Glibberige klodders met stekende tentakels - het klinkt niet bepaald als een overheerlijk gerecht. Toch blijkt uit nieuw onderzoek naar zeedieren dat veel soorten zich geregeld te goed doen aan kwallen.

Kwallen in de mariene voedselketen

Tot nu toe werden kwallen, gezien hun lage voedingswaarde, beschouwd als het doodlopende uiteinde van de voedselketen. Uit een overzicht dat onlangs in het tijdschrift Trends in Ecology and Evolution is gepubliceerd, blijkt dat kwallen een belangrijkere rol in de mariene voedselketen spelen dan voorheen werd gedacht. Om hun gegevens te vergaren analyseerden onderzoekers de beelden van camera’s die op zeedieren als pinguïns en zeeschildpadden waren bevestigd, naast genetische studies over maaginhouden en analyses van stabiele isotopen in de weefsels van zeewezens.

Uit al die gegevens bleek dat het feit dat kwallen heel weinig voedingswaarde hebben méér dan werd goedgemaakt door het feit dat ze zo alomtegenwoordig en gemakkelijk te vangen zijn. “Het eten van kwallen komt in de voedselketen veel en veel wijdverbreider voor dan ook maar iemand zich had kunnen voorstellen,” zegt Houghton.

Ook Richard Brodeur, visserijbioloog van de Amerikaanse National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA), meent dat kwallen een veel belangrijkere rol in mariene voedselketens spelen dan over het algemeen wordt aangenomen. Zijn team ontdekte dat zelfs commercieel belangrijke vissoorten als chumzalm, zandvis en enkele schorpioenvisachtigen zich met kwallen voeden.

“Het kan heel goed zijn dat de beschikbaarheid van meer kwallen een goede zaak is voor zeeschildpadden en andere dieren die glibberig plankton eten,” zegt Brodeur. Volgens Houghton gebruiken ook sommige pinguïnsoorten kwallen als alternatieve voedselbron. De vogels jagen normaliter op krill dat onder het pakijs leeft. Maar die ijzige habitat slinkt als gevolg van de opwarming van de wateren rond Antarctica.

Voedingswaarde van kwallen

Vissen, zee-anemonen en zelfs schildpadden zijn er dol op. Ze bevatten geen koolhydraten. Geen vetten. Geen eiwitten. Eigenlijk is een kwal niet veel meer dan wat water. Toch blijken veel dieren - waaronder vissen, schaaldieren, zeeanemonen en ja, zelfs koralen en schildpadden - het op de oorkwal (Aurelia aurita) voorzien te hebben.

In een nieuwe studie gepubliceerd in het vakblad Journal of Plankton Research probeerden de onderzoekers te achterhalen waarom sommige roofdieren de moeite nemen om op kwallen te jagen, terwijl deze helemaal geen calorieën bevatten. Het onderzoeksteam verzamelde tweemaal per week gedurende twee jaar oorkwallen uit het Noord-Duitse Kieler Fjord.

“De kwallen in ons onderzoek bleken enkele waardevolle vetzuren te bevatten,” legt zeebioloog en kwallenexpert Jamileh Javidpour uit. “Vetzuren zijn essentiële componenten van celmembranen en spelen een cruciale rol in het groei- en reproductieproces.”

In de Duitse oorkwallen troffen de onderzoekers verschillende essentiële vetzuren aan, waaronder arachidonzuur, eicosapentaeenzuur en docosahexaeenzuur. Het vetzuurgehalte blijkt echter per seizoen te variëren. Daarnaast troffen de onderzoekers ook variaties aan die verband houden met verschillende ontwikkelingsstadia.

“Kwallen zijn waarschijnlijk meer dan alleen een opportunistische prooi voor veel organismen,” zegt Javidpour. “Het klopt dat een roofdier niet veel voedingswaarde uit het eten van een enkele kwal haalt. Maar als hij er veel van eet, kan dit toch een verschil maken. Een dier kan op deze manier waardevolle vetzuren tot zich nemen.” Met andere woorden, een lage voedselkwaliteit kan afgewogen worden tegen een hoge voedselhoeveelheid.

En een kwal, die schuif je zo naar binnen. Onderzoekers hebben bijvoorbeeld gezien dat een zalm twintig keer sneller een kwal dan een garnaal verorbert. Kort gezegd, kwallen zijn dus eigenlijk een makkelijk en lui hapje. “Kwallen komen vaak voor in scholen en bewegen langzaam door het water,” vertelt Javidpour.

Op dit moment zijn veel mariene omgevingen aan het veranderen. Dit brengt winnaars en verliezers met zich mee. De kwal is waarschijnlijk een winnaar. Wereldwijd bestaan er namelijk ontzettend veel kwallen. En aangenomen wordt dat hun aantallen in de toekomst - onder meer onder invloed van een veranderend klimaat - alleen maar zullen toenemen. Mogelijk zullen ze zelfs andere prooidieren gaan vervangen. “Aangezien we een toename van kwallen zien, vermoed ik dat we ook een verandering in de populatie roofdieren zullen aanschouwen,” aldus Javidpour.

Kwallen op het menu van de mens

Niet alleen vissen en schildpadden kunnen kwallen eten, wij ook! De wereldbevolking blijft maar groeien en dus moeten er steeds meer monden gevoed worden. Om dat te kunnen doen, wordt in toenemende mate gekeken naar - in westerse ogen - alternatieve bronnen van voedsel, zoals zeewier, insecten en ja, ook kwallen. In Azië is het eten van kwallen trouwens al heel lang een delicatesse.

Toch lijken wij westerlingen maar niet aan de kwal te kunnen wennen. Dat komt ongetwijfeld door de eigenaardige, kraakbeenachtige textuur die de kwal heeft nadat deze door de Aziaten is bereid. Deense onderzoekers hebben echter een nieuwe bereidingswijze ontwikkeld die ervoor zorgt dat de kwal flinterdun en knapperig wordt. Je kunt de kwal dan een beetje vergelijken met chips.

Kwallen in Nederlandse restaurants

In landen als China kon het al langer, maar vanaf nu kun je in een Nederlands restaurant ook kwal eten. Een Fries restaurant biedt sinds deze zomer kwal aan op de menukaart. Heb je altijd al kwal willen eten? Dan moet je daarvoor in Dokkum zijn. Bij restaurant Ode bereiden ze verse kwal. Het gaat om de zeepaddenstoelkwal, die in grote getale voorkomt in de Noordzee.

Naast 'onkruid' staat er namelijk ook kwal op de kaart. "We koken met lokale Friese producten en we waren op zoek naar iets onbekends", zegt chef Geert-Jan Vaartjes tegen Editie NL. Hij bedacht samen met chefkok Liudger van der Meer het kwallengerecht. "Je kunt ze niet goed bewaren." Dus moeten ze vers aangevoerd worden. "We snijden ze in stukjes en dan worden ze gekookt. Je kunt ze een beetje vergelijken met een oester. Kwallen hebben niet heel veel smaak maar wel veel structuur en dat breng je dan mooi naar boven."Vaartjes heeft lang in Azië gewoond, en daar is het heel gebruikelijk om kwal te eten. "In Nederland moeten mensen er wellicht een beetje aan wennen."

Niet gevaarlijk?

Restaurant Ode serveert de bloemkoolkwal, deze is te vinden in de Noordzee. Volgens zeebioloog Hilmar Derksen kan deze kwal wel 2 meter groot worden en 40 kilo wegen. "Het is een blauwe kwal die je kan eten, hij is niet gevaarlijk." Maar ook niet heel smaakvol, denkt hij. "De kwal bestaat voor bijna 95 procent uit water. Er zal niet heel veel smaak aan zitten, het is vooral gelei. Er zitten wel veel eiwitten in."

De meest voorkomende kwal in Nederland de oorkwal of maankwal. "Die heeft vier ringen bovenop en is niet gevaarlijk." Toch raadt hij af om kwallen aan te raken - zelfs niet als ze dood aangespoeld op het strand liggen. "In de Noordzee leven ook de gele- en blauwe haarkwal. Die kunnen gemeen steken. Hun tentakels kunnen wel twee meter lang worden en als je gestoken wordt voelt dat alsof je je aan een brandnetel hebt geprikt. Als je echt flink gestoken wordt kan je een allergische reactie krijgen. Op het strand kun je ze beter laten liggen want zelfs dode kwallen kunnen nog steeds steken."

"Het is een goed jaar voor de kwallen", gaat Derksen verder. "Het is warm geweest en de zee zit vol voedingsstoffen. Maar ik zie ze toch liever in de zee dan op mijn bord."

Kwallen in de keuken

Het eten van een kwal is ideaal voor een dieet. Er zitten namelijk heel weinig voedingswaarde in, maar wel veel proteïne. En met een beetje creativiteit kun je er dan ook van alles mee maken. In Aziatisch laten voegen ze de kwal bijvoorbeeld toe aan een pasta of maken ze er een frisse salade mee. Hoewel de kwal zelf eigenlijk naar niks smaakt, gaat het met name om de textuur van het glibberige zeediertje.

Recept voor kwallensalade

Let op! Kwallen die je in Nederland op het strand vindt, kan je niet koken! De Noordzee kwallen zijn namelijk veel te zout. Soms verkopen ze kwallen wel in toko's.

Ingredienten

  • 2 komkommers
  • 0.5 winterpeen
  • 1 stronk selderij
  • 0.5 ijsbergsla
  • 2 pepers, groene
  • 3 kleine uien
  • 1 kwal
  • Sesamzaad
  • 8 tl. sojasaus
  • 6 tl. mirin
  • 4 tl. azijn
  • Water

Bereiding

  1. Neem bij voorkeur een gezouten kwal voor de bereiding van deze salade.
  2. Verwijder eerst de zaadjes uit de groene peper en verwijder de harde vezels van de selderie stronk.
  3. Snijd de komkommer, winterpeen en ijsbergsla in dunne reepjes van 4 cm lang en snijd de ui in dunne cirkels.
  4. Leg de gesneden groenten in water voor 15 minuten, totdat ze knapperig zijn.
  5. Laat de kwal voor 30 minuten in koud water staan, om zo de te zoute smaak weg te krijgen.
  6. Snijd daarna de kwal in kleine reepjes en giet er een klein beetje water overheen. Laat vervolgens het water weglopen en het geheel afkoelen.
  7. Voeg de sojasaus, mirin en azijn samen tot een homogene dressing ontstaat.
  8. Rooster de sesamzaadjes in een pan op laag vuur en roer het geheel goed zodat ze niet aanbakken. Als ze gaan springen van blijdschap en gaan kaken, haal ze dan uit de pan en laat ze afkoelen.
  9. Plaats de uitgelekte groenten in een schaaltje en leg de fijn gesneden kwal erop en bestrooi het met het sesamzaad. Tenslotte kan de dressing er overheen.

Wist je dat?

  • Kwallen geen botten, geen bloed, geen hart of hersenen hebben en voor ruim 95 procent uit water bestaan.
  • Kwallen in zee leven, maar ze kunnen niet zwemmen.
  • Een kwal biologisch gezien het eeuwige leven kan hebben. Als de Turritopsis dohrnii ouder wordt of zich in slechte omstandigheden bevindt, kan de kwal zichzelf verjongen.
  • In het lichaam van een kwal vaak slechts één opening zit die dient als mond én anus.
  • Over een kwallenbeet plassen een broodje aap-verhaal is.
  • Kwallen zich voeden met plankton, kleine visjes en kreeftachtigen.

Zijn kwallen ergens goed voor?

Voor Aziatische volkeren wel. Chinese restaurants in Nederland hebben kwal niet op de menukaart staan, maar in China zijn ze er gek op. Op veel markten liggen ze, inclusief tentakels, tussen de vissen uitgestald.

labels:

Zie ook: