - zo niet meer - opvalt, is de variatie in de uitspraak van verschillende Franse woorden door Vlamingen. Sommige Franse klanken worden vernederlandst, terwijl andere volledig hun Franse identiteit behouden. Voorbeelden van vernederlandsing zijn de woorden pastille en vanille, waarbij door flink wat Vlaamse proefpersonen de [j] door een [l] wordt vervangen. Vanille wordt dan uitgesproken als [vanillƏ] (de Ə staat voor de sjwa, ook wel ‘stomme e’ genoemd, zoals in het lidwoord de), [vaniel] of [vanielƏ]. Een ander voorbeeld betreft de eerdergenoemde [g]-uitspraak van [G]-woorden.

Escargots bijvoorbeeld wordt door menig Vlaming uitgesproken als [eskargoos], terwijl deze uitspraak in Nederland niet voorkomt. tegen behouden in Vlaanderen hun oorspronkelijke Franse uitspraak.

Bij het woord vanille blijkt er een duidelijk onderscheid tussen de manier waarop Vlamingen woorden vernederlandsen en de manier waarop Nederlanders dat doen. In tegenstelling tot Vlamingen zeggen Nederlanders nooit [vanillƏ], [vaniel] of [vanielƏ]. Nederlanders zeggen [faniejƏ], [vanieljƏ] of - weliswaar nog sporadisch - [fƏniejƏ], een uitspraak die weer nooit in Vlaanderen te horen is.

De laatste variant komt nu nog alleen onder de jongeren in het westen voor, maar zal zich in de toekomst waarschijnlijk over de rest van Nederland verspreiden. De Randstadjongeren zijn qua taalverandering immers de toonaangevende groep. De uitspraak [fƏniejƏ] is het resultaat van verstemlozing zoals we die eerder ook al bij de [k]-uitspraak van [G]-woorden aantroffen, en van klinkerreductie. Bij klinkerreductie verandert in een onbeklemtoonde lettergreep een volle klinker in een sjwa (stomme e). De a in vanille wordt dus een [Ə]. Het is duidelijk dat Vlamingen en Nederlanders ieder hun eigen manier hebben om leenwoorden te vernederlandsen.

Tabellen met Uitspraakvariaties

Tabel 1: Uitspraakvariatie van woorden met een oorspronkelijke [G] klank

Woord [G] uitspraak [g] uitspraak [k] uitspraak
Spaghetti Minder frequent Meer frequent Soms
Gorgonzola Meer frequent Minder frequent Soms

Tabel 2: Uitspraakvariatie van woorden met oorspronkelijk een [G] (zoals in het Engelse good)

Percentage van voorkomen van verschillende uitspraakvarianten gemiddeld over alle sprekers en uitgesplitst naar regio en leeftijd.

Tabel 3: Opvallende uitspraakvariatie van een aantal woorden in Vlaanderen

Percentage van voorkomen van verschillende uitspraakvarianten gemiddeld over alle sprekers en uitgesplitst naar regio en leeftijd.

labels: #Spaghetti

Zie ook: