Voor het gros van de wereldbevolking is rijst het belangrijkste voedingsmiddel. In Azië wordt het zelfs door 95% van de bevolking bijna dagelijks gegeten. Maar wat gebeurt er vóórdat het op je bord ligt? Hoe groeit rijst, welke technieken worden er gebruikt en wat zijn de gevaren tijdens de teelt?

De Basis: Het Rijstzaad

Elke korrel begint met een zaadje. Om de beste en meeste rijst te krijgen, is geschikt rijstzaad heel belangrijk. Dat moet uiteindelijk uitgroeien tot een korrel die makkelijk te bereiden is én de juiste vorm, kleur, smaak en aroma heeft. Ook moet het zaad bestand zijn tegen ziekten, onkruid, insecten, droogte en overstromingen.

De Voorbereiding van het Land

Na de selectie van het juiste rijstzaad moet het land voorbereid worden. Dat begint al na de laatste oogst. Zo kan het onkruid in bedwang worden gehouden. Ook wordt de bodem vruchtbaar gehouden met voedingsstoffen zoals verpulverde rijstplanten. In het voorjaar, zo’n maand voor het zaaien, start het grove werk. Eerst wordt de bodem geploegd en vlak gemaakt. Omdat het water straks overal even hoog moet komen te staan, moet de bodem egaal zijn.

Traditionele en Moderne Technieken

In de traditionele rijstbouwgebieden (vooral in Azië) gebeurt dat vaak nog met behulp van waterbuffels en ouderwetse ploegwerktuigen. Moderne boeren gebruiken tractoren en lasers. Hierna worden er geulen gemaakt in de aarde. Dan komt er een laag water op het veld te staan, waarna het zaad in de geulen wordt gezaaid. Soms is het zaad eerst natgemaakt om voor te kiemen, dan groeit het plantje er alvast voorzichtig uit. Hypermoderne boeren met veel land gebruiken vliegtuigjes voor het zaaien, maar meestal gebeurt het met de tractor of met de hand.

Watermanagement: De Levensader van Rijst

Rijstboeren zijn meesters in watermanagement. Ongeveer een week na het zaaien steken de rijstplantjes voor het eerst hun kop boven het water uit. Daarna moet er steeds opnieuw water worden toegevoegd: genoeg om de toppen boven het wateroppervlak uit te laten steken en tegelijkertijd de rest van de plant lekker nat te houden. Zo voelt de rijstplant zich namelijk op z’n best.

Irrigatie en Natuurlijke Bronnen

Voor het irrigeren van het land, wordt meestal handig gebruik gemaakt van natuurlijke bronnen. In Azië vangen de rijstboeren de regen van de moesson op in bassins en vlakbij het Spaanse Valencia wordt het zoete water uit een nabijgelegen natuurgebied gebruikt. Gebouwde dammen voorkomen dat het water wegloopt.

Bescherming en Groei

De stengel van de rijstplant is van binnen hol, zodat er lucht bij de wortels kan komen. Dat heeft de plant nodig om te groeien. Bovendien is de plant in de stengel beschermd tegen hongerige vogels en knaagdieren. Ook insecten kunnen het de rijstplanten moeilijk maken door ziektes over te brengen tussen de planten. Daarom combineren sommige boeren rijstbouw met het telen van vis, die eten namelijk de schadelijke insecten op.

De Oogst: Het Resultaat van Hard Werk

Één tot twee weken voor de oogst (een paar maanden na het zaaien) laat de boer het water opdrogen of breekt hij de dammen door om het water van het veld te laten vloeien. De planten worden bruin en zijn dan klaar om geoogst te worden. Dat gebeurt met een maaidorsmachine of een ouderwetse zeis. Een moderne machine rist meteen de korrels van de plant; traditionele boeren doen dit zogeheten dorsen met de hand.

Verwerking en Distributie

Vervolgens worden de korrels gedroogd en gaan ze door de rijstmolen om het kaf (de oneetbare schil) te verwijderen. Het overgrote deel van de rijst wordt gegeten op de plek waar ‘ie wordt geoogst, door de boeren dus en de lokale bevolking. De rest komt op de handelsmarkt.

Rijst in Thailand: Meer dan Voedsel

Rijst is in Thailand niet zomaar een basisvoedsel; het vormt het hart van de cultuur, economie en geschiedenis van het land. Het is niet voor niets dat Thailand bekendstaat als een van de grootste rijstproducenten en -exporteurs ter wereld. In de Thaise taal betekent het woord “eten” letterlijk “rijst eten” (กินข้าว, kin khao), wat de diepgewortelde betekenis van dit gewas in de Thaise samenleving onderstreept. Rijst is niet alleen voedsel, maar ook een symbool van welvaart, vruchtbaarheid en gemeenschap. Daarnaast staat de godin Phra Mae Thorani, de rijstgodin, symbool voor de bescherming van de rijstvelden.

Uitdagingen en Duurzame Productie

Toch staan Thaise rijstboeren voor uitdagingen. Klimaatverandering, zoals onvoorspelbare regenval en droogtes, bedreigt de rijstopbrengst. Bovendien hebben kleinschalige boeren te maken met concurrentie van grote industriële boerderijen en lage wereldmarktprijzen. In de afgelopen jaren is er in Thailand meer aandacht gekomen voor duurzame rijstproductie. Traditionele methoden waarbij boeren afhankelijk zijn van regenwater en natuurlijke processen, worden gecombineerd met nieuwe technieken zoals precisielandbouw en biologische teelt. Ook is er een groeiende vraag naar biologische rijst, zowel binnen Thailand als op de internationale markt.

Traditionele Thaise Rijstbouw

De traditionele Thaise boeren, vooral de kleinschalige boeren op het platteland, volgen vaak eeuwenoude methoden bij de rijstteelt. Het proces is arbeidsintensief en afhankelijk van natuurlijke omstandigheden zoals de moessonregens en de vruchtbaarheid van de bodem. Boeren beginnen met het voorbereiden van de velden, meestal vlak voor het regenseizoen. In veel gevallen worden de velden overstroomd om de grond zacht en vruchtbaar te maken, een techniek die natte rijstbouw wordt genoemd. Ze gebruiken eenvoudige werktuigen of soms buffels om de grond om te ploegen.

Van Zaailing tot Oogst

De boeren kweken vaak eerst jonge rijstplanten in aparte kweekbedden. Zodra deze zaailingen een bepaalde hoogte hebben bereikt, worden ze met de hand overgeplant naar de overstroomde rijstvelden. Tijdens de groei van de rijst zorgen de boeren ervoor dat onkruid wordt verwijderd en plagen of ziekten worden bestreden. De oogsttijd is een feestelijke maar ook zware periode. De rijst wordt handmatig geoogst met een sikkel. Dit werk vereist precisie en geduld, omdat de rijstkorrels zorgvuldig moeten worden gesneden en verzameld. Na het drogen worden de rijstkorrels gescheiden van de schil, vaak met behulp van eenvoudige machines of handmatig door het koren te stampen.

Moderne Rijstteelt in Thailand

In Thailand wordt rijst op steeds modernere wijze verbouwd, vooral op grotere boerderijen en in gebieden waar de toegang tot technologie en infrastructuur beter is. Dit zorgt voor efficiëntere productie, hogere opbrengsten en minder afhankelijkheid van de natuur. Waar traditionele boeren afhankelijk zijn van buffels en handmatige arbeid, gebruiken moderne rijstboeren machines zoals tractors en ploegen om de grond voor te bereiden. Dit versnelt het proces van het ploegen en egaliseren van de velden.

Technologie en Efficiëntie

Moderne technologie biedt de mogelijkheid om rijst te zaaien en planten met behulp van machines, in plaats van handmatig te moeten werken. Sommige boeren gebruiken automatische zaaiers die het zaad rechtstreeks in de grond planten, wat arbeidskosten vermindert en het proces veel sneller maakt. Een belangrijk voordeel van moderne technologie is het gebruik van efficiënte irrigatiesystemen zoals druppelirrigatie of sprinklersystemen. Deze systemen zorgen voor een nauwkeurige waterverdeling, waardoor waterverlies wordt beperkt en de rijstplanten exact de hoeveelheid water krijgen die ze nodig hebben. Drones worden steeds vaker ingezet om rijstvelden vanuit de lucht te monitoren. Ze kunnen snel grote gebieden scannen en beelden maken die boeren helpen om de gezondheid van hun gewassen te controleren.

Precisielandbouw en Duurzaamheid

Met de opkomst van precisielandbouw gebruiken boeren technologie om gegevens te verzamelen en te analyseren, zoals bodemgesteldheid, vochtgehalte, temperatuur en gewasgroei. In plaats van chemische bestrijdingsmiddelen toe te passen wanneer een plaag zich voordoet, maken moderne boeren gebruik van voorspellingsmodellen en sensoren om plagen en ziekten vroegtijdig te detecteren. Dit voorkomt grote verliezen en minimaliseert het gebruik van pesticiden. Na de oogst wordt moderne technologie ook gebruikt bij de opslag en verwerking van rijst. Mechanische droogsystemen zorgen ervoor dat de rijst snel en gelijkmatig wordt gedroogd, waardoor de kwaliteit behouden blijft. Veel moderne rijstboeren in Thailand passen nu duurzame landbouwpraktijken toe. Ze gebruiken technologie om de impact op het milieu te minimaliseren, bijvoorbeeld door het verminderen van het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen en kunstmest.

Verbeterde Rijstrassen

Een ander belangrijk aspect van moderne technologie in de rijstteelt is de ontwikkeling van verbeterde rijstrassen. Door genetische modificatie en veredelingstechnieken worden nieuwe soorten rijst ontwikkeld die beter bestand zijn tegen droogte, plagen en ziekten. Moderne technologie heeft de Thaise rijstteelt getransformeerd door de afhankelijkheid van traditionele methoden te verminderen en de efficiëntie te verhogen.

Polderrijst in Nederland: Een Experiment

Zal het dit jaar wél lukken om voor het eerst polderrijst te telen in Nederland? Onderzoekers van Wageningen University & Research (WUR) en Universiteit Leiden gaan het in ieder geval opnieuw proberen. Waar het vorig jaar niet lukte om Nederland rijst te telen, komen de onderzoekers dit jaar nóg beter beslagen ten ijs want ze gaan aan de slag met 32 verschillende rijstsoorten. Deze en volgende week wordt de rijst in Leiden geplant.

Waarom Polderrijst?

Transformatie van landbouw op veengronden is misschien wel een van de grootste uitdagingen voor de Nederlandse landbouwsector. Door het potentieel van rijstteelt te onderzoeken, willen de onderzoekers de oplossingsruimte verbreden met een nieuw, innovatief pad dat milieuproblemen kan verminderen, kan bijdragen aan een meer circulaire voedselproductie en nieuwe habitats kan bieden aan moerassoorten. De onderzoekers testen de rijst omdat het gewas goed groeit op onder water gelopen land en daarom interessant zou kunnen zijn voor Nederland. Zo zou het gewas veenmineralisatie en bodemdaling een halt kunnen toeroepen. Ook kunnen problemen met zeewaterindringing en verzilting worden beperkt door hogere grondwaterstanden. Bovendien kunnen de natte rijstvelden een waardevolle habitat vormen voor waterrijke soorten zoals amfibieën en libellen.

Vis met Rijst?

Naast het experiment met de rijstcultivars wordt onderzocht of het mogelijk is om meerval te kweken in het rijstveld. De onderzoekers verwachten dat het rijstveld de vissen een aantrekkelijke leefomgeving biedt, waar de meerval natuurlijk gedrag kan vertonen en zich kan voeden met de aanwezige algen, waterplanten en insecten. De voedingstoffen die de vissen uitscheiden worden opgenomen door de rijst. Op deze manier wordt een circulair landbouwsysteem ontworpen, waarbij rijst en vis van elkaars aanwezigheid profiteren. De meervallen vangen insecten die schadelijk zijn voor de rijst. De rijst biedt op zijn beurt schaduw en schuilplaatsen voor de meerval. Het kweken van vis zou ook een extra inkomstenbron kunnen betekenen voor boeren.

Methaanuitstoot en Rijstteelt

Na koolstofdioxide (CO2) is methaan (CH4) het belangrijkste broeikasgas. Het komt vrij bij schaliegaswinning, uit steenkool en als er hout verbrand wordt. Ook koeienmagen produceren methaan, de intensieve veeteelt levert een substantiële bijdrage aan de mondiale uitstoot. En methaan ontstaat op natuurlijke wijze in moerassen: bacteriën produceren het gas als afgestorven takken, blaadjes en andere biomassa onder water gaan rotten. Hetzelfde gebeurt in rijstvelden. Volgens het International Panel on Climate Change (IPCC) is de mondiale rijstproductie verantwoordelijk voor ongeveer elf procent van de totale menselijke methaanuitstoot.

Technieken om Methaanuitstoot te Verminderen

Boeren in Sichuan ontdekten in de jaren negentig al dat ze veel water kunnen besparen door de geulen in hun akkers gedurende de natte wintermaanden met plastic sheets te bedekken. Zo voorkomen ze dat het water verdampt en blijven de rijstvelden vochtig tot aan de volgende zaaiperiode in april. Onverwacht bijeffect van deze waterbesparingstechniek bleek een sterke daling in de methaanuitstoot, ontdekte het onderzoeksteam van Yan. Daarnaast experimenteren boeren in China met andere zaaimethodes of laten ze hun rijstvelden wekenlang helemaal opdrogen om de bodem de kans te geven zuurstof op te nemen. In China werkt inmiddels tachtig procent van de boeren met technieken om de methaanuitstoot terug te brengen.

Alternate Wetting and Drying (AWD)

Bas Bouman, rijstonderzoeker aan het in de Filipijnen gevestigde International Rice Research Institute (IRRI), ontwikkelden de techniek alternate wetting and drying (AWD). “AWD is ontwikkeld als waterbesparingstechniek en betekent eigenlijk dat je een rijstveld niet continu onder water laat staan”, vertelt Bouman. “Afhankelijk van de grondsoort kunnen boeren zo tot vijftig procent water besparen zonder dat hun planten zich gestrest voelen. Als bijkomend voordeel blijken rijstakkers nauwelijks methaan uit te stoten als je het water geregeld in de bodem laat trekken."

Duurzaamheid en Samenwerking

Om verduurzaming van de rijstproductie tot een succes te maken, moeten zoveel mogelijk rijstproducenten worden bereikt. Daarbij is samenwerking met zowel publieke als private spelers van groot belang. Het Sustainable Rice Platform (SRP) is een internationaal samenwerkingsverband van verschillende actoren om de verduurzaming van rijstproductie de nodige handen en voeten te geven. Het is opgezet door IRRI in samenwerking met de Verenigde Naties.

Rijstverbouw in Luang Prabang: The Rice Experience

Tijdens The Rice Experience in Luang Prabang leer je de stappen van rijstverbouw kennen:

  1. Het selecteren van de zaadjes.
  2. De zaadjes planten in kleine bakjes met compost.
  3. Het planten van de inmiddels kleine rijstplantjes uit de bakjes in het omgeploegde veld.
  4. Irrigatie en onkruid wieden.
  5. Het oogsten van de rijstplanten met een zelfgemaakte zeis.
  6. Met grote waaiers over de zaden waaieren/blazen om de goede rijst van de slechte te onderscheiden.
  7. De rijst vanuit de bergen terug naar de boerderij brengen.
  8. De zaden stampen zodat de schillen ervanaf gaan en de rijst eruit komt.
  9. Het eten van de rijst!

Nieuwe Landbouwexperimenten in Nederland

Nu het klimaat verandert, is het tijd voor nieuwe landbouwexperimenten. In Zuid-Holland onderzoeken een aantal pioniers of Nederlandse rijstteelt mogelijk is. De coöperatie Het Land van Ons experimenteert hier samen met de Universiteiten van Leiden en Wageningen. Het veranderende klimaat maakt de teelt van nieuwe gewassen mogelijk, maar voordat er op grote schaal rijst verbouwd kan worden, is nog veel onderzoek nodig.

De Uitdagingen

De eerste stap is het vinden van een rijstsoort die in het Nederlandse klimaat floreert en een goede opbrengst geeft. Met 15 centimeter water op het land zetten de pioniers naast rijst ook de Zuid-Afrikaanse meerval uit. Deze vis helpt bij het bestrijden van muggen en bemest tegelijkertijd de rijstplanten. Ondanks de tegenslagen gaan de onderzoekers onvermoeibaar door. Dit voorjaar plantten ze maar liefst 32 verschillende rijstsoorten aan.

Verschillende Methoden van Rijstbouw

Het is een vertrouwd beeld, dat van intensief bevloeide terrassen in heuvelachtig gebied die met behulp van waterbuffels geploegd worden en waarin het planten en oogsten gebeurt met de voeten in het water. Toch is dat maar één manier van rijstbouw, hoewel de meest verbreide op het Aziatisch continent. Heel anders gaat het in de Verenigde Staten en Europa toe.

Typen Rijstbouw

Er worden drie typen onderscheiden naar waterbehoefte, het zogenaamde sawah-type, 'droge' rijst en een tussenvorm die 'aerobic' wordt genoemd. Welke methode wordt gebruikt is onder meer afhankelijk van de beschikbaarheid van water, de kosten van arbeid en de omgevingsfactoren (terreingesteldheid, klimaat).

Waterbesparing en Onkruidbestrijding

Om met minder water te kunnen volstaan, zou zowel de praktijk van de kweekbassins aangepast moeten worden als die van de permanent natte rijstvelden. Een mogelijkheid is, de rijst rechtstreeks op de akker te zaaien en deze vervolgens maar matig te bevloeien, een systeem dat in toenemende mate in Thailand wordt toegepast, om het hoofd te kunnen bieden aan jaren achtereen van droogte en gebrek aan water voor de landbouw. Minder water houdt idealiter in dat de plant voldoende water krijgt, maar de groei van onkruid als gegeven wordt geaccepteerd. Het vergt voortdurende onkruidbestrijding, maar - zeker wanneer die gemechaniseerd kan worden - per saldo minder arbeid, minder water en minstens zo belangrijk minder bestrijdingsmiddelen.

De Prikkel voor Efficiëntie

De prikkel voor boeren om efficienter, met minder water, bestrijdingsmiddelen en mest te werken, is in beginsel alleen dan aanwezig waar schaarste is, denk aan de beschikbaarheid van water en electriciteit en mogelijkheden tot schaalvergroting, maar ook schaarste aan arbeid.

Système de Riziculture Intensive (SRI)

Met het oog op waterbeheersing, -besparing is in de 80'er jaren het Système de Riziculture Intensive (SRI) ontwikkeld. Dat is een waterbeheersingssysteem dat zich uitstrekt over alle fasen en aspecten van de rijstteelt. Het uitgangspunt van het SRI is bewustwording: niet meer water te geven dan op een bepaald moment nodig, de grond gedurende het seizoen de gelegenheid geven te ademen door de grond te bewerken en tegelijkertijd het onkruid te wieden, het gewas meer zijn werk te laten doen en biologisch te telen.

Waterbesparing en Nieuwe Technieken

De waterbesparing blijkt, afhankelijk van die omstandigheden, te variëren tussen circa 10% en 65%. Er is roep naar nieuwe technieken, zoals het met behulp van laser uitvlakken van de akker. Niet iedere rijstvariëteit reageert even goed op de methodes, aerobische rijsttypes scoren over het algemeen het best.

Methaanproductie in Rijstvelden

In een publicatie in Nature climate change stellen K.J. van Groenigen, Chr. van Kessel en B.A. Hungate dat de aanpak van de rijstteelt om nog een andere reden urgent is, namelijk omdat de rijstpaddies de grootste bron zijn van het broeikasgas-methaan (CH4). De rijstvelden 'produceren', althans dat doen de micro-organismen in het water methaan, dat ze omzetten uit de kooldioxide (CO2) waarop ze leven. Naarmate de atmosfeer meer CO2 bevat, concluderen de onderzoekers, zullen de rijstvelden automatisch ook meer methaan produceren.

Aanpak om Methaanproductie te Reduceren

Om dat proces te beteugelen en de methaanproductie zelfs te reduceren zijn verschillende aanpakken tegelijk nodig, waaronder de reductie van de CO2-uitstoot en het terugdringen van de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer. De CO2 in de atmosfeer wordt via photosynthese omgezet tot koolstof, die zich opdstapelt in de zaden, stengels en de wortels van de plant. Hoe minder daarvan in de bodem en in het water terecht komt, hoe minder er beschikbaar komt voor de methaan-producerende microben.

labels:

Zie ook: