Voor het gros van de wereldbevolking is rijst het belangrijkste voedingsmiddel. In Azië wordt het zelfs door 95% van de bevolking bijna dagelijks gegeten. Maar wat gebeurt er voordat het op je bord ligt? Hoe groeit rijst, welke technieken worden er gebruikt en wat zijn de gevaren tijdens de teelt?

Er zijn talloze rijstsoorten, de schattingen lopen uiteen van duizenden tot wel tienduizenden. Rijst wordt dan ook op veel plaatsen wereldwijd verbouwd: van Spanje tot Californië en van India tot Argentinië. Kortom, overal waar veel zon en genoeg water is. Al die rijstsoorten en plekken kennen zo hun eigen manier van rijstbouw. Het verschil zit ‘m vaak in de gebruikte middelen en technieken.

De Basis: Van Zaadje tot Plant

Elke korrel begint met een zaadje. Om de beste en meeste rijst te krijgen, is geschikt rijstzaad heel belangrijk. Dat moet uiteindelijk uitgroeien tot een korrel die makkelijk te bereiden is én de juiste vorm, kleur, smaak en aroma heeft. Ook moet het zaad bestand zijn tegen ziekten, onkruid, insecten, droogte en overstromingen.

Bodemvoorbereiding

Na de selectie van het juiste rijstzaad moet het land voorbereid worden. Dat begint al na de laatste oogst. Zo kan het onkruid in bedwang worden gehouden. Ook wordt de bodem vruchtbaar gehouden met voedingsstoffen zoals verpulverde rijstplanten. In het voorjaar, zo’n maand voor het zaaien, start het grove werk. Eerst wordt de bodem geploegd en vlak gemaakt. In de traditionele rijstbouwgebieden (vooral in Azië) gebeurt dat vaak nog met behulp van waterbuffels en ouderwetse ploegwerktuigen. Moderne boeren gebruiken tractoren en lasers.

Omdat het water straks overal even hoog moet komen te staan, moet de bodem egaal zijn. Hierna worden er geulen gemaakt in de aarde. Dan komt er een laag water op het veld te staan, waarna het zaad in de geulen wordt gezaaid. Soms is het zaad eerst natgemaakt om voor te kiemen, dan groeit het plantje er alvast voorzichtig uit. Hypermoderne boeren met veel land gebruiken vliegtuigjes voor het zaaien, maar meestal gebeurt het met de tractor of met de hand.

Watermanagement: De Levensader van Rijst

Rijstboeren zijn meesters in watermanagement. Ongeveer een week na het zaaien steken de rijstplantjes voor het eerst hun kop boven het water uit. Daarna moet er steeds opnieuw water worden toegevoegd: genoeg om de toppen boven het wateroppervlak uit te laten steken en tegelijkertijd de rest van de plant lekker nat te houden. Zo voelt de rijstplant zich namelijk op z’n best.

Voor het irrigeren van het land, wordt meestal handig gebruik gemaakt van natuurlijke bronnen. In Azië vangen de rijstboeren de regen van de moesson op in bassins en vlakbij het Spaanse Valencia wordt het zoete water uit een nabijgelegen natuurgebied gebruikt. Gebouwde dammen voorkomen dat het water wegloopt.

De stengel van de rijstplant is van binnen hol, zodat er lucht bij de wortels kan komen. Dat heeft de plant nodig om te groeien. Bovendien is de plant in de stengel beschermd tegen hongerige vogels en knaagdieren. Ook insecten kunnen het de rijstplanten moeilijk maken door ziektes over te brengen tussen de planten. Daarom combineren sommige boeren rijstbouw met het telen van vis, die eten namelijk de schadelijke insecten op.

Oogst: Het Eindresultaat

Één tot twee weken voor de oogst (een paar maanden na het zaaien) laat de boer het water opdrogen of breekt hij de dammen door om het water van het veld te laten vloeien. De planten worden bruin en zijn dan klaar om geoogst te worden. Dat gebeurt met een maaidorsmachine of een ouderwetse zeis. Een moderne machine rist meteen de korrels van de plant; traditionele boeren doen dit zogeheten dorsen met de hand. Vervolgens worden de korrels gedroogd en gaan ze door de rijstmolen om het kaf (de oneetbare schil) te verwijderen.

Het overgrote deel van de rijst wordt gegeten op de plek waar ‘ie wordt geoogst, door de boeren dus en de lokale bevolking. De rest komt op de handelsmarkt.

Traditionele Rijstbouw vs. Moderne Rijstteelt

Het is een vertrouwd beeld, dat van intensief bevloeide terrassen in heuvelachtig gebied die met behulp van waterbuffels geploegd worden en waarin het planten en oogsten gebeurt met de voeten in het water. Toch is dat maar één manier van rijstbouw, hoewel de meest verbreide op het Aziatisch continent.

In veel Aziatische landen is de teelt nog kleinschalig, op kleine boerenbedrijfjes, of zoals in Indonesië op moeilijk begaanbare, vaak ook kleine percelen in terrasbouw. Heel anders gaat het in de Verenigde Staten en Europa toe, waar de teelt in grote lijnen de volgende stappen doorloopt. Van inzaaien tot oogsten duurt tussen 100 en 160 dagen of meer, afhankelijk van de rijstvariëteit.

Waterbehoefte en Typen Rijst

Het grote verschil tussen rijstbouw en de teelt van grassen als gierst of tarwe is de waterbehoefte van de rijstplant. Er worden drie typen onderscheiden naar waterbehoefte, het zogenaamde sawah-type, 'droge' rijst en een tussenvorm die 'aerobic' wordt genoemd.

Welke methode wordt gebruikt is onder meer afhankelijk van de beschikbaarheid van water, de kosten van arbeid en de omgevingsfactoren (terreingesteldheid, klimaat). Om met minder water te kunnen volstaan, zou zowel de praktijk van de kweekbassins aangepast moeten worden als die van de permanent natte rijstvelden.

Duurzame Rijstteelt: Uitdagingen en Oplossingen

Rijstteelt is niet alleen kampioen voor wat betreft het verbruik van water, het vraagt ook veel energie, veel bestemd voor het rond- en oppompen van water. Echt ingewikkeld wordt het pas wanneer ook de factor arbeid in ogenschouw wordt genomen, niet alleen de totale som van inspanningen, maar ook onderverdeeld naar de rol van man en vrouw.

Met het oog op waterbeheersing, -besparing is in de 80'er jaren het Système de Riziculture Intensive (SRI) ontwikkeld. Dat is een waterbeheersingssysteem dat zich uitstrekt over alle fasen en aspecten van de rijstteelt. Het uitgangspunt van het SRI is bewustwording: niet meer water te geven dan op een bepaald moment nodig, de grond gedurende het seizoen de gelegenheid geven te ademen door de grond te bewerken en tegelijkertijd het onkruid te wieden, het gewas meer zijn werk te laten doen en biologisch te telen.

De waterbesparing blijkt, afhankelijk van die omstandigheden, te variëren tussen circa 10% en 65%. Er is roep naar nieuwe technieken, zoals het met behulp van laser uitvlakken van de akker. Niet iedere rijstvariëteit reageert even goed op de methodes, aerobische rijsttypes scoren over het algemeen het best.

Methaanuitstoot en de Rijstteelt

In een publicatie in Nature climate change stellen K.J. van Groenigen, Chr. van Kessel en B.A. Hungate dat de aanpak van de rijstteelt om nog een andere reden urgent is, namelijk omdat de rijstpaddies de grootste bron zijn van het broeikasgas-methaan (CH4).

Naarmate de atmosfeer meer CO2 bevat, concluderen de onderzoekers, zullen de rijstvelden automatisch ook meer methaan produceren. Om dat proces te beteugelen en de methaanproductie zelfs te reduceren zijn verschillende aanpakken tegelijk nodig, waaronder de reductie van de CO2-uitstoot en het terugdringen van de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer.

Om verduurzaming van de rijstproductie tot een succes te maken, moeten zoveel mogelijk rijstproducenten worden bereikt. Daarbij is samenwerking met zowel publieke als private spelers van groot belang.

Polderrijst in Nederland: Een Nieuw Experiment

Deze week is een proefexperiment van start gegaan. Op 22 mei plantten onderzoekers van Wageningen University & Research (WUR) en de Universiteit Leiden zo’n 3.000 rijstplanten op het Polderlab bij Leiden. De onderzoekers willen rijst testen als middenweg voor duurzaam veenlandbeheer in de toekomst: het waterpeil verhogen maar toch voedsel produceren. Bovendien vermindert het lokaal verbouwen van rijst de import van voedsel uit het buitenland en past het goed in een meer circulaire landbouw.

Rijst zou voor Nederland een interessant gewas kunnen zijn omdat het goed groeit op onder water gelopen land. Dit betekent dat veenmineralisatie en bodemdaling een halt wordt toegeroepen. Ook kunnen problemen met zeewaterindringing en verzilting worden beperkt door hogere grondwaterstanden. Bovendien kunnen de natte rijstvelden een waardevolle habitat vormen voor waterrijke soorten zoals amfibieën en libellen.

De Uitdagingen en Vragen

Maar dan nog blijven er veel open vragen. Helfenstein: “Waar is het zinvol om rijst te verbouwen? Hoe kan rijst worden geoogst terwijl de velden onder water blijven staan? Wat zijn de gevolgen voor de uitstoot van broeikasgassen, het weglekken van fosfor uit verzadigde veengebieden, de waterregulering en het behoud van de biodiversiteit? Kan de landbouw in veengebieden, die momenteel wordt gedomineerd door zuivelproductie, overgaan op landbouw op basis van rijst? Het beantwoorden van deze vragen zal ook waardevol zijn voor andere landen op vergelijkbare breedtegraden die proberen over te schakelen op duurzamere landbouwpraktijken op veengronden."

Gele Rijst: Een Genetisch Gemodificeerde Oplossing?

Gele rijst is genetisch gemanipuleerde rijst met pro-vitamine A. Het wordt ontwikkeld door een Zwitsers onderzoeksinstituut in samenwerking met International Rice Research Institute, het IRRI. Daarvoor hebben ze onder andere genen uit de narcis gebruikt. De rijst is in ontwikkeling, maar nog niet op de markt.

Bij de gele rijst wordt er een gen ingedaan. Dat gen komt uit de narcis en een bacterie. In dat gen zit bèta caroteen dat in het lichaam omgezet wordt in vitamine A. Door het bètacaroteen krijgt de rijst een gele kleur vandaar de naam ‘gele rijst’.

De vitamine A- rijst die men nu heeft ontwikkeld kan slechts voor een deel in de vitamine A- behoefte van een mens voorzien, zo’n 10% van de dagelijkse behoefte. De rijst moet zijn waarde in de praktijk nog bewijzen.

Kritiek en Alternatieven

De onderliggende oorzaak van vitamine A- gebrek is namelijk armoede: het is het gebrek van gevarieerde voeding en ongelijke voedselverdeling. Op korte termijn zijn supplementen (vitaminepillen) en toevoeging aan voedsel goedkoper en effectiever. De enige lange termijnoplossing is de oorzaken van armoede aanpakken. En ervoor zorgen dat de mensen gevarieerd en gezond kunnen eten.

Thaise Rijstteelt: Traditie en Modernisering

Rijst is in Thailand niet zomaar een basisvoedsel; het vormt het hart van de cultuur, economie en geschiedenis van het land. Het is niet voor niets dat Thailand bekendstaat als een van de grootste rijstproducenten en -exporteurs ter wereld. De rijstteelt biedt werk aan miljoenen Thaise boeren, vooral in de centrale en noordelijke regio’s van het land.

Toch staan Thaise rijstboeren voor uitdagingen. Klimaatverandering, zoals onvoorspelbare regenval en droogtes, bedreigt de rijstopbrengst. Bovendien hebben kleinschalige boeren te maken met concurrentie van grote industriële boerderijen en lage wereldmarktprijzen.

Traditionele Methoden

De traditionele Thaise boeren, vooral de kleinschalige boeren op het platteland, volgen vaak eeuwenoude methoden bij de rijstteelt. Het proces is arbeidsintensief en afhankelijk van natuurlijke omstandigheden zoals de moessonregens en de vruchtbaarheid van de bodem. Boeren beginnen met het voorbereiden van de velden, meestal vlak voor het regenseizoen.

Moderne Technologie

In Thailand wordt rijst op steeds modernere wijze verbouwd, vooral op grotere boerderijen en in gebieden waar de toegang tot technologie en infrastructuur beter is. Dit zorgt voor efficiëntere productie, hogere opbrengsten en minder afhankelijkheid van de natuur. Moderne rijstboeren gebruiken machines zoals tractors, efficiënte irrigatiesystemen en drones om de rijstvelden te monitoren.

De Rijst Experience in Luang Prabang

Stap 1: Het selecteren van de zaadjes. Sommige zaadjes zijn leeg en ze willen alleen de beste zaadjes planten. Eerst worden dus de lege van de volle gescheiden. Dit doen ze door de zaadjes in zout water te gooien, de volle zullen dan naar beneden zakken en de lege blijven drijven.

Stap 2: De zaadjes planten in kleine bakjes met compost.

Stap 4: Het planten van de inmiddels kleine rijstplantjes uit de bakjes in het omgeploegde veld.

Stap 5: Irrigatie en onkruid wieden. Door met de hand een geul te maken in het zand laten ze steeds water in het veld stromen zodat de rijst planten onder water blijven staan.

Stap 6: Het oogsten van de rijstplanten met een zelfgemaakte zeis.

Stap 8: Met grote waaiers over de zaden waaieren/blazen om de goede rijst van de slechte te onderscheiden.

Stap 9: De rijst vanuit de bergen terug naar de boerderij brengen.

Stap 10: De zaden stampen zodat de schillen ervanaf gaan en de rijst eruit komt.

Omdat 13 een universeel ongeluksgetal is, verzon onze gids stap nummer 14: Het eten van de rijst! We kregen een lunch met alleen maar producten gemaakt van rijst. Er waren dunne wafeltjes gemaakt van rijst en kokos in kokervorm. Iets dikkere rijstkoekjes met een suikerlaagje. Normale sticky rice met een chilidip. Rijstwafels. En natuurlijk als drankje: rijstwhiskey!

labels:

Zie ook: