Hutspot, ook wel stamppot peen en uien genoemd in sommige streken, is een echte Hollandse klassieker. Zodra de dagen donkerder en de truien dikker worden, snakt Nederland maar naar één ding: hutspot. Stevige kost waar je het lekker warm van krijgt. Maar wat eet je eigenlijk bij hutspot? Welk vlees is een match? En wat als je liever vega(n) eet?

Volgens de geschiedenisboeken ooit ontstaan tijdens Leidens Verzet in 1574, toen de stad Leiden van de Spanjaarden werd bevrijd door de watergeuzen. De watergeuzen namen eten mee voor de uitgehongerde bevolking. Dit zou een mengsel zijn geweest van peen, uien, pastinaken en vlees. Hieruit is het gerecht hutspot ontstaan.

Inmiddels zijn de pastinaken vervangen door aardappelen en wordt er vaak een rookworst of een gehaktbal bij geserveerd. Traditioneel wordt hutspot echter geserveerd met klapstuk. Klapstuk is rundvlees dat wordt gestoofd. Dit betekent dat het een lange bereidingstijd heeft. Toch is het zeker de moeite waard om eens een echt klassieke hutspot met klapstuk te maken.

De Geschiedenis van Hutspot

U kent het verhaal: de Leidenaren waren bijna uitgehongerd door het beleg van de Spanjaarden en vroegen burgemeester Van der Werff de stad over te geven, waarop hij het onvergetelijke antwoord gaf: ‘neemt mijn lichaem, snydet dat ont stucken en de deylt daervan zoo vele als strecken mach’. Dat deden ze natuurlijk niet. Wel hielden ze het uit tot de Geuzen hen op 3 oktober 1574 kwamen bevrijden. Ze werden toen getrakteerd op haring en wittebrood en vonden, zegt men, op die dag een pot vol Oliprodigo (Olla Podrida), door de vluchtende Spanjaarden achtergelaten.

In de Lakenhal te Leiden staat een potje tentoongesteld waarin de Spaanse hutspot die zij aantroffen gezeten zou hebben. Dat is niet helemaal zeker. Maar wel is het een feit dat er een 17e eeuwse inscriptie op staat die de pot in verband brengt met Leidens ontzet (Johanna Maria van Winter, Van Soeter Cokene (1976).

Het is dus bepaald merkwaardig dat buitenlandse historici stellen dat we die schotel pas in de 18e eeuw zouden hebben verbonden met Leidens ontzet en dat het gebruik in deze stad om op 3 oktober gasten op hutspot uit te nodigen typisch zunig Hollands is: niet te gul en net niet te weinig. Wel, wie bij de hutspot een flink klapstuk neemt is helemaal niet zo voordelig uit. Dat weet de hartelijke Hollander dan weer, maar hij zal het zijn buitenlandse gast niet vertellen.

Hoe zag die hutspot er vroeger uit?

In het eerste gedrukte Nederlandse kookboek Een notabel boecxken van cokeryen (Brussel, circa 1514) komt geen hutspot voor. Antonius Magirus gaf in 1612 in zijn Koocboec (Leuven) een recept: hoe men een goede stoofpot of Spaanse hutspot moet klaarmaken, in het Spaans genoemd: olla podrida - met varkenssnuiten, wild zwijn, saucijzen, ribstukken, ossenvlees, kapoenen en duiven …. Ook De verstandige Kock geeft in 1668 een recept voor ‘Spaense Huspot van Schapen ofte Kalfs-vleesch’. In 1761 wil de Volmaakte Hollandsche Keukenmeid dat er er ‘drie ponden Kalfs-karbonade zonder been in gaan, wat Saucysen; een pond gehakt vleesch, daar kleine ballen van gemaakt’. Voorts kastanjes en morieljes.

En onder dezelfde naam moet Hendrik Frijlink er in zijn Nieuw Nederlandsch Keukenboek (1838) kalfsschijf met spek gelardeerd voor hebben. Deze wendbare vleesschotel ontwikkelde zich in schraler tijden tot een stamppot, waarin een groot deel van het vlees door aardappels (sinds de 18e eeuw) en wortels werd vervangen. Logisch, in de 18e en 19e eeuw had je ook mensen die driemaal per dag aardappels ‘met bloote voetjes’ (zonder meer) aten en dan was onze huidige hutspot een feestelijke luxe.

Het is een oud gerecht, dat gebaseerd is op een gerecht dat met pastinaak werd gemaakt in de tijd dat Europa nog niet bekend was met de aardappel. Bij het Leidens ontzet, vijftig jaar later, waren aardappelen al wel bekend, en zeker bij de Spanjaarden waarmee de Zeventien provinciën sinds 1564 in oorlog - de naar later bleek tachtigjarige oorlog - verwikkeld waren.

In het kookboekje Volmaakte grondbeginzelen der keukenkunde uit 1758 staat deze Spaansche huspot (zonder 't') als volgt beschreven: "Snijd kalfs karbonade daar geen been in is, aan stukken, doet er wat saucysen en gehakt vleesch in balletjes by, stooft het te zamen met vleesch-nat, boter, wat notemuscaat en zout, en zo men wil wat moerilles, en wat men meer goedvind.".

De Oranje Wortel

Het verhaal luidt dat bij het Leids ontzet hutspot met peen werd gemaakt, oranje peen wel te verstaan. Deze zou als eerbetoon aan Willem van Oranje zijn 'gemaakt'. Een fabel natuurlijk, maar wel één met een vleugje waarheid. Want hoewel de wortel vanuit het Midden-Oosten in Spanje aan landde ten tijde van de Arabische overheersing, in de twaalfde eeuw, is de oranje 'caroteenwortel'inderdaad in ons land ontwikkelt. In de zestiende eeuw. Het had gekund, maar of het gebeurd is ?

Het Perfecte Hutspot Recept

Wat is nu de juiste verhouding aardappels en groente bij hutspot. Dat is een onderwerp waar nog wel eens discussie over ontstaat. In dit recept is een gelijke verhouding aardappels en groente gebruikt. Uiteraard kun je hier zelf naar smaak veranderingen in aanbrengen. Hou je van een wat zoetere hutspot, gebruik dan wat meer winterpeen. Mag het voor jou wel een beetje pittiger, voeg dan wat meer uien toe. Wil je graag wat minder koolhydraten eten? Vervang dan de aardappels door pastinaak. En dan krijg je….

Ingrediënten:

  • Aardappelen
  • Wortelen
  • Uien
  • Karbonades
  • Melk
  • Boter
  • Peper
  • Zout
  • Nootmuskaat

Bereidingswijze:

  1. Schil de aardappels en snij in blokjes. Schraap de wortels schoon en snij in blokjes. Snij de ui in halve ringen.
  2. Neem een ruime kookpan en doe daar de aardappels, wortels en ui in. Vul de pan met water zodat de aardappels en wortel net onder staan en voeg een snuf zout toe.
  3. Breng aan de kook en zet het vuur iets zachter. Laat dit nu 20-25 minuten rustig pruttelen tot de aardappels en wortel gaar zijn.
  4. Ondertussen bak je de karbonades in een koekenpan met wat olie tot ze gaar zijn.
  5. Giet het water af en stamp de hutspot met een pureestamper. Je hoeft de stamppot niet helemaal glad te stampen, er mogen best wat stukjes in zitten.
  6. Roer de melk en boter door de hutspot en breng het geheel verder op smaak met peper, zout en nootmuskaat.
  7. Serveer de hutspot met de gebakken karbonades.

Variaties en Serveertips

Eigenlijk kun je elk soort vlees of vleesvervanger bij hutspot serveren. Maar ik vind een ouderwetse gehaktbal persoonlijk het lekkerste of kleine (vega) gehaktballetjes. In principe is hutspot van zichzelf vegetarisch en eenvoudig vegan te maken als je de melk vervangt voor plantaardige melk evenals de boter. Dus wil je wat vaker een dagje zonder vlees of zelfs volledig plantaardig eten, dan kies je simpelweg voor vegan gehaktballetjes.

Bij ouderwetse hutspot serveer je daarom het liefst ook iets zouts met een bite. Rookworst is het meest gebruikelijk.

Suggesties voor bij de Hutspot:

  • Gehaktballen: Koop ze kant-en-klaar of rol ze zelf. Bak ze daarna af in een pan met een goede, diepe jus. Zijn ze bruin? Dan serveer je de ballen bovenop de hutspot. Je kunt gehaktballen ook heel goed vegetarisch maken. Gebruik dan vegetarisch gehakt, of koop vegetarische balletjes van soja.
  • Speklapjes: Voor de liefhebbers van een knapperige bite is een speklapje dé toevoeging. Bak ze tot ze lekker krokant zijn en leg ze bovenop de hutspot. Tip: marineer de speklap met ketjap en sambal.
  • Rookworst: Rookworst is een typisch Nederlandse vleesproduct en alleen daarom al past dit goed bij ouderwetse hutspot. De rokerige smaak geeft de simpele prak een extra dimensie. Eerlijk? Een écht goede vegetarische rookworst moeten wij nog ontdekken.
  • Gebakken Champignons: Combineer dat met een mooie jus en je hebt een heerlijke topping!
  • Spekreepjes: Haal dan een zak (gerookte) spekreepjes en bak die knapperig en bruin. Strooi je die over je maaltijd, dan heb je een hele makkelijke zoute crunch. Dit is één van onze favoriete dingen om bij hutspot te eten!

Hutspot in de Slowcooker

Je doet alle ingrediënten erin, zet ‘m aan, en laat ’t lekker de hele dag heel zachtjes pruttelen.

Bereidingswijze in de Slowcooker:

  1. Leg de klapstuk in de schaal.
  2. Schil de aardappelen, snij ze in stukjes en leg die erbij in de crockpot schaal. Doe hetzelfde met de winterpeen en de zoete aardappel.
  3. Pel de ui en snijd deze in halve ringen en leg die op de andere ingrediënten.
  4. Leg het bouillonblokje op de groenten en giet er zoveel (koud) water bij dat de groenten net onder staan (in mijn geval 1 liter).
  5. Doe de deksel op de schaal en zet de crockpot aan op de laagste stand.
  6. Haal de klapstuk uit de schaal en pluk het vlees met twee vorken uit elkaar in draadjes.
  7. Giet de hutspot af, maar bewaar het kookvocht. Stamp de aardappels en groenten door elkaar. Als de hutspot te droog is, kun je nog wat kookvocht toevoegen. Het kookvocht (de bouillon) kun je later gebruiken om een heerlijk soep of saus mee te maken.

labels:

Zie ook: