In Nederland vindt op verschillende plaatsen zoutwinning plaats. Het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) houdt toezicht op de veiligheid voor mens en milieu bij zoutwinning, nu en in de toekomst. Want aan zoutwinning zijn ook risico’s verbonden. Om zout te mogen winnen, moet het zoutbedrijf vergunningen aanvragen bij het ministerie van Klimaat en Groene Groei (KGG). SodM adviseert het ministerie over het verlenen van vergunningen. Daarbij kijkt SodM naar de gehele levenscyclus.

Vervolgens houdt SodM toezicht op de zoutwinning, de veiligheid van werknemers en de bescherming van het milieu tijdens de winning en erna. SodM ziet erop toe dat de zoutwinning veilig gebeurt. Lange termijn: Zoutwinningsbedrijven zijn in eerste instantie gericht op het beheersen van de risico’s tijdens de winning en het reageren op incidenten. Daarnaast moeten zij ook aandacht hebben voor de lange termijn.

In Nederland zijn er twee regio’s waar zout kan worden gewonnen: in Twente, en in het noorden van de provincie Groningen. Er is geen reden om aan te nemen dat er grote veiligheidsrisico’s zijn. Dit neemt natuurlijk niet weg dat publieke perceptie en zorgen van mensen serieus genomen moeten worden en aandacht behoeven.

Geschiedenis van Zoutwinning in Nederland

In Nederland is steenzout (natriumchloride: keukenzout) bekend sinds 1886 toen een drinkwaterboring op het landgoed Twickel in Twente onverwacht steenzout aantrof. Om de afhankelijkheid van de zoutimport uit Duitsland te beperken werd in 1918 in Twente de eerste concessie (“Buurse”) verleend om steenzout te winnen. Vanouds komt uit dit gebied het Nederlandse zout.

De Nederlandse zoutzieders hebben de winning van zout in Twente lang tegengehouden, maar in 1916 was het zouttekort in Nederland zo gestegen dat Ko Vis meende dat de tijd gekomen was om het Nederlandse zout aan te boren, schreef Wim Wennekes. Ko Vis vroeg een concessie aan. Het duurde echter nog een jaar voordat een wetsontwerp klaarkwam waarin werd vastgelegd dat de N.V. Nederlandsche Zoutindustrie het exploitatierecht van het Twentse zout voor de duur van zestig jaar zou krijgen.

Vanaf 1918 bouwde men in Overijssel de typische boortorens, die nu als belangrijke voorbeelden van het industriële erfgoed in Nederland worden beschouwd. De meeste boortorens werden vervangen door lage pompgebouwtjes. De boortorens hebben doorgaans hetzelfde ontwerp. De geteerde houten torens lopen taps toe.

Locaties van Zoutwinning

Op verschillende plaatsen in Nederland zit winbaar zout in de grond: vlakbij Hengelo in de provincie Overijssel, bij Veendam in Groningen en onder de Waddenzee. Volgens het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) winnen drie bedrijven op drie plaatsen steenzout of natriumchloride, dat wij meestal keukenzout noemen: in Overijssel bij Hengelo (Nobian), in Groningen bij Heiligerlee en Zuidwending (Nobian) en onder de Waddenzee bij Harlingen (Frisia).

In het noorden en oosten van Nederland zijn op veel plekken in de ondergrond zoutlagen van soms wel honderden meters dik te vinden. De ondiepste zoutlagen bevinden zich op een diepte vanaf 100 m (Zuidwending), de diepste zoutlagen zijn aanwezig tot een diepte van 5000 m.

In Nederland zijn drie bedrijven die op drie plaatsen steenzout (natriumchloride: keukenzout) winnen: in Twente bij Hengelo (Nobian), in Groningen bij Heiligerlee en Zuidwending (Nobian) en onder de Waddenzee bij Harlingen (Frisia). Bij Veendam (Nedmag) wordt magnesiumzout gewonnen. De meeste winningen vinden plaats op een diepte van 200 meter tot 1600 meter.

Het steenzout ligt hier op geringe diepte (350 tot 500 m) en is van Trias ouderdom (periode die duurde van ongeveer 251 tot 200 miljoen jaar geleden). Seismisch onderzoek in de periode 1950-1980 leidde tot de ontdekking van nog meer zoutaccumulaties. Bij Heiligerlee en Zuidwending in Groningen wordt sinds 1954 steenzout gewonnen en bij Veendam magnesiumzout (magnesiumchloride). Het zout bevindt zich hier in zoutkoepels in het Zechsteinzout. Sinds 1996 vindt er ook zoutwinning plaats in de omgeving van Harlingen in Friesland op een diepte van 2500 tot 3000 m.

