Willem Drees, ook wel aangeduid als W. Drees sr, werd geboren op 5 juli 1886 in Amsterdam en overleed op 14 mei 1988 in Den Haag. Hij was een prominent figuur in de Nederlandse politiek en geschiedenis. Drees was wethouder van Den Haag (1919-1933), lid van de Tweede Kamer (1933-1945), minister van Sociale Zaken (1945-1948) en minister-president van Nederland (1948-1958).Vanaf 1948 gaf hij ruim tien jaar leiding aan het land. Daarmee was de PvdA’er Drees één van de belangrijkste politieke gezichten van de periode na de oorlog waarin het land opnieuw werd opgebouwd. Hij staat bekend als de uitvinder van de AOW. Dat iedere Nederlander een gelijk bedrag aan staatspensioen krijgt is aan hem te danken. Vandaar dat met pensioen gaan soms wel eens ‘van Drees trekken’ wordt genoemd. ‘Vadertje Drees’ zoals hij liefkozend door de bejaarden werd genoemd, was 101 jaar oud toen hij in 1988 overleed.

Het Begin van een Carrière

Een van zijn eerste banen was die van stenograaf waarmee hij door middel van een speciaal kortschrift (steno) vergaderingen letterlijk kon opschrijven. Hij deed dit eerst bij de Amsterdamse gemeenteraad en later bij de Tweede Kamer. Die techniek kwam hem als politicus ook goed van pas. Al als vijftienjarige behaalde Drees het diploma voor onderwijzer stenografie. Het schrift liet hem nooit meer los.

De Legende van het Mariakaakje

Niet uit te roeien is het verhaal dat Nederland na de oorlog meer dan gemiddeld van de door de Verenigde Staten verstrekte Marshalhulp heeft geprofiteerd omdat de Amerikaanse minister die hiermee belast was door Drees thuis in zijn eenvoudig e rijtjeswoning zou zijn ontvangen en bij de thee het meest eenvoudige koekje (een mariakaakje) geserveerd had gekregen. Een land met zo’n zuinige premier gooit hulpgelden niet over de balk, zou de Amerikaanse minister hebben geconcludeerd. Volgens historici is het een twijfelachtig verhaal, maar dat Drees en zijn vrouw To weinig op hadden met luxe, is zeker waar.

Na de Tweede Wereldoorlog wil Amerika de West-Europese economie uit het slop halen. De minister van buitenlandse zaken van dat land - George Marshall - doet daarom een voorstel voor het zogenaamde European Recovery Program. Amerika krijgt van het Congres toestemming 22,4 miljard euro te verdelen onder de West-Europese landen. Alle landen die voor hulp in aanmerking kwamen, kregen bezoek van een soort examencommissie die moest bepalen hoe hoog de nood in het betreffende land was.

Volgens een bekend verhaal, dat in de wereld is geholpen door voormalig minister van buitenlandse zaken Joseph Luns, kwam de commissie op een zondag in Nederland aan en werden de leden, omdat het zondag was, door Willem Drees ontvangen in zijn bescheiden burgerwoning in Den Haag. Geen luxe ontvangst dus. De deftige heren van het European Recovery Program kregen een karig kopje thee met een mariakaakje.

Historici Hans Daalder Jelle Gaemers verwezen dit bekende verhaal enkele jaren gelden in hun Willem Drees-biografie naar het rijk der fabelen. Drees kreeg inderdaad thuis bezoek van Amerikaans gezant van het Marshall-programma, maar dat was in 1949 en toen ontving Nederland al een jaar lang steun. Daarnaast was de gezant een dag eerder samen met acht ministers al uitgenodigd voor een diner. En Drees’ vrouw was volgens de historici een veel te goede huisvrouw om zich te laten verrassen door onverwacht bezoek.

In Premier en elder statesman toont Jelle Gaemers op grond van archiefstukken aan dat een legende over ‘het mariakaakje’ niet juist is. Drees zou de Amerikanen bij hem thuis hebben ontvangen, en daarbij hen thee met een mariakaakje hebben aangeboden. Deze soberheid zou zo zijn gewaardeerd dat Nederland daardoor extra profiteerde van de Marshallhulp.

Beslissingen over de Marshallhulp waren reeds genomen toen Drees in 1948 premier werd; het verhaal kan op deze manier niet kloppen. Wel was er een bezoek van W. Averell Harriman, Amerikaans ambassadeur en special representative van de Economic Cooperation Administration, aan Den Haag bij de viering van één jaar Marshallhulp. Harriman arriveerde op zondag 3 april 1949, en bracht in de middag een bezoek aan Drees in zijn woonhuis, Beeklaan 502 in Den Haag, voorafgaand aan een officieel diner waarbij Drees en acht andere ministers aanwezig waren.

Er is dus géén relatie tussen het bezoek aan de Beeklaan en de toekenning van Marshallhulp. Of mijn grootmoeder (zo schrijft Willem B. Drees) niets beters heeft geserveerd dan een Mariakaakje is niet te achterhalen, maar gezien mijn latere ervaringen met chocolaatjes en andere koekjes bij hen thuis onwaarschijnlijk. Het ‘mariakaakje’ lijkt eerder aankleding die de latere minister van Buitenlandse Zaken, Joseph (J.M.A.H.) Luns, aan de mythe heeft gegeven.

Zoals Daalder en Gaemers schrijven, “To was een veel te goede huisvrouw om zich te laten verrassen door onverwacht bezoek. Zij zal heus wat beters in huis hebben gehad dan een karig koekje, want in huize Drees werd zoetigheid wel gewaardeerd.” Eerder had Gaemers de mythe van het Mariakaakje al kritisch geanalyseerd in zijn artikel ‘Diplomatie van de eenvoud’, pp. 260-267 in B. de Graaff en D. Hellema (red.), Instrumenten van buitenlandse politiek. Studies naar de achtergronden en praktijk van de Nederlandse diplomatie (Amsterdam, 2007).

Koekjes in de Nederlandse Cultuur

Het verhaal gaat dat minister-president Drees in 1947 een Amerikaanse functionaris in zijn woning in Den Haag ontving en dat mevrouw Drees slappe thee serveerde met daarbij een Maria-kaakje. Later bleek overigens dat het weliswaar een mooi verhaal is, maar helaas niet waar. De Amerikaan had met Drees en acht ministers gedineerd en Nederland hoefde zich niet armlastig voor te doen. Toch zegt deze anekdote iets over Nederland.

Het koekje bij de thee roept associaties op van bezoekjes aan oma, of een oude tante en theedrinken uit een mooi gedecoreerd kopje, terwijl er op het schoteltje één koekje ligt. Of van moeders die ’s middags klaar zitten met de theepot en een schaaltje koekjes voor als de kinderen uit school komen. De historicus in mij vroeg zich af hoe het zat met het koekje bij de thee in vroegere tijden. Welk koekje werd er bij de thee gegeten? Vanaf wanneer at men koekjes zoals wij dat nu doen? Hoe smaakten deze koekjes?

In de 16e eeuw at men geen koekjes bij de thee. In het oudste gedrukte Nederlandstalige kookboek uit 1514, Een notabel boecxken van cokeryen, staat een recept voor liefcoecken. Ze werden echter niet bij de thee gegeten maar in een saus verwerkt. Zoals wij nu ontbijtkoek toevoegen aan stoofvleesschotels om die te binden en smaak te geven. De koeken in de gedrukte kookboeken in de 16e en 17e eeuw zijn vooral wafels, zowel de dikke gerezen als de platte wafels.

Dankzij de VOC die vanaf begin 18e eeuw thee importeerde uit China werd thee populair in Nederland. Het werd mode onder de rijke burgers om bij elkaar op theevisite te gaan, vanzelfsprekend in stijl. De thee (en koffie) werd geserveerd in speciaal daarvoor ingerichte kamers in speciaal theeservies. Bij de thee presenteerde men de meest uiteenlopende soorten koekjes. In De Ervarene en Verstandige Hollandsche Huyshoudster legt een moeder uit aan haar dochters dat het niet goed voor de gezondheid kan zijn om te ontbijten met krentenkoekjes of knapkoek. Dankzij de dalende theeprijzen in de loop der 18e eeuw wordt thee voor steeds meer mensen toegankelijk. De gewoonte om ’s middags of ’s avonds een kopje thee te drinken wordt gemeengoed. Evenals het koekje erbij.

De Symboliek van Eenvoud

Als we iets kunnen leren van het zogenoemde Mariakaakje-overleg van Drees, is het wel het volgende: als je iets aan de kaak wilt stellen, doe dat dan in alle bescheidenheid en serveer je gesprekspartner een Mariakaakje of desnoods een ander koekje: lange vingers en kokosmakronen doen het ook vaak goed!

Gebeurtenis Datum Details
Geboorte Willem Drees 5 juli 1886 Amsterdam
Ontvangst Amerikaanse gezant 3 april 1949 Beeklaan 502, Den Haag
Overlijden Willem Drees 14 mei 1988 Den Haag

labels:

Zie ook: