Lang geleden probeerden mijn ouders mijn zes zussen en mij aan de tomaten te krijgen. Plakjes rauwe tomaat als broodbeleg. We mochten er zelfs suiker op doen als we ze daardoor zouden eten! Maar ik vond het helemaal niks; ik vond de smaak van tomaat niet lekker en bovendien werd mijn boterham er zompig van. Jakkie! Warme tomaten vond ik echter heerlijk.

Diezelfde plakjes in de koekenpan zachtjes smoren in olijfolie, wat Provençaalse kruiden erbij en dan een zompig roerei ernaast? Daar mocht je me ’s nachts voor wakker maken. Nog steeds trouwens. Inmiddels weet ik dat warme tomaten, vooral met wat vet, heel erg gezond zijn. Veel gezonder dan rauwe tomaten. Ongelooflijk gezond eigenlijk.

Tomaten komen oorspronkelijk uit Zuid-Amerika, waarschijnlijk uit Peru, en werden door de Spanjaarden rond 1600 meegebracht naar Europa. Aanvankelijk werd de tomaat als giftig beschouwd en alleen als sierplant gebruikt om prieeltjes te versieren. Gelukkig besloten de Italianen er op zeker moment toch eens mee in de keuken aan de slag te gaan. Lang leve de Italianen! The rest is history.

Waarschijnlijk is het gebruik van tomaten in allerlei pizza’s, pasta’s en sauzen een van de belangrijkste bronnen van vitamines en mineralen in de huidige westerse voeding. Onderzoekers van kanker beginnen de laatste jaren (eindelijk!) steeds vaker naar de werking van voedingsmiddelen te kijken. Bij onderzoek naar kankerbestrijdende voedingsmiddelen komt de tomaat steeds als een van de toppers uit de bus. Dit is niet alleen te danken aan de hoge hoeveelheid vitamine C maar vooral aan het belangrijke fytonutriënt lycopeen.

De relatie tussen immuunsysteem en kanker

Voordat ik de tomaat in het zonnetje ga zetten, lijkt het me goed om even iets te zeggen over de relatie tussen ons immuunsysteem en kanker. Je immuunsysteem beschermt je tegen ongewenste indringers zoals agressieve bacteriën, virussen of toxische stoffen. Maar je immuunsysteem reageert ook op chronische ontstekingen in je lichaam; ook dit ziet het als een bedreiging.

Bij chronische ontstekingen in het lichaam blijft je immuunsysteem voortdurend actief, waardoor het op den duur niet effectief meer werkt. Je bent dan kwetsbaarder voor virussen en bacteriën. Uiteindelijk kan dit leiden tot diverse ziektes, waaronder allergieën, auto-immuunziektes maar ook kanker.

Vele onderzoeken hebben dan ook aangetoond dat er een relatie is tussen chronische ontstekingen en kanker. De chronische ontsteking in de maag die veroorzaakt wordt door de vervelende bacterie Helicobacter pylori verhoogt het risico op maagkanker met een factor vijf. Een chronische ontsteking van de dikke darm vergroot het risico op dikkedarmkanker met een factor tien. Aangenomen wordt dat een op de zes gevallen van kanker een directe link heeft met chronische ontstekingen in het lichaam (1).

Chronische ontstekingen in ons lichaam kunnen we onder andere bestrijden met krachtige antioxidanten.

Lycopeen: krachtige ontstekingsremmer

Lycopeen is een krachtige antioxidant, een ontstekingsremmer dus. Lycopeen maakt deel uit van de groep fytonutriënten die bekend staan als de carotenoïden. Fytonutriënten zijn voedingsstoffen die alleen in planten zitten; fyto betekent plant. De familie van de carotenoïden is verantwoordelijk voor de gele, oranje of rode kleur van de diverse vruchten en groenten. Omdat ons lichaam niet zelf in staat is om deze belangrijke carotenoïden aan te maken moeten we ze eten. Tomaten zijn verreweg de rijkste bron van lycopeen.

Andere voedingsmiddelen die lycopeen bevatten, maar veel minder dan tomaten, zijn rode grapefruit, watermeloen en papaya. Dr. Edward Giovannucci van de Harvard University concludeerde na het bestuderen van 72 onderzoeken dat het eten van tomaten en producten op basis van tomaten leidde tot hogere lycopeengehaltes in het bloed. Hierdoor werd de kans op diverse vormen van kanker verkleind. Het bewijs was het sterkste voor maag-, long- en prostaatkanker (2).

Eerder had hij in een omvangrijke studie met 48.000 mannen over 4 jaar tijd al aangetoond dat het risico op prostaatkanker met een derde afnam als mannen minstens twee keer per week tomatenproducten aten (3). De werking van carotenoïden en specifiek lycopeen is inmiddels onderzocht in meer dan 7000 studies. Steeds weer blijkt dat fytonutriënten, stofjes die alleen in planten voorkomen, ons niet alleen beschermen tegen kanker, maar ons ook kunnen beschermen tegen hart- en vaatziektes (4), zonneschade (5) en zelfs DNA-schade (6).

De tomaat beschermt zichzelf tegen de UV-straling van de zon door de aanmaak van lycopeen. Als wij zorgen voor voldoende lycopeen, dat wordt opgeslagen in onze huid, gaat dat proces in ons lichaam gewoon door. Hoe bijzonder is dat! Dit draagt onder andere bij aan het verminderen van de veroudering van de huid. Wie wil dit nou niet?

Wat je moet weten over lycopeen

Ten eerste is lycopeen alleen in vet oplosbaar en neemt je lichaam het beter op als je tomaten eet samen met wat vet. Een goede kwaliteit olijfolie is natuurlijk een geweldige partner voor zongerijpte tomaten. Wat je ook moet weten is dat lycopeen pas bioactief wordt na verhitting (7). Verhitting zorgt vaak voor vermindering van voedingsstoffen bij veel voedingsmiddelen. Bij tomaten werkt het juist andersom.

Door hoge temperaturen wordt de celstructuur van de tomaat vernietigd, waardoor lycopeen makkelijker vrijkomt en ervoor zorgt dat het makkelijker opneembaar wordt voor ons lichaam. Dit houdt dus in dat veel kant-en-klaar tomatenproducten, die altijd verhit zijn geweest, helemaal nog niet zo slecht voor ons zijn.

Vooral geconcentreerde tomatenpuree bevat per 100 gram maar liefst 29,3 mg aan lycopeen en is daarmee een absolute topper. Ook tomatensaus, pastasaus op basis van tomaten, ketchup en tomatensap doen het wat hoeveelheid lycopeen per 100 gram betreft helemaal niet slecht. Zet deze vaker op je menu. Hou er wel rekening mee dat veel van deze producten, vooral ketchup, vaak grote ladingen suiker bevatten, wat natuurlijk nou net weer niet zo gezond voor je is.

Laat tomaten of tomatensoep in blik links liggen. De binnenkant van blik bevat vaak een laagje plastic wat BPA, Bisfenol A, kan bevatten. BPA is een toxische stof die je echt niet in je lichaam wil hebben. Het is een krachtige hormoonverstoorder. Probeer dit zoveel mogelijk te vermijden. Ik ben geen fan van bewerkte voeding maar in glas verpakte, biologische tomatensappen, tomatensauzen of tomatenpuree staan altijd in mijn keukenkastje.

Natuurlijk kan je tomaten rauw aan een salade toevoegen maar overweeg eens om ze eerst in je oven te verwarmen met wat olijfolie, knoflook en Provençaalse kruiden. Ten eerste gaat je keuken er heerlijk van ruiken (naar vakantie in Frankrijk!). Ten tweede voegen de olijfolie, knoflook en de kruiden extra gezondheid en kankerwerende stoffen toe aan je tomaten (1). Laat je tomaatjes wat afkoelen en voeg ze toe aan een groene salade met bijvoorbeeld mozzarella of wat geitenkaas.

Tomaten en de darmen

Een simpel bord pasta met tomatensaus is niet alleen een genot voor de tong. Je microbioom, ofwel de bacteriebevolking in je darmen, smult er ook van. Tenminste, dat stellen onderzoekers van de universiteit van Valencia. Ze deden een aantal proefjes met tomaten, zowel rauw als in sauzen verwerkt, en constateerden dat een van de bacteriën die geassocieerd worden met een goede darmwerking vooral dol was op de verhitte variant.

Maar wat blijkt: darmbacterieën vinden ingemaakte tomaten net zo lekker. En de voedingswaarde van blikgroenten is tegenwoordig ook helemaal oké. Verwarm een pan met een dikke bodem. Doe er een scheut olijfolie in, voeg de fijngehakte groenten en knoflook in porties toe en bak alles zachtjes aan tot het begint te kleuren en te geuren. Voeg na een minuut of tien de bliktomaten (inclusief sap) toe, roer goed door en laat het geheel minstens een kwartier met de deksel op de pan zacht sudderen.

Om een beter beeld te krijgen van hoe gezond groente en fruit zijn, wordt onderzocht wat het effect is van verschillende soorten rauwe tomaten op het microbioom in de darm van de mens. In hoeverre wordt het darmmicrobioom van de mens beïnvloed door het microbioom van groente en fruit? En welke invloed heeft het microbioom in de bodem waarop het gewas groeit daarbij? Van die tomaten wordt het effect gemeten op het microbioom in de darm, en daarmee op de hersen-darm-as (de emotionele en cognitieve centra in de hersenen staan in verbinding met de darmen. De communicatie tussen hersenen en darmen en vice versa wordt de hersen-darm-as genoemd, red.) van de consument.

Het darmbioom van de mens heeft een grote invloed op de gezondheid, en speelt een bepalende rol bij het optreden of juist voorkomen van allerlei ziekten.

Tomaten: gezond of ongezond?

Tomaten behoren tot de nachtschadefamilie, net zoals o.a. de aardappel, paprika, rode peper en gojibessen. We eten de tomaat als groente maar het is eigenlijk een vrucht. Daarom kom je ook wel eens de naam vruchtgroente tegen. Tomaat is één van de meest gegeten vruchtgroentes in ons land. Ze zijn enorm gesteld op zon. Echt zongerijpte tomaten smaken ook echt beter. Daarom zijn ze in de zomermaanden, uit de volle grond, het lekkerst.

Ook de rode kleur is belangrijk voor een tomaat. Hoe roder, hoe zoeter, hoe lekkerder. Er bestaan tomaten in vele soorten en maten. De gewone ronde Hollandse tomaat, kleine kers- oftewel cherrytomaatjes, en de grote, stevige vleestomaten die je goed kunt uithollen. Dan zijn er ook nog de trostomaten, die nog voller van smaak zijn, en de langwerpige pomodori- of pruimtomaten. Ook bestaan er soorten in diverse kleuren: wit, geel, oranje, groen, bruin en zelfs gestreept.

Als we kijken naar de voedingsstoffen die ze bevatten, is dat best een lange lijst. Tomaten kunnen, als onderdeel van een gezond voedingspatroon, een bijdrage leveren aan onze gezondheid. Lycopeen is één van de belangrijkste stoffen. Het geeft de tomaat zijn rode kleur. Deze plantenstof is een krachtige antioxidant die bij kan dragen aan veel processen. - Als antioxidant neutraliseert het vrije radicalen in de lichaamscellen. - Het kan prostaatkanker helpen voorkomen. Lycopeen verandert de genen in prostaatkankercellen die te maken hebben met groei en overleving. Hierdoor kan het op z’n minst het ontstaan van prostaatkanker bij risicopatiënten vertragen en het ziekteproces bij bestaande prostaatkanker remmen.

Ook kan het een rol spelen bij darmkanker, borstkanker, longkanker en baarmoederhalskanker. - Ook kan lycopeen helpen beschermen tegen hart- en vaatziekten. Het reguleert het slechte cholesterol (LDL) en vermindert bovendien het gehalte aan triglyceriden in het bloed. Bovendien verminderen de vezels, kalium, vitamine C en choline het risico op hart- en vaatziekten. - Lycopeen kan helpen beschermen tegen zonneschade. Ze zijn goed voor een gezonde darmflora.

Nadelen en overwegingen

Sommige mensen vinden tomaten een no-go. Ze krijgen er allerlei klachten van. Dat kan, als je er gevoelig voor bent. Er kunnen dan ook nadelen verbonden zijn aan het eten van tomaten. De tomaat is een vrucht die behoort tot de nachtschadefamilie, net als de aubergine en de aardappel. Sommige mensen krijgen daar klachten van, zoals jeuk, prikkelende tong, allergieën en darmklachten en nervositeit.

Een tomatenallergie is algemeen bekend. Het komt vaak voor bij histamine-intolerantie of in de vorm van een kruisallergie met pollen. Dit alles zijn zeker geen redenen om geen tomaten te eten. Als je er last van krijgt of je herkent in de genoemde situaties, is het vroeg genoeg om op onderzoek uit te gaan.

Maar hoe kom je erachter of je gevoelig bent voor nachtschades? Dat kan door de bekende methode van weglaten en opnieuw introduceren. Zet 6 tot 12 weken geen aardappels, tomaten, aubergine, rode peper, paprika of gojibes op je menu. Voel je je daarna beter en is je energieniveau verbeterd? Slaap je lekkerder en ervaar je minder pijn in je botten? Dan is de kans heel groot dat je gevoelig bent voor nachtschades. Je kunt ze nu met tussenpozen van een aantal weken één voor één gaan toevoegen aan je menu.

In onderstaande tabel kun je zien hoeveel saponinen er zitten in tomaten. Er zit een groot verschil in de hoeveelheid saponinen in onrijpe en rijpe tomaten. Zo'n rijping zorgt er namelijk voor dat bijna alle saponinen in een tomaat onschadelijk worden gemaakt.

Tomaatsoort Saponinen Gehalte
Onrijpe tomaten Hoog
Rijpe tomaten Laag

Tips en weetjes over tomaten

  • Kies dieprode tomaten. De exemplaren die oranje of bleekrood van kleur zijn, zijn of te vroeg geoogst of niet goed nagerijpt.
  • Bewaar ze niet bij andere rijpe groenten zoals komkommers. De rode vruchten geven een natuurlijk rijpingsgas (ethyleen) af, waardoor komkommers zacht worden.
  • Het is wel belangrijk om te weten dat de lycopeen pas goed vrij komt en beter opgenomen kan worden als de tomaten verwarmd zijn.
  • Je kunt dus het beste het eten van verwarmde tomaten en rauwe tomaten afwisselen.
  • Wees creatief met tomaat! Er zijn ongelooflijk veel recepten met tomaat.

labels:

Zie ook: