Het Rijksmuseum heeft het schilderij Hollands meisje aan het ontbijt van Jean-Étienne Liotard aangekocht voor een bedrag van 5,2 miljoen euro van een Britse adellijke familie. Het was de eerste aankoop van directeur Taco Dibbits.

Jean-Étienne Liotard: Een Zwitserse kunstenaar in Nederland

De Zwitserse kunstenaar Jean-Étienne Liotard (1702-1789) maakte in 1756 een reis naar Nederland. In ons land schilderde hij een meisje aan het ontbijt. Het schilderij werd in december 2016 door het Rijksmuseum aangeschaft.

Jean-Étienne Liotard stamde af van Franse hugenoten. Zijn vader vestigde zich als juwelenhandelaar in Zwitserland. Jean-Étienne werd op 22 december 1702 geboren in Genève. Liotard begon zijn loopbaan met het schilderen van miniaturen die bestemd waren voor snuifdozen en horloges. Later bezocht hij Engeland, Frankrijk, Italië en Griekenland en Turkije. Vooral zijn bezoek aan Constantinopel maakte veel indruk.

Vanaf 1755 woonde hij bij een neef in Delft. Een jaar later trouwde hij in de Waalse Kerk in Amsterdam met Marie Fargues. Twee jaar later keerde hij terug naar Genève. Jean-Étienne Liotard zou ook in latere jaren Nederland nog bezoeken. Vanaf 1778 verbleef hij jarenlang in ons land, waar zijn zoon woonde. Deze zoon was getrouwd met jonkvrouw J.S. Crommelin. Mede hierdoor kreeg het Rijksmuseum een grote collectie werken van Liotard.

Hollands meisje aan het ontbijt: Een intieme scène

Op het schilderij is een alledaags ritueel te zien in een intieme setting. Het schilderij heeft net als Vermeer een sobere kleurstelling. De rondreizende pastelschilder Liotard (Geneve, 1702 - 1789) maakte het schilderij tijdens een lang verblijf in Nederland rond 1756. Het schilderij is dus uniek, omdat de kunstenaar zelden olieverfschilderijen en genrestukken maakte. De afmeting is maar liefst 46.8 x 39 centimeter.

Als je naar het schilderij kijkt, zie je als eerst een meisje dat koffie gaat drinken. Het tapijt is net echt; zulke rieten tapijten zie je nog wel eens in een huiskamer. Als je langer kijkt, dan valt een sleutelgat op in de lade van de kast. De laatste dingen die opvallen zijn de lichtinvallen op het servies en op het schilderij op de achtergrond. Haar handen en haar gezichtsuitdrukking zijn prachtig.

Het Rijksmuseum noemt het schilderij een “intieme ode aan de schilderkunst van de Gouden Eeuw”. De rondreizende pastelschilder Liotard maakte het werk tijdens een lang verblijf in Nederland rond 1756. Hollands meisje aan het ontbijt is als olieverfschilderij volgens het Rijks een belangrijke toevoeging aan de beroemde pastels van Liotard die zich sinds 1885 in de museumcollectie bevinden.

Het kleine doek verbeeldt een jonge vrouw in een typisch Hollands interieur. “Alle kenmerken van een zeventiende-eeuws genrestuk zijn aanwezig: een alledaagse scène, de intieme sfeer, de sobere kleurstelling, de verfijnde stofuitdrukking en het kerkinterieur op de achtergrond. Toch zijn alle meubels en tafelstukken uit Liotards eigen tijd. Hollands meisje aan het ontbijt is duidelijk geïnspireerd op zijn Nederlandse ervaringen.

Het schilderij behoort volgens het Rijksmuseum tot de mooiste kunstwerken die Jean-Étienne Liotard (1702-1789) maakte. Als een van de eerste buitenlandse achttiende-eeuwse kunstenaars gaf hij blijk van zijn fascinatie voor de schilderkunst van de Gouden Eeuw.

Invloeden en inspiratie

Met het onderwerp, de techniek en de nadrukkelijke aandacht voor stofuitdrukking in zijn Hollands meisje aan het ontbijt plaatst de Zwitserse kunstenaar Jean-Étienne Liotard zich in de traditie van schilders als Johannes Vermeer, Gerard ter Borch en Gabriël Metsu, net zoals hij met het in het oog springende kerkinterieur aan de wand verwijst naar de Hollandse schilderkunst uit de Gouden Eeuw. Daarmee is dit werk een schakel tussen de 17de-eeuwse Hollandse kunst en de Europese kunst uit de 18de eeuw, aan de hand waarvan het Rijksmuseum op een aanschouwelijke wijze kan tonen hoe kunstenaars uit verschillende landen elkaar over en weer beïnvloedden.

Vermeer was als kunstenaar in de 18de eeuw bijna vergeten. Daarom is het onzeker of Liotard, tijdens zijn tweejarig verblijf in Holland, Vermeers werken heeft gezien. Het staat echter buiten kijf dat het Hollands meisje aan het ontbijt nooit was ontstaan zonder dat Liotard zich bewust was van het bestaan van de schilderijen van Vermeer. Een goed voorbeeld hierbij is de Brieflezende vrouw, een werk dat Vermeer schilderde in of omstreeks 1663.

Binnen Liotards oeuvre van ongeveer 600 werken zijn slechts vijftien genrestukken bekend. Hiervan hebben er vijf ‘het ontbijt’ als onderwerp. Het bekendste werk is Belle chocolatière in de Staatliche Kunstsammlungen te Dresden. Het schilderij toont een kamermeisje dat een kopje chocolade op een dienbord draagt. Toen Liotard in Nederland dit thema opnieuw hanteerde, was hij duidelijk geïnspireerd door werken als het Ontbijt van de kat van Gabriël Metsu.

In de genrestukken van Liotard zit vaak iets dubbelzinnigs. Deze pastel gaf hij de titel La liseuse, maar hij beschreef het werk ook als een portret van zijn nichtje, Marianne Lavergne die een Lyonnaise kostuum draagt. Liotard beschouwde het als een van zijn topstukken en nam het mee als voorbeeld van zijn beste werk toen hij voor het eerst het hof van Versailles bezocht. Er is geen bewijs dat Hollands meisje aan het ontbijt ook een portret is, hoewel Liotard bijna altijd naar het leven werkte.

Tot 21 maart 2017 hing het tussen de klassiekers in de Eregalerij van het Rijksmuseum.

Het Rijksmuseum beschrijft het werk als een intieme ode aan de schilderkunst van de Gouden Eeuw.

labels: #Ei

Zie ook: