Utrecht staat vol met vergeten gebouwen: markante panden uit een ver of recent verleden waar iedereen zomaar aan voorbij loopt.
De Oorsprong van Lubro
De naam Lubro verschijnt voor het eerst in 1919 in Utrecht. Het is de naam van een dat jaar gestarte gezamenlijk bakkerij van J. Koetsier, G. Schmidt en F. van Stralen in de wijk Lombok te Utrecht. Abel Tasmanstraat 9 was de officiële fabriekslocatie, het hoofdkantoor en het distributiepunt van de De N.V. Utrechtse Luxe Brood- en Banketbakkerij (Lubro). De fabriek bakte brood en maakte banket en breidde in snel tempo uit met vele verkoopfilialen in de stad. Dat gebeurt vanaf 1 juni 1924 onder de stevige leiding van Gerrit Schmidt.
Schaalvergroting en Nieuwbouw
Kort voor de oorlog leidde ruimtegebrek tot een nieuwbouwplan aan de Hoogenoord 1, naast Jongeneel en de Korenschoof. De bouw kon echter pas in 1948 beginnen. Ontwerper was H.F. Mertens, architect van bankgebouwen en watertorens, die in Utrecht ook tekende voor de Wilhelminakerk aan de Hobbemastraat en de Huishoudschool aan de Laan van Puntenburg. Zijn bouwstijl was verwant aan de Delftse school.
Het Lubro-pand bestaat uit een bakstenen kantoorgebouw langs de Vecht met daarachter een betonnen productiehal. De kantoorgevel is strak, met als uitzondering enkele ronde raampjes waarachter zich een fraai trappenhuis bevindt. De fabriekshal met veel ramen was functioneel ingedeeld in drie verdiepingen. Onder de bijzondere gebogen dakspanten stonden de deegmachines, rijskasten en ovens. Op de begane grond was de expeditie waar de broden over een transportband naar de broodkarren gingen - in de jaren 60 overigens vervangen door elektrokarren.
De Groei en Uitbreiding van Lubro
In 1957 werd de fabriek uitgebreid met een apart gedeelte voor de banketbakkerij. Tien jaar later volgde een grote rechthoekige meelsilo. Door verdere schaalvergroting in de bakkerijbranch werd Lubro onderdeel van Quality Bakers, in de jaren 90 overgenomen door het Duitse Kamps.
Het Lubrobakkertje
Bij de opening in 1950 werd naast de ingang op de noordelijke hoek een beeldhouwwerk geplaatst. Het heette toepasselijk De bakker op de hoek of in de volksmond het Lubrobakkertje. Het beeld was al in 1944 door het personeel aangeboden bij het 25-jarig bestaan van Lubro, maar kon pas zes jaar later worden geplaatst. De beeldhouwer was Jo Uiterwaal.
Het Einde van Lubro en de Opkomst van Zijdebalen
In 2004 - 85 jaar na oprichting - werd Lubro het slachtoffer van een reorganisatie. Omdat ook de naastgelegen houthandel Jongeneel vertrok ontstond het plan voor Zijdebalen als woningbouwlocatie, mooi gelegen aan de Vecht en dicht bij het centrum. In afwachting van de realisatie van het plan Zijdebalen kregen de Jongeneel-panden een tijdelijk bestemming als Kytopia en Zijdebalen Theater. De Lubro - waarvan latere toevoegingen zoals de silo al waren gesloopt - bleef echter leeg staan, met het nodige verval tot gevolg.
De Herontwikkeling van Zijdebalen
Na vier jaar stilstand nam in 2014 de combinatie Hurks en Van Wijnen het project Zijdebalen over van de in problemen gekomen vastgoedtak van SNS. Zij gingen voortvarend van start met het bouwrijp maken van het zuidelijke deel, waarbij Kytopia en de Gamma werden gesloopt. De ruim 235 appartementen en enkele ‘herenhuizen’ zijn de afgelopen maand allemaal verkocht of in optie genomen. De bouw gaat nu van start en zal tot eind 2016 duren.
De Toekomst van het Lubro-pand
Voor het Lubro-gebouw wordt de exacte invulling nog bepaald, maar behoud van het pand met z’n industriële karakter vormt het uitgangspunt. Bouwmarkt Gamma, die wegens de bouwplannen uit het gebied moest vertrekken, wilde graag in de Lubro-fabriek. Een mix van kantoren, creatieve bedrijvigheid, horeca en appartementen wordt waarschijnlijk de invulling van het Lubro-pand. Hiervoor hebben zich al verschillende gegadigden gemeld.
Voor de eerste verdieping - de fabriekshal met ronde bogen - denkt de ontwikkelaar aan loft-achtige studiowoningen. Het voormalige kantoor aan de voorzijde ligt het meest voor de hand voor (creatieve) bedrijfsruimtes en de benedenhal (expeditieruimte) wellicht als horeca. Aan de noord- en westzijde zal de fabriek worden omsloten door een appartementengebouw, aan de noordkant wel met een binnentuin ertussen. De andere twee zijden blijven vrij.
Het is mooi dat het Lubro-pand bewaard blijft als herinnering aan het industriële verleden van het gebied; het geeft de nieuwe buurt karakter. Het is daarom ook goed dat het water van de Noorderstroom wordt teruggebracht.
Broodfabrieken: Van Eerste naar Tweede Generatie
Broodbakken bij bakkers heeft een voorgeschiedenis die in 1860 een andere wending kreeg. Bakkers waren namelijk tot dat jaar gebonden aan de broodzetting. De broodzetting hield in dat alleen tegen inlevering van eigen meel een gereguleerd formaat brood werd geleverd door de bakker. Dat heeft tot die tijd de relatie tussen de bakkers, de molenaars en de klanten van brood en/of meel bepaald.
Na de opheffing van deze regelgeving mochten bakkers voor eigen rekening brood verkopen. De prijzen daalden door de toegenomen concurrentie, ook omdat de molenaars gingen handelen in meel met verbeterde kwaliteiten. Daardoor groeide de broodconsumptie enorm en kwamen er industriële bakkers, de eerste generatie broodfabrieken.
Van de industriële bakkers uit die tijd is er geen enkel bedrijf die de daarop volgende modernisering overleefde: de komst van elektrische ovens. De kleine ambachtelijke bakkers, binnen het verzuilde Nederland en met een elektrische oven, waren vanaf die tijd in elke buurt te vinden met broodbezorging in de omliggende wijken of buitengebieden. Veel van die bakkers breidden uit met enkele filialen, bemand door een broer, zwager of een zoon. En zij bezorgden brood in hun wijk. Ieder bij klanten van het eigen geloof uiteraard.
Maar de fabrieken kwamen terug. Gemechaniseerde deegmengers en grotere ovens maakten het mogelijk om met minder nachtwerkers veel meer bezorgers van brood te voorzien. De grootschaliger productie drukte de prijs. Lubro is zo’n fabriek van de tweede generatie. Er waren er uiteraard meer, maar van Lubro zijn de gebouwen bewaard gebleven. In 1948 opende het bedrijf een nieuw kantoor en productie- en expeditie-gedeelte op de hoek Zeedijk en Zijdebalenstraat. Het was dicht bij haar voormalige grootste concurrent: de Korenschoof. Van deze meelfabriek en broodbakkerij had Lubro in 1938 de bakkerij afdeling overgenomen. De Korenschoof bleef tot 1977 meelfabriek op de hoek Zeedijk en Kaatstraat.
Gemeentelijk Monument en Herbestemming
In 2007 was erfgoed gemeente Utrecht begonnen met een inventarisatie van industrieel erfgoed. Die actie werd ingegeven door de snel verdwenen industrie in de stad en de geringe bescherming van panden als herinnering daaraan. Het Lubro pand kwam op de inventarisatie hoog genoteerd te staan, een gaaf bouwwerk uit de periode wederopbouw met een bijzonder schaaldak op de fabriekshal. In 2013 werd het pand aangewezen als gemeentelijk monument.
Tussen 2015 en 2020 onderging het terrein aan de Zeedijk een metamorfose. Onder de naam Zijdebalen is het terrein van Jongeneel en de Lubro met blokken voor appartementen bebouwd. De projectontwikkelaar had als verplichting om de fabriek van Lubro een nieuwe toekomst te geven. Na lange leegstand zijn in 2020 de fabriek met kantoor als laatste opgeleverd. Het kantoor huisvest verschillende organisaties. De fabriekshal, een lang gerekte benedenverdieping met bovenliggende hal, is verticaal in vier delen opgesplitst en die zijn verbouwd tot ruime stadswoningen. In het betonnen schaaldak van de appartementen zijn lichtopeningen gemaakt.
De Familie Schmidt en Lubro
De vijf zonen van Gerrit Schmidt, oprichter van de LUBRO brood -en banketbakkerij, wonen vlak voor de oorlog tot begin jaren 60 op loopafstand van elkaar in Oog in Al. De broers komen uiteindelijk allemaal in de leiding van de LUBRO terecht. Het gaat om Kees, Piet, Gert, Ad en Tjerk Schmidt. Vader Gerrit en moeder Leuntje Schmidt-Molenaar wonen vlakbij op de Leidseweg 65c, in de buurt van de broodfabriek in de Abel Tasmanstraat en de banketbakkerij in de J. P.
In 1919 was de LUBRO opgericht door drie bakkers uit Lombok. Als je er één van Schmidt van de LUBRO was, dan werd er toch wel een beetje tegen je opgekeken. En de LUBRO groeide en groeide. En we kwamen allemaal in Oog in Al. Dat was een beetje chique daar.
Gerrit Schmidt (1885-1977), mede oprichter van de LUBRO, leert het vak van broodbakker bij zijn vader Cornelis Schmidt in de Bokstraat 17. Na het bakken brengen vader en zoon samen de bestellingen naar de klanten. In 1909 begint Gerrit op 24-jarige leeftijd een eigen brood- en banketzaak in de Jan Pieter Coenstraat 95, hoek Ternatestraat in Lombok. Zijn vader ziet er letterlijk geen brood in maar moeder Adriana de Bie leent hem het startkapitaal van 600 gulden om de bakkerij die er al zat over te nemen.
LUBRO Winkels en Bezorging
Winkel nummer 1 komt in de Abel Tasmanstraat nummer 19. Filiaalhouder vanaf het begin is de heer Jager, die in 1959 zijn 40- jarig jubileum viert. Winkel 2 voorheen bakkerij G. Floris van Stralen, de derde compagnon van de LUBRO, heeft een bakkerij in de Kanaalstraat 86 op de hoek van de Balistraat. Dit wordt vanaf 1919 ook een LUBRO winkel, winkel nummer 3. Hier is de heer Enderman jarenlang filiaalhouder. Op de Leidseweg 66 tegenover de J.P.Coenbrug komt winkel nummer 10 in een tijdelijke kiosk. Deze wordt later afgebroken voor de bouw van een woning op nummer 66 A en dan verhuist winkel 10 in 1931 naar de Laan van Nieuw-Guinea 110.
Het brood uit de fabriek wordt elke dag naar de verschillende LUBRO winkels en depots gebracht. Er komen steeds meer uitgiftepunten. Daarnaast komt de LUBRO aan de deur. Het brood wordt in broodkarren vervoerd en de bezorgers zijn herkenbaar aan hun uniform met witte jas en LUBRO pet. In een handkar kunnen 75 broden worden vervoerd en in de schuifbak liggen de krentenbollen en kadetjes. In het broodmagazijn staan lange kasten met rekken en elke broodbezorger heeft zijn eigen broodlade. Hierin ligt al het brood dat hij de vorige dag op zijn lijsten besteld heeft. Dit moderne magazijnsysteem is het werk van expeditie chef Jacob Alkema.
Feiten en cijfers over LUBRO
| Jaar | Gebeurtenis |
|---|---|
| 1919 | Oprichting van Lubro door J. Koetsier, G. Schmidt en F. van Stralen |
| 1924 | Gerrit Schmidt zet de leiding voort |
| 1948 | Nieuwbouw van de fabriek aan de Hoogenoord |
| 1957 | Uitbreiding met banketbakkerij |
| 2004 | Sluiting van Lubro na reorganisatie |
labels: #Brood
