Koffie is een drank die al eeuwenlang over de hele wereld wordt gedronken. Vandaag de dag is koffie een essentieel onderdeel van ons dagelijks leven en biedt miljoenen mensen wereldwijd hun dagelijkse dosis energie en comfort.

De reis van koffie van een mysterieuze bes tot een wereldwijde drank vol rituelen en tradities is fascinerend. Maar hoe wordt een koffiebes een koffiemoment? De landen waar koffie vandaan komt, liggen rond de evenaar.

Legenden over de ontdekking van koffie

Er bestaan talrijke legenden over de ontdekking van de verkwikkende werking van koffie. De oorsprong van koffie is gehuld in legendes en folklore. Volgens een bekende Ethiopische legende werd koffie ontdekt door een geitenhoeder genaamd Kaldi in de 9e eeuw.

Een van de oudste brengt ons naar een jonge geitenhoeder in Ethiopië, rond het jaar 850. Volgens deze oude legende was Kaldi een geitenhoeder in de 9e eeuw die leefde in het bergachtige gebied van Ethiopië. Op een dag was Kaldi samen met zijn geitenkudde op stap toen hij merkte dat een aantal van zijn geiten opmerkelijk gedrag vertoonde.

Kaldi merkte dat zijn geiten energiek en opgewekt werden na het eten van de bessen van een bepaalde struik. Hij zag zijn geiten dansen en springen nadat ze koffiebessen hadden gegeten. Nieuwsgierig besloot Kaldi de bessen zelf te proeven en voelde dezelfde energie. Nieuwsgierig probeerde hij de bessen zelf en ontdekte al snel dat hij zelf ook extra energie kreeg van de bessen.

Hij deelde zijn ontdekking met de plaatselijke monniken, die besloten de bessen te gebruiken om een verkwikkende drank te maken. Met dit bijzondere verhaal en de vreemde bessen op zak, ging Kaldi naar een aantal monniken. Monniken proefden de vrucht. Zij waren echter zo teleurgesteld in de bittere smaak dat ze de vrucht in het vuur gooiden.

Het duurde niet lang of een heerlijk aroma steeg op naar hun neus. Bij deze verbranding kwam er een aroma vrij waar de monniken van onder de indruk raakte. Uit nieuwsgierigheid maakten de monniken van de geroosterde vruchten een aftreksel. Na enkele experimenten met het branden en malen van de bessen, ontdekten ze dat het roosteren van de bonen en het zetten van een infusie met heet water een heerlijke en stimulerende drank creëerde.

De legende van Kaldi is een populaire en romantische versie van het ontstaan van koffie, maar of het echt waar is weet niemand. Wetenschappers zijn er echter wel vrij zeker van dat de koffieplant oorspronkelijk groeide in het gebied dat nu Ethiopië is en dat de kennis van het gebruik van koffie zich vervolgens verspreidde naar andere delen van de wereld.

Verspreiding van koffie

Naast de legende van Kaldi zijn er ook andere verhalen en theorieën over de oorsprong van koffie. Vanaf Ethiopië verspreidde koffie zich naar de Arabische wereld, waar het al snel deel uitmaakte van het dagelijkse leven. In de 11e eeuw brachten de Arabische handelaren de Ethiopische koffie mee naar Perzië.

Toen werd koffie voor het eerst vanuit het land van herkomst Ethiopië in Arabië geïmporteerd. De Perzen waren meteen verzot op de koffie en de positieve bijwerkingen van de drank. Koffie was op dit moment nog niet bekend in het hele Arabische rijk, maar alleen nog in Perzië. Aan het eind van de 15e eeuw maakte de koffie zijn entree in het volledige Arabische rijk.

De Perzen waren verrukt van de stimulerende werking van deze nieuwe “islamitische wijn”, omdat echte wijn strikt verboden was voor moslims. Tegen de 15e eeuw werd koffie verbouwd in Jemen en was het een populair drankje in Perzische, Egyptische en Turkse samenlevingen.

In de eerste helft van de zestiende eeuw bereikte het Osmaanse Rijk zijn hoogtepunt. Toen aan het begin van de 16e eeuw het Osmaanse rijk zijn hoogtepunt beleefde, begon koffie steeds belangrijker en populairder te worden in Arabië, Azië, Syrië, Egypte en Zuidoost-Europa. Koffie ging een steeds grotere rol spelen in Arabië, Klein-Azië, Syrië, Egypte en Zuidoost-Europa.

In 1615 brachten kooplieden uit Venetië de eerste zakken koffie naar West-Europa. West-Europa maakte pas kennis met koffie in de 17e eeuw. De West-Europeanen waren al gauw helemaal weg van de heerlijke smaak en stimulerende werking van de koffie.

De opkomst van koffiehuizen

Door het heerlijke aroma en de stimulerende werking ervan werd koffie snel een favoriete drank en al gauw sprongen in heel Europa de koffiehuizen als paddenstoelen uit de grond. Net als in het Arabische rijk, begon het aantal koffiehuizen in Europa sterk toe te nemen.

Het duurde niet lang of de gegoede burgerij, die haar handelsgeest nooit verloochende, prees de effecten van koffie. In 1615 werd het eerste koffiehuis in Venetië geopend. Daarna volgden grote steden in Engeland, Oostenrijk, Frankrijk, Duitsland en Nederland.

In 1663 opende het eerste koffiehuis in Amsterdam; een jaar later volgde een koffiehuis in Den Haag. De drank zorgde er namelijk voor dat dronkaards nuchter werden en in betrouwbare werkers veranderden. In het midden van de zeventiende eeuw waren er alleen in Londen zo'n 300 koffiehuizen.

Moslims gebruikten koffie aanvankelijk om hun concentratie te verhogen tijdens het bidden. Al snel werd het drinken ervan ook een sociale gebeurtenis, en vanaf de 16e eeuw verspreidden koffiehuizen zich over de Arabische wereld. Daar konden mannen - en af en toe ook vrouwen - elkaar ontmoeten in een informele sfeer en ideeën uitwisselen.

Koffiehuizen kregen daarom de bijnaam ‘huis van de wijzen’ of ‘school van de wijzen’. In deze koffiehuizen kwamen buurtbewoners samen om verhalen en ervaringen te delen. Ook vonden er regelmatig optredens plaats en werden er spelletjes gespeeld, zoals schaken. De ontmoetingsplaatsen deden het goed in gebieden waar veel reizigers kwamen, zoals rond Mekka, waar ze pelgrims, handelaren en andere reizigers aantrokken.

De Nederlandse invloed op de koffiehandel

Toen de Turken in 1683 gedwongen werden het beleg van Wenen te staken, lieten zij daar 500 zakken koffie achter. Op dit moment werd de koffie alleen nog geteeld in Arabië. De Arabieren wilde deze monopolie op koffie graag behouden en waren vastbesloten om de koffieplant met niemand te delen.

Dankzij Nederland is koffie een populair drankje. De verspreiding van de drank ging gepaard met een enorme groei van de koffieteelt. Toch was het een Nederlandse handelaar gelukt om een aantal koffiezaden te stelen. Nederlanders slaagden er in de tweede helft van de zeventiende eeuw in om zaden te verzamelen van de koffieplant.

Eind zeventiende eeuw slaagde men er al in koffiebomen in kassen te kweken. De VOC verscheepte deze zaden naar de Nederlandse kolonie Batavië (het huidige Indonesië). Deze zaden werden naar Batavië (Indonesië) verscheept, waardoor er koffieplantages ontstonden op het eiland Java.

Al snel had Nederland een goedlopende koffiehandel. De compagnie begon zelf in koffie te handelen en Amsterdam werd al snel het wereldcentrum van koffiehandel. Nederland verloor deze machtspositie door een goedbedoeld cadeau van de Amsterdamse burgemeester aan de Franse koning Louis XIV.

Een van deze planten werd in 1714 als geschenk naar Lodewijk XIV in Parijs gezonden. In 1714 gaf de burgemeester van Amsterdam een koffieplant cadeau aan Lodewijk. Verspreiding naar de Nieuwe WereldToch maakte de burgemeester van Amsterdam een grote vergissing.

In 1723 nam Gabriel de Clieu in het geheim een stekje van deze plant mee naar de 'Nieuwe Wereld'. Het stekje overleefde de reis, ondanks aanvallen door piraten en een groot tekort aan drinkwater. De Clieu deelde zijn laatste drinkwater met zijn geliefde koffieplant.

Deze koffieplant werd naar een Frans eilandje in het Caribisch gebied verscheept. Het stekje kreeg uiteindelijk plaats op het eiland Martinique in de Caribische Zee. Dit eilandje is ruim twee keer groter dan Texel. Vijftig jaar na aankomst van het stekje waren er maar liefst achttien miloen koffieplanten op Martinique!

In de achttiende eeuw werd er volop geëxperimenteerd met koffieplanten. 50 jaar nadat de koffieplant hier aan was gekomen, telde het eilandje 18 miljoen koffieplanten. Er werden plantages gestart in jungles, op bergen en vlakten. Op sommige plekken floreerden de koffieplanten, terwijl andere plantages niet van de grond kwamen.

Nadat de Caribische eilandjes te klein werden voor de grote hoeveelheden koffieplantages, moest er een ander geschikt gebied gevonden worden voor de plantages. Koffie bereikte de Nieuwe Wereld in de 18e eeuw, met plantages die ontstonden in het Caribisch gebied, Brazilië en Midden- en Zuid-Amerika.

In het begin van de twintigste eeuw was Brazilië de grootste koffieproducent ter wereld. 100 jaar geleden kwam zo een beetje alle koffie nog uit Brazilië. Brazilië werd al snel de grootste koffieproducent ter wereld, een positie die het vandaag de dag nog steeds bekleedt. Tegenwoordig wordt bijna alle koffie vervaardigd in Midden-Amerika, Brazilië en de tropische delen van Zuid-Amerika.

Moderne koffieproductie en consumptie

Het thuis branden van koffie werd definitief vervangen door het kant-en-klare fabrieksproduct. In 1901 presenteerde de Japanner dr. Sartori Kato de eerste oplosbare koffiepoeder. Door de grote vraag naar koffie is deze warme drank uitgegroeid tot het meest verhandelde artikel na aardolieproducten.

Deze trend ging vergezeld van periodes van overproductie, verbranding van overtollige voorraden, inzakkende prijzen, wereldwijde economische crisis, afnemende consumptie in de beide wereldoorlogen en de totstandkoming van mondiale overeenkomsten om de koffieprijzen te stabiliseren. Na de Tweede Wereldoorlog werd koffie in Europa een symbool van economische wederopbouw en welvaart.

Koffie is niet meer weg te denken en bestaat al sinds het begin van onze jaartelling. De afgelopen eeuw wordt er thuis steeds meer koffie gedronken. In eerste instantie werd er alleen filterkoffie geconsumeerd, maar later konden mensen ook volautomatische bonenmachines aanschaffen.

Bonenkoffie is - natuurlijk - de lekkerste koffie, omdat gebrande bonen na het malen direct worden gebruikt. In de late 20e eeuw zagen we de opkomst van specialiteit koffie, met een focus op kwaliteit, oorsprong en eerlijke handel. Consumenten begonnen aandacht te besteden aan de herkomst van hun koffie, de variëteiten van de bonen, en de methoden van branden en brouwen.

Op de helft van de vorige eeuw veranderde het drinken van koffie meer in een sociale activiteit. In de jaren 90 vond er een nieuwe ontwikkeling plaats in de manier van koffie drinken. Men maakte er een uitje van om gezellig samen een kopje koffie te drinken. Men maakte kennis met de specialty coffee. De herkomst, smaak en kwaliteit van de koffieboon werd hier steeds belangrijker. In de jaren 2000 zijn er steeds betere koffiemachines en espressomachines op de markt gekomen.

Koffieconsumptie in Nederland

Koffie: het is de favoriete drank van veel Nederlanders en Belgen. Iedere dag wordt er alleen in Nederland 6,5 miljoen liter koffie gedronken. Een gemiddelde Nederlander drinkt 150 liter koffie per jaar. Toch zijn Nederland en België geen traditionele koffielanden.

Honderden jaren geleden betaalde je voor een kopje koffie de hoofdprijs, omdat het een exotisch product was. Voor de 19e eeuw was koffie vanwege zijn hoge prijs alleen nog maar een drank voor de rijke. Koffie was in die tijd een soort statussymbool. In de 19e eeuw daalde de prijs van koffie en werd het betaalbaar voor iedereen.

Wij Nederlanders zijn echte koffiedrinkers. Gemiddeld drinkt een Nederlander 8.4 kilo koffie per jaar. Dit geeft ons de vijfde plaats op de lijst van koffieconsumptie per hoofd van de bevolking.

De koffieplant

Het groeien van goede koffiebessen is een langdurig proces. Het duurt 3 tot 5 jaar voordat een koffieplant bessen produceert. De koffieplant komt uit Oost-Afrika en is een groenblijvende struik die bessen zo groot als kersen produceert. De bessen beginnen groen en worden rood als ze rijp zijn. In de bes zitten twee pitten of bonen.

Van de meer dan 60 verschillende koffiesoorten zijn de Arabica en de Robusta de belangrijkste. Koffieplanten groeien in landen met een tropisch of subtropisch klimaat. De ideale groeiomstandigheden zijn een gemiddelde temperatuur die ligt tussen de 17º C en 23º C, veel neerslag en een vruchtbare bodem. De huidige ‘koffiegordel’ ligt in de zone rond de evenaar, tussen 23º noorderbreedte en 25º zuiderbreedte en bevat ongeveer 70 koffieproducerende landen.

Afhankelijk van de manier van branden ontstaat een bepaald smaakprofiel. De bessen worden ontdaan van het vruchtvlees en de bonen blijven over. Koffiebonen kunnen in verschillende gradaties worden gebrand. Na het branden van de bonen is het belangrijk dat ze direct afkoelen. De gebrande koffiebonen worden gemalen door ze tussen twee tegen elkaar indraaiende rollen te geleiden.

Door de werking van licht en zuurstof veroudert de koffie snel: ze verliest aroma. Koffiebonen zijn voor velen herkenbaar, maar wist je dat er enorme verschillen bestaan tussen de vele varianten? Koffiebonen kunnen variëren in vorm, kleur en smaak, wat hen uniek maakt. Het is opmerkelijk dat deze variatie bestaat, aangezien alle koffie die we drinken afkomstig is van één koffieplant.

Top 5 koffieproducerende landen (2019)

Rang Land Percentage van de wereldproductie
1 Brazilië 32%
2 Vietnam 14%
3 Colombia 8.8%
4 Indonesië 6.3%

labels:

Zie ook: