Jan Wolkers' roman "Een roos van vlees" is een intrigerend en complex werk dat veel vragen oproept. De titel zelf is al raadselachtig: wat betekent "een roos van vlees"? Om dit te begrijpen, moeten we dieper in het verhaal duiken en de verschillende lagen en symbolen die Wolkers gebruikt, onderzoeken.
De Betekenis van de Titel
De titel "Een roos van vlees" verwijst naar een anus praeternaturalis, een kunstmatige anus. In de roman legt Emmy uit dat dit een methode is om mensen met darmkanker te helpen hun ontlasting kwijt te raken door middel van een opening onder de navel. De darm wordt naar buiten gebracht en vastgezet, waardoor het eruitziet als een roos. Het is belangrijk om te weten dat de roos van vlees een vergankelijkheidssymbool is, want wat is er vergankelijker dan een roos?
Thema's in de Roman
De roman draait om verschillende thema's, waaronder:
- De dood: De dood is een centraal thema in "Een roos van vlees". Daniël is geobsedeerd door de dood van zijn dochtertje en associeert alles met de dood. Alles om hem heen is beslagen met het vraagteken naar de dood. Het is er de schrijver niet op de eerste plaats meer om te doen zijn lezers een of meer centrale personen voor te stellen, van wie de eigenschappen en karaktertrekken aan het licht gebracht en gedemonstreerd dienen te worden aan de hand van een psychologisch overdacht gebeuren.
- Liefde en Medelijden: Liefde en medelijden spelen een grote rol in het leven van Daniël. Echter is de liefde en medelijden dan een belemmering voor elkaar? Van de andere kant wekken Emmy's povere figuur, haar eenzaamheid en haar ongelukkige jeugd zijn medelijden op. Toch kan hij haar niet troosten. Hetzelfde als met Sonja.
- Vergankelijkheid: De roos van vlees zelf is een symbool van vergankelijkheid. De dood, ziekte en dieren zijn een voortdurend terugkerend thema in Wolkers' verhalen en romans en zij staan in nauw verband met elkaar.
Daniël: Een Man Getekend door Verdriet
Een Roos van Vlees laat ons kennismaken met een zekere Daniël, 35 jaar oud, op het moment waarop deze wakker wordt: de ochtend van een sombere winterdag, één tussen ontelbare andere, eendere, koude dagen. Vijftien jaar geleden, in de winter van 1947, was hij door zijn vader het huis uitgetrapt. Tevergeefs had zijn moeder getracht bemiddelend op te treden. Langzaam wordt de lezer, via de monologen van Daniël, binnengeleid in de tragedie die de oorzaak van zijn eenzaamheid en zijn ziekte werd.
De rampzalige dood van hun dochtertje, ‘.... een gaaf mooi meisje met blond haar...’ (175) dat op tweejarige leeftijd in kokend heet water verbrandt, wordt een voortdurende bron voor smart en zelfverwijt en maakt Sonja en hem tot vreemden voor elkaar. Van elk gebeuren blijft in hem alleen de doodsherinnering hangen. Hij lijdt aan astma-aanvallen, telkens als hij aan zijn kinderen denkt, aan Sonja, aan vroeger.
Symboliek in de Roman
Wolkers maakt in "Een roos van vlees" gebruik van verschillende symbolen om de thema's te versterken:
- De waterhoen: De vastgevroren waterhoen die Daniël probeert te redden, staat symbool voor zijn overleden dochtertje. Een waterhoentje dat hij van de bevriezingsdood wil redden, sterft. Sprekend over de ochtendwandeling van Daniël constateerden we een voortdurend verschijnen van het doodsthema onder talrijke gedaanten.
- De kat: De kat is het enige levende wezen dat nog van Daniël houdt. Het enige levende wezen dat nog van mij houdt, denkt hij’. Een vrouw als een dier, denkt hij. Lichtblond behaard over haar hele lichaam. Die je vlak aankijkt, die niet in je ziel door wil dringen. Die niet aan je zit te zuigen en te trekken met haar blik. Die niet smeekt om een antwoord waar geen antwoord op is.
- De sneeuw: De sneeuw symboliseert de koude en troosteloze wereld waarin Daniël leeft. Het is de kleur van de sneeuw die vervolgens weer in een droom met verrotting wordt geassocieerd.
Wolkers' Autobiografische Stijl
Het gefantaseerde element staat volkomen ten dienste van de te beschrijven realiteit. de eerste plaats gekozen zijn, maar gegeven, in dit geval door de jeugd van Jan Wolkers: ‘Die jongen uit dat strenge calvinistische gezin ben ik’Ga naar voetnoot4). Vanuit de benauwenis voor de wrekende, alziende God van zijn vader schiep Wolkers zijn beide toneelstukken: De Babel, waarin hij de voor mensen ongrijpbare, Wegens Sterfgeval Gesloten, waarin hij de ook voor engelen onbegrijpelijke God schildertGa naar voetnoot6).
De Filmadaptatie van Jon Lindström
De Zweedse verfilming van Wolkers’ roman "Een roos van vlees" door Jon Lindström (1948) heeft een diepe indruk achtergelaten. Volgens Lindström veranderde het manuscript daarna slechts weinig, iets wat hij nu ondenkbaar acht met alle producenten, dramaturgen en betweters die zich ermee bemoeien. In de film speelde ook een Siamese kat een grote rol, figureerde een zwaan achterop een fiets en galoppeerden paarden in slow motion.
De reacties na de televisie-uitzending van dinsdag 26 maart 1985 waren heftig, hoewel zeer verdeeld. Waar Wolkers-vertaalster Brita Dahlman zijn seksisme in het door haar vertaalde Een roos van vlees nog lachwekkend vond, verwarde zijn seksuele openhartigheid in de film de televisiekijkers.
Tabel: Belangrijkste Personages in "Een roos van vlees"
| Personage | Beschrijving |
|---|---|
| Daniël | De hoofdpersoon, getekend door de dood van zijn dochtertje. |
| Sonja | De ex-vrouw van Daniël, met wie hij een moeilijke relatie heeft. |
| Emmy | Een vriendin van Ans, die Daniël bezoekt en haar eigen tragische verhaal vertelt. |
| Basje | De zoon van Daniël, die hij liefheeft en beschermt. |
De Roos in de Kunst en Cultuur
De roos is een bloem met een rijke symbolische betekenis in verschillende culturen. De roos werd door de Griekse dichteres Sappho al ‘de koning(in) der bloemen’ genoemd. Een beeld van de godin Cybele werd jaarlijks door de straten van Rome getrokken en bedolven onder rozen. Zoals Venus de mooiste is der godinnen, zo is de roos de mooiste der bloemen.
In de christelijke folklore waren de rozen in de tuin van Eden oorspronkelijk wit, maar toen Eva bij haar verbanning een roos meenam veranderde deze spontaan van kleur en werd rood. Ook Jezus is te zien als een dergelijk offer: in de folklore wordt gezegd dat Jezus’ doornenkroon gevlochten is van rozentwijgen en de middeleeuwse geleerde Albertus Magnus vertelt dat zijn druppels bloed die onder het kruis op de grond vielen veranderden in rode rozen.
Wolkers' Boodschap
Men kan Wolkers' werk zien als een calvinistische variant op het nihilistische realisme dat na de Tweede Wereldoorlog domineerde. Overigens zet Wolkers zich enerzijds af tegen het benauwende milieu waarin hij is grootgebracht, anderzijds draagt zijn werk een calvinistische boodschap uit waar het de nadruk legt op de almacht van dood en verderf: alle vlees is als gras, en de mens is niet bij machte het geluk te bereiken.
”Kort Amerikaans” is een kapsel dat populair was in de Tweede Wereldoorlog omdat het hygiënisch en makkelijk was. Het refereert wel aan de sfeer van het boek maar is als beeld niet cruciaal in het verhaal. “Turks Fruit” slaat op de snoepjes die de ik-persoon koopt voor Olga die ziek in het ziekenhuis ligt. Jan Wolkers was ook een soort van bioloog, hoewel meer natuurliefhebber dan bioloog.
labels: #Vlees