Jaarlijks wordt in Nederland ruim 6 miljoen ton steenzout gewonnen en ongeveer een kwart miljoen ton magnesium zout.

Het Zoutwinningsproces

Er wordt nog altijd zout gewonnen in Nederland. Er zijn drie bedrijven bij betrokken: Nouryon, Frisia Zout en Nedmag. De methode om zout te winnen is nauwelijks veranderd. Er wordt een pijp in de grond aangebracht die eindigt in de zoutlaag. Door deze pijp wordt lauw water naar beneden gebracht. Het zout lost ondergronds op in dit lauwe water en dit pekelwater wordt via een andere pijp naar de oppervlakte gepompt.

Zout wordt in Nederland gewonnen door oplosmijnbouw. Diep in de grond zit een zoutlaag. Hier wordt zoet water ingebracht, waarin het zout oplost. Het zoute water (pekel) wordt opgepompt. Het water wordt verdampt en droog zout blijft over.

Om zout te kunnen winnen uit de diepe ondergrond, moet Nobian zoutwinlocaties maken. Een zoutwinlocatie (wellpad) bestaat uit een zouthuisje met wat verharding. In het zouthuisje zit een afsluiter (wellhead) waaraan buizen zijn gekoppeld. Deze buizen gaan naar de caverne in de diepe ondergrond. De zoutwinlocaties in een gebied zijn met leidingen aan een pompstation verbonden. In de regio Twente bevindt de zoutlaag zich relatief dicht bij de oppervlakte op een diepte van 400-500 meter. Dit zout wint Nobian door middel van oplosmijnbouw. Daarbij vormen zich in het zoutwingebied dan met pekel gevulde holle ruimten, zogenaamde cavernes.

Nobian wint het zout door vanuit de zoutfabriek zoet water naar de winningslocatie te pompen en onder druk in de ondergrondse zoutlaag te pompen. Hiertoe wordt een diep gat geboord waarin twee in elkaar geschoven buizen worden geplaatst. Via de binnenbuis wordt zoet water in de ondergrondse zoutlaag gepompt. Daardoor lost ter plaatse het steenzout op. Het opgeloste zout, de pekel, wordt via de buitenbuis naar boven gedrukt. Dit oplosproces, het zogenoemde uitlogen, vergt tijd. Daarom duurt het productieproces ook gemiddeld 8 jaar. Het pekel transporteren we naar onze zoutfabriek in Hengelo.

Tussen de cavernes zit een afstand van minimaal 100 meter (pilaardikte). Elke vijf jaar voeren we een sonarmeting uit om de exacte vorm en grootte van de caverne in 3D in beeld te brengen. In de zoutfabriek wordt de ruwe pekel verwerkt die via leidingen vanuit het zoutwingebied komt. De fabriek zorgt voor de productie en verwerking van circa 2,5 miljoen ton zout per jaar en is daarmee één van de grootste ter wereld.

Deze laag is in Nederland op een beperkt aantal plekken goed toegankelijk voor veilige, verantwoorde en duurzame zoutwinning. Om zout te kunnen winnen uit de diepe ondergrond, moet Nobian zoutwinlocaties maken. Een zoutwinlocatie (wellpad) bestaat uit een zouthuisje met wat verharding. In het zouthuisje zit een afsluiter (wellhead) waaraan buizen zijn gekoppeld. Deze buizen gaan naar de caverne in de diepe ondergrond. De zoutwinlocaties in een gebied zijn met leidingen aan een pompstation verbonden.

De winning van zout in Nederland geschiedt door middel van oplossingsmijnbouw. Hiervoor worden één of meerdere putten geboord tot in de zoutlaag. In de put wordt lauw water naar de zoutlaag getransporteerd. Het zout lost op in het water en dit pekelwater wordt getransporteerd naar de verwerkingslocatie. Daar wordt de ruwe pekel in een pekelzuiveringsinstallatie gereinigd. Vervolgens wordt in een verdampingsinstallatie het water uitgedreven en aldus zout gevormd.

Toepassingen van het Gewonnen Zout

Zout wordt al heel lang door de mens als conserveringsmiddel gebruikt. Dit noemt men pekelen. Hoewel voor voedingsproducten als haring en ham in onze tijd betere conserveringstechnieken zijn, wordt pekelen vanwege de smaak nog steeds toegepast. Zout kent nog veel meer toepassingen. Keukenzout wordt als smaakmiddel en smaakversterker bij het koken gebruikt. Daarnaast kennen we strooizout, dat in de wintermaanden wordt gebruikt om gladheid op de wegen te voorkomen en te bestrijden.

Het zout is onder meer bestemd voor consumptie en wordt gebruikt als onthardingszout, strooizout en grondstof voor de chemische industrie.

Het gewonnen zout is bestemd voor de chemische industrie en daarnaast voor de voeding voor mens en dier. Tevens wordt zout toegepast bij waterontharding en gladheidbestrijding op de wegen bij winterse omstandigheden.

Zoutcavernes

Er blijft een holte in de ondergrond achter die gevuld is met pekel, de caverne. Een dun laagje olie op de pekel beschermt het dak van de zoutcaverne tegen oplossen. Hier werd diesel voor gebruikt maar nieuwe cavernes (vanaf 2021) gebruiken minder milieubelastende alternatieven.

Cavernes: Een caverne die in de ondergrond ontstaat, kan voor altijd blijven bestaan, (zeer) langzaam verdwijnen, of in uitzonderlijke situaties op een gegeven moment instorten. Hier hoef je boven de grond niets van te merken.

De ruimte die bij de zoutwinning ontstaat (zoutcaverne) wordt ingenomen door de pekel, tenzij de caverne voor opslag wordt gebruikt. Dan vervangt de opgeslagen stof de pekel. Er ontstaat dus geen lege ruimte in de ondergrond.

Het is mogelijk de zoutcavernes zodanig te dimensioneren dat deze na afloop van de zoutwinning gebruikt kunnen worden voor de opslag van andere stoffen.

Sinds 2011 wordt bij Zuidwending een aantal voormalige zoutcavernes gebruikt voor de opslag van aardgas (“Aardgasbuffer Zuidwending”). In geval van een grote vraag naar gas, bijvoorbeeld op koude winterdagen, wordt vanuit de cavernes gas geleverd aan het gasnet.

Bij Heiligerlee wordt sinds 2012 een caverne gebruikt voor de opslag van stikstof (“Stikstofbuffer Heiligerlee”). Door toevoeging van stikstof kan gas met een andere samenstelling geschikt worden gemaakt voor de Nederlandse huishoudens.

In Enschede is een aantal zoutcavernes in gebruik voor de opslag van dieselolie. Nederland moet een strategische olievoorraad aanhouden voor negentig dagen, met het oog op een eventuele oliecrisis. De opslag van dieselolie is eind 2015 begonnen.

Nu de beslissing is genomen om de aardgaskraan in Groningen echt definitief dicht te draaien, lijkt met name voor de industrie een overgang naar waterstof een logische keus. Om te voorzien in de benodigde waterstofopslagcapaciteit is ondergrondse opslag in opslagcavernes de op dit moment best ontwikkelde technologie weet Van Bree inmiddels. ‘En de collega’s van de GDN adviseren in hun MKBA om in Nederland ’30 tot 60 van dat soort opslagmogelijkheden te creëren. Daaruit blijkt dat waterstofopslag in zoutcavernes netto ruim 12 miljard euro aan maatschappelijke baten kan opleveren. In Duitsland zijn ze zich daar al van bewust: om snel tot zoveel mogelijk zoutcavernes te komen, lozen ze daar zoutpekel direct in de Noordzee.

Risico's en Toezicht

Zoutwinning zorgt voor bodemdaling. SodM is voorzichtiger in de conclusie dat er geen gevaar is voor mens en milieu. SodM acht de kans klein dat het grond- en oppervlaktewater door pekel of diesel wordt vervuild.

Milieuverontreiniging: Bij een lekkage van bijvoorbeeld transportleidingen of putten kunnen pekel of andere gebruikte producten de bodem verontreinigen. In 2016 heeft SodM Nobian Salt (toen nog AkzoNobel Salt, daarna Nouryon Salt) onder verscherpt toezicht gesteld in verband met een groot aantal lekkages bij de zoutwinning. Ook gaf Nobian het opruimen van oude zoutcavernes te weinig urgentie.

Half 2025 heeft SodM vastgesteld dat er voldoende verbeteringen zijn doorgevoerd door Nobian wat betreft het stabiliseren van mogelijk onveilige cavernes in Twente. Daarom richt het verscherpt toezicht van SodM op Nobian zich per juni 2025 alleen nog op het afsluiten van de grote zoutcavernes bij Heligerlee en Zuidwending. Bij Veendam (Nedmag) is in 2018 een grote hoeveelheid pekelwater en mogelijk ook diesel door het cavernedak weggestroomd naar de bovenliggende zandsteenlaag. Nedmag heeft onderzoek gedaan naar dit incident. SodM deelt de conclusies over de waarschijnlijke oorzaak.

Zoutwinning vindt vaak plaats op een diepte tussen de 1 en 3 kilometer. Zout wordt in Nederland gewonnen door oplosmijnbouw. Er wordt zoet water in de zoutlaag ingebracht, waarin het zout oplost. Er ontstaan holtes (cavernes) in de diepe ondergrond met daarin zout water (pekel), dat door de bedrijven op wordt gepompt. Het opgepompte water wordt verdampt en het zout blijft over. Zout gedraagt zich op grotere diepte plastisch en de cavernes worden uiteindelijk langzaam dichtgedrukt. In sommige gevallen is een deel van het dak van een caverne bezweken. Door al deze processen zakt het aardoppervlak uiteindelijk in.

Door diepe bodemdaling treden er vervormingen op van het aardoppervlak. Vooral de horizontale rek kan schade opleveren aan een gebouw. Het gebouw wordt als het ware "uit elkaar getrokken” of “in elkaar geduwd”. Meestal zijn deze vervormingen erg klein. Elk gebouw vervormt in de loop van tijd in meer of mindere mate. Men zegt vaak dat een gebouw ‘werkt’. Door temperatuurwisselingen en verschillen in vochtgehalte kunnen onderdelen van een gebouw uitzetten en krimpen. Ook de eigenschappen van de vaak verschillende soorten materialen die in een gebouw zijn gebruikt kunnen zorgen voor extra vervormingen.

Dit is het verschijnsel dat een bepaald deel van een gebouw wil vervormen. Zoals een gemetselde muur die krimpt terwijl die vervorming door een andere deel van een gebouw (bijvoorbeeld een betonvloer) wordt verhinderd. Dit komt doordat de muur vastzit aan de vloer. Doordat deze krimp verhinderd wordt kunnen scheuren ontstaan in de muur die wil vervormen. Dit is het verschijnsel dat een bepaald deel van een gebouw wil vervormen. Zoals een vloer die doorbuigt onder een groot gewicht terwijl een ander deel (bijvoorbeeld een gemetselde muur die op deze vloer rust) die vervorming van de vloer niet kan volgen. Hierdoor kunnen scheuren ontstaan in het onderdeel dat de vervorming niet kan volgen. In dit geval dus in de muur.

Zoutvoorraden en Leveringszekerheid

Op zich zijn er op de wereld genoeg zoutvoorraden aanwezig. Want zelfs in het geval waarin er in de verre toekomst een situatie zou ontstaan waarin de ondergrondse voorraden uitgeput dreigen te raken, is er altijd nog het zout in de wereldzeeën dat na bewerking over de gewenste kwaliteitseisen kan voldoen en voor verschillende doeleinden kan worden ingezet. Maar zout dat meteen met de juiste kwaliteit uit de bodem kan worden gehaald?

Nu er door de geopolitieke spanningen in de wereld meer aandacht is voor de leveringszekerheid van belangrijke grondstoffen, wil het ministerie van EZK graag weten wat de economische en maatschappelijke betekenis is van het zout dat in ons land wordt gedolven. Daarbij vroeg het ministerie om ook te kijken naar het belang van zout in relatie tot het goed doorlopen van de energietransitie.

Zout als Grondstof voor de Industrie

Waar wordt de Nederlandse zoutvoorraad momenteel voor ingezet? ‘Vooral als grondstof voor de chemische industrie’, leerde van Bree. Naast chloor ontstaan er bij dat elektrolyseproces ook natronloog (bijtende soda) en waterstof. En deze drie producten spelen allen een belangrijke rol bij de industriële productie van bijvoorbeeld PVC, papier, geneesmiddelen, isolatiematerialen, aluminium, zeep, soda, glas, verf en textiel.

Zoutverwerking in de industrie kost veel energie. De kostprijs hiervan tezamen met de verduurzamingsopgave en internationale concurrentiedruk zorgen voor onzekerheden op de langere termijn. ‘Bij de huidige productie van lithium-ion-batterijen speelt zout een indirecte rol vanwege het gebruik van natronloog. Daar zijn geen grote zoutvolumes voor nodig. Maar ondertussen wordt er op verschillende plekken gewerkt aan warmteopslag op basis van zout, waarvoor er wel veel zout nodig is. Ook sprak ik experts die aangaven dat zoutbatterijen een potentieel alternatief kunnen zijn voor lithium-ion-batterijen. Daarbij gaat het vooral om wat grotere, stationaire batterijen die ingezet kunnen worden voor de opslag van door zonnepanelen en windmolens opgewekte elektriciteit.

labels:

Zie ook: