De studie van Nederlandse spreekwoorden is een fascinerende reis door de volksaard, zeden en taalkracht. Er is nog veel te ontdekken, ondanks de inspanningen om ze te verzamelen. Mij dunkt, alleen deze laatste vracht bewijst, dat er nog wel iets te verzamelen zal overblijven.
Het verzamelen van spreekwoorden is een project zonder einde. En dan zijn er nog geheele provinciën onzes vaderlands, waar ik geene gelegenheid had, navraag te doen, en waaruit niemand mij iets toezond. Dus is de verzameling onzer spreekwoorden wellicht nog zeer incompleet; dat kan althans zeer mogelijk wezen.
Regionale Variaties in Nederland
Uit Groningen, Holland, Utrecht en Gelderland heb ik nog al goede gelegenheid gehad van verschillende zijden het daar als spreekwoord rondloopende op te nemen, uit Friesland, Drenthe en Zeeland ook wel het een en ander; maar uit Overijsel en Noord-Brabant weinig of bijna niets. Welke voorraad kan er daarenboven nog schuilen in het 15tal verzamelingen, Deel III. bl. 472 genoemd, die ik nog niet kon inzien? Of zouden daar geene eigene, maar alleen de elders mede gangbare spreekwoorden bekend zijn? 't Is niet waarschijnlijk.
Friese Spreekwoorden
De Friesche spreekwoorden, in no. 16 van de lijst van werken over Nederlandsche Spreekwoorden genoemd, hebben langer opgehouden, dan ik mij in den beginne had voorgesteld, en nog is de zaak niet geheel in orde. Onder de papieren van viglius moet eene spreekwoorden-verzameling schuilen, denkelijk bijeengebracht door eenen bogerman, en deze verzameling bevindt zich te Göttingen. Het onderzoek daarnaar is nog niet afgeloopen; maar wordt de moeder-verzameling ontdekt, dan zal daaruit waarschijnlijk zich veel laten verklaren, wat nu nog duister blijft, en er gevolg kunnen gegeven worden aan het plan, bij den Heer verwijs en mij bestaande, die Friesche spreekwoorden beide in 't Friesch en in 't Nederlandsch uit te geven.
Aanvullingen uit Zeeland en Vlaanderen
Behalve deze spreekwoorden kunnen nog eenige Zeenwsche mede in laatste vrachtreis scheep gaan. Er is nog meer. Ook Vlaamsche spreekwoorden heb ik kunnen opnemen, gelijk almede uit het vervolg der lijst van werken over Nederlandsche Spreekwoorden, hier volgende, blijken zal. Ze zijn van den Heer van dale, gelijk aanstonds blijken zal.
Het Spreekwoordenboek en de Uitdagingen van het Verzamelen
Maar het Spreekwoordenboek moet ten einde worden gebracht, en daarom is van van burmania's verzameling opgenomen, wat te verstaan was; later zal dan het ontbrekende uit de oudere bron kunnen worden bijgevoegd. De aanwinst is toch reeds belangrijk en groot. het groote boek der samenleving mij mede geen onaanzienlijk deel er van heeft geleverd. Zouden we nu, met die laatste aanvulling, kunnen zeggen, dat alle Nederlandsche spreekwoorden in het Spreekwoordenboek zijn opgenomen, en zou alzoo het verzamelen ten einde zijn?
Ik heb mijn best gedaan, niet één spreekwoord te laten verloren gaan, en toch durf ik niet zeggen, dat ik later niet nog andere Nederlandsche hooren of lezen zal, of deze mij zullen worden opgegeven. Mijne ondervinding zegt mij, dat dit volstrekt geene illusiën zijn. het allen toe, en de uitgevers van het Spreekwoordenboek zijn bereid, het Spreekwoordenblad op dezelfde wijze uit te geven.
Het Belang van een Spreekwoordenblad
Bij dezen toestand moest mij dus het denkbeeld, reeds voor eenigen tijd door den Heer g.p. roos uit Aardenburg mij aan de hand gedaan, hoogst welkom zijn: het Spreekwoordenboek door een Spreekwoordenblad te doen opvolgen, en dit eenmaal 's jaars, bijvoorbeeld in October, als er ten minste stof is voor een half blad, in den vorm van het Spreekwoordenboek, uit te geven. op dezelfde medewerking, als ik tot heden mocht ondervinden) wakker op post staan, en laten niets of weinig doorglippen. Dit kon dan na een 10tal jaren min of meer een boekdeeltje opleveren.
De Uitdagingen bij het Opzoeken van Spreekwoorden
En de bezitters van het Spreekwoordenboek? Zal men het als eene onomstootelijke waarheid moeten erkennen, dat het verzamelen van onze spreekwoorden ons volkskarakter, onze zeden en de kracht van onze taal meer doet uitkomen en beter doet kennen, en tevens, dat we met het verzamelen nog niet aan het einde zijn gekomen, maar er mede behooren voort te gaan, ja zelfs alle middelen dienen te gebruiken, die er toe kunnen leiden, dan dienen we te kunnen beoordeelen, wat we reeds hebben gedaan, met andere woorden, dan moeten we kunnen zien, of een spreekwoord al of niet in het Spreekwoordenboek is opgenomen.
Dit nu is en blijft eene moeilijke, maar toch geenszins eene onoverkomelijke zaak. De reden, die mij zoo dikwijls, ofschoon ten onrechte, werd opgegeven, die ik zelfs wel eens gedrukt zag, ‘dit of dat spreekwoord is te vergeefs in het Spreekwoordenboek gezocht,’ - die reden zit voornamelijk in de verschillende voorstellingen van een zelfde spreekwoord. Om onder velen slechts één voorbeeld te noemen, dat mij daar zoo in de gedachte komt. Is het spreekwoord opgenomen? Men kan uit een azijnvat geen wijn tappen, of? Wie zal er wijn tappen uit een azijnvat! of? Hij wil wijn tappen uit een azijnvat, of? Wijn tapt men niet uit een azijnvat, of? Uit een azijnvat tapt niemand wijn, of? Hij meent wijn te tappen uit een azijnvat, of? Kan iemand wijn tappen uit een azijnvat? of? Een azijnvat kan geen wijn voortbrengen, of? doch genoeg; want misschien heb ik in de 8 verschillende opgaven van een zelfde spreekwoord nog slechts de helft dier voorstellingen gegeven.
En nu het antwoord op de gestelde vraag. Gewis is dit spreekwoord opgenomen. Deel III. bl. azijnvat tappen. Voor dit spreekwoord bestaan drie redenen, waarom men meent, dat het niet is opgenomen: 1e. de verschillende woorden, waarmede het spreekwoord aanvangt, terwijl men het alleen onder éénen vorm kent, 2e. een gelijkbeteekenend woord, niet het woord zelf, is opgenomen, 3e. het staat onder de nakomers. Maar ook al kan er slechts van ééne dier drie redenen sprake wezen, nog is de genoemde meening volstrekt niet zeldzaam.
Tips voor het Vinden van Spreekwoorden
Onmogelijk kan ik dit bezwaar geheel en al wegnemen, het is individueel; maar zooveel ik kan, wil ik het trachten te doen. Men dient de verschillende voorstellingen, die een spreekwoord kan aannemen, zich voor den geest te brengen en te toetsen, en met een weinig zoeken bereikt men zijn oogmerk. Op de 1e. reden heeft de meeste stranding plaats. Gelukt het niet, en bevat het spreekwoord meer dan één naamwoord, dan zoeke men op een ander woord dan de eerste maal; met het woord, dat de minste spreekwoorden bevat, heeft men de meeste kans van slagen, en daar vindt men zonder moeite het eerste alphabetische woord achter het spreekwoord staan. Wat de 2e. reden aanbelangt: het zoeken op een ander dan het eerste alphabetische woord heeft mede de gewenschte uitkomst.
Analyse van Spreekwoordverzamelingen
Op de lijst van werken over Nederlandsche Spreekwoorden, Deel III. bl. 16. Aan hetgeen van dit nommer gezegd is, moet nog worden toegevoegd: Het afschrift van de chalmot bevat 1177 spreekwoorden, waaronder 43, die dubbel voorkomen. Bij de 1133 spreekwoorden, door wassenbergh opgeteekend, komen nog 57 in een Aanhangsel; zoodat er in 't geheel 1190 spreekwoorden voorkomen, waaronder 32 dubbele. Onder de 1177 - 43 = 1134 spreekwoorden van de chalmot, zijn er 281, die bij wassenbergh niet gevonden worden; terwijl wassenberh onder de 1190 - 32 = 1158 spreekwoorden er 305 heeft, die bij de chalmot niet voorkomen. Alzoo is het gemeenschappelijk aantal spreekwoorden bij beide afschrijvers 853, en bevat het geheel van beide handschriften 1439 spreekwoorden.
Van dat aantal vervallen er 27, die ik gemeend heb niet als spreekwoord te kunnen opnemen. Van de overblijvende 1412 blijven er voor nader onderzoek nog 84 over; zoodat nu reeds 1328 spreekwoorden zijn geplaatst. Spreekwoordenspel, voorkomende in de Kinder-Courant, Deel V, Blad 20 van 1856. 's Grav. v. weerden. fol. Plaat 20 en 22, bij het Spreekwoordenspel behoorende, bevatten elk 81 gelijkluidende spreekwoorden. Elk 81tal is in 9 verschillende kaartjes verdeeld, die tegen elkander geplakt worden, 9 spreekwoorden in Romeinsche letters aan de ééne zijde, en 9 spreekwoorden in cursief-letters aan de andere zijde.
j.h. van dale. Nederduitsche Spreekwoorden, voorkomende in De Taalgids. Tijdschrift tot uitbreiding van de kennis der Nederl. Taal, onder redactie van l.a. te winkel en j.a. van dijk. 7e. Jaarg. 1865. bl. 204-213, en 8e. Jaarg. 1866. bl. 107-118. Utrecht. v.d. post. 8o. Het is eene nalezing op molema's Nederd. Spreekw.
labels:
