In de voedingsindustrie komen soms ongewenste stoffen of deeltjes in levensmiddelen terecht. Dit kunnen chemische residuen, stukjes glas, plastic, hout, metaal of micro-organismen zijn. Metaaldeeltjes in voedsel zijn een van de risico's waar consumenten en producenten alert op moeten zijn. Deze blogpost bespreekt de risico's van metaaldeeltjes in voedsel, de bronnen van zware metalen, en de maatregelen die genomen kunnen worden om de blootstelling te minimaliseren.

Wat zijn zware metalen?

‘Zware metalen’ is de verzamelnaam voor metalen zoals cadmium, kwik, lood, arseen en tin. Zware metalen zitten soms in meststoffen. Planten nemen zware metalen op uit de bodem, de lucht en het water. Dieren krijgen zware metalen binnen via het water en voer. Zo komt de vervuiling ook in de rivieren, oceanen en uiteindelijk in vissen terecht.

Lood kan ook afkomstig zijn uit loden waterleidingen in oude huizen en loodhoudende benzine. Zware metalen hechten zich aan klei. Het loodgehalte in het Nederlandse kraanwater is laag.

Toch laat onderzoek van het RIVM uit 2019 zien dat zwangeren, flesgevoede kinderen en jonge kinderen tot en met 7 jaar te veel lood kunnen binnenkrijgen via kraanwater. Dus ook in producten die gezond voor je zijn. Er is vastgesteld in de wet hoeveel van de zware metalen er in een product mag zitten.

Risico's van zware metalen

Zware metalen worden maar heel langzaam uit ons lichaam verwijderd en blijven dus lang zitten. Zo kunnen ze stapelen (dat noem je ook wel ophopen). Een langdurig te hoge inname van zware metalen kan schade toebrengen aan de nieren, de lever, de hersenen en het zenuwstelsel. Zware metalen kunnen zich binden met cellen die eigenlijk ijzer en kalk moeten binden.

Als je tientallen jaren te veel arseen of cadmium binnenkrijgt, dan verhoogt dit de kans op huid- en longkanker. Over het algemeen kom je daar niet met voeding. Gevallen die bekend zijn, gaan vaak over mensen die bijvoorbeeld in aanraking komen met cadmiumdampen.

Bij kinderen kan lood de ontwikkeling van het centraal zenuwstelsel verstoren en het IQ verlagen. Bij volwassenen kunnen zowel lood als cadmium het risico op nierziekten en hoge bloeddruk verhogen. Sommige zware metalen kunnen schadelijk zijn voor de vruchtbaarheid en tijdens de zwangerschap. Kwik kan bijvoorbeeld een ongunstig effect hebben op de ontwikkeling van het zenuwstelsel van het ongeboren kind.

Bij 50-plussers is de hoeveelheid lood en cadmium in bloed en urine gemeten. Bij bijna alle deelnemers werd cadmium en lood gevonden.

Wettelijke maatregelen en preventie

Door allerlei wettelijke maatregelen komen er steeds minder zware metalen in het milieu terecht. Deze maatregelen zijn bijvoorbeeld de komst van loodvrije benzine, het grotendeels vervangen van loden waterleidingen, een verbod op cadmium-houdende (gele) kleurstoffen, het gebruik van zware metalen in verfproducten en lozen van ongezuiverd afvalwater. Toch is het belangrijk om blijvend aandacht voor zware metalen te houden.

Lood en arseen zijn zó giftig, dat er geen toelaatbare inname vastgesteld kan worden. Kinderen kunnen door hun lagere lichaamsgewicht wat hogere hoeveelheden zware metalen binnenkrijgen, maar het gaat erom wat mensen gedurende hun leven binnen krijgen. In de Europese Unie zijn voor lood, cadmium, kwik, arseen en tin maximum toegelaten gehalten vastgesteld.

Hoewel tin niet erg giftig is, kan een hoge dosis wel de maag irriteren. Het is niet te voorkomen dat je ook ongewenste stoffen zoals zware metalen binnenkrijgt, maar voeding is meer dan alleen kijken naar ongewenste stoffen. Producten zoals groente, fruit, volkorengranen en drinkwater heb je nodig om gezond te blijven. Als je dat laat staan, dan loop je de gezondheidsvoordelen mis die deze producten je geven.

Tips om de inname van zware metalen te beperken

  • Eet gevarieerd. Dus eet veel verschillende soorten groenten en fruit.
  • En wissel af met alle producten binnen elk vak van de Schijf van Vijf, dus ook met volkorenpasta, aardappelen, zilvervliesrijst, volkoren couscous en bulgur bijvoorbeeld.
  • Eet geen producten uit blik die heel erg beschadigd is of waarvan de laklaag aangetast is. Dan kan namelijk tin in het product terecht zijn gekomen.
  • Vis eten tijdens de zwangerschap is goed voor de ontwikkeling van de baby.
  • Kijk of je nog loden leidingen in huis hebt en laat deze vervangen.

Voedselcontactmaterialen

Voedselcontactmaterialen zijn verpakkingsmaterialen voor levensmiddelen en gebruiksartikelen zoals servies, bestek en snijmachines. Stoffen kunnen uit de voedselcontactmaterialen vrijkomen en in levensmiddelen terecht komen. Daardoor kan de consument deze stoffen binnenkrijgen.

In Verordening (EG) 1935/2004 worden algemene eisen gesteld aan voedselcontactmaterialen. Voor plastic en geregenereerde cellulose gelden Europese positieve lijsten van toegelaten stoffen. Deze zijn opgenomen in de Plastics verordening (EU) 10/2011 en de Richtlijn voor geregenereerde cellulose folie 2007/42/EG.

Voor plastics geldt die Europese lijst alleen voor de stofgroepen “monomeren en andere startstoffen” en “ additieven”. In Nederland zijn in het WVG positieve lijsten van stoffen opgenomen in plastics, papier en karton, coatings (deklagen), rubber, metalen, epoxy polymeren, hout en kurk, en textiel.

Voor een stof die nog niet op de nationale lijst van toegelaten stoffen staat, kan de producent in Nederland een dossier aanleveren bij de “Commissie beoordeling veiligheid voedselcontactmaterialen” (CBVV), conform de dossiervereisten. Op grond van het dossier beoordeelt de CBVV of het veilig is om de stof te gebruiken in dat voedselcontactmateriaal.

De voornaamste eis is dat de migratie van metaalionen aan de daaraan gestelde limieten moet voldoen. De voornaamste eis is dat de migratie van metaalionen aan de daaraan gestelde limieten moet voldoen. adviseert de Europese Commissie over de verschillende aspecten van voedselveiligheid, waaronder voedselcontactmaterialen.

Wat te doen bij inname van metaaldeeltjes?

Er komt wel eens per ongeluk een stukje glas, plastic of metaal in voedsel terecht. Vaak wordt het product dan door de fabrikant uit de winkel gehaald, of teruggeroepen bij de consument. Het kan gebeuren dat je er toch van eet of drinkt.

Als je een stukje glas of een scherp stukje plastic of metaal binnenkrijgt, dan merk je dat meestal direct in je mond. Het kan gevaarlijk zijn. Scherpe stukjes kunnen je gebit, mond, keel of maagdarmkanaal beschadigen. Als je verder niets merkt, hoef je je geen zorgen te maken en poep je het vanzelf weer uit.

Zie je wel bloed en voel je bijvoorbeeld dat het blijft steken? Neem dan contact op met de huisarts. Wat grotere stukjes van bijvoorbeeld plastic of metaal in eten kunnen gevaarlijk zijn, omdat ze tot verslikking kunnen leiden.

Hele grote stukken ontdek je waarschijnlijk wel, en dan ben je op tijd gewaarschuwd om het product niet te eten. Kleinere stukjes in eten vallen niet gelijk op en kunnen soms tot vervelende situaties leiden. Vaak worden deeltjes van 7 mm of groter gezien als een gevaar voor de consument. Voor baby’s of kleine kinderen is dat zelfs vanaf 2 mm.

Als een stukje klem komt te zitten bij het slikken, kan dit leiden tot verslikken. Bij een lichte verslikking los je het meestal zelf weer op, en moet je hooguit hoesten of braken. Bij een ernstige verslikking moet de blokkade worden opgeheven. Bel in zo’n geval 112 en verleen eerste hulp.

Is er een terugroepactie van een product wat jij in huis hebt? Volg dan altijd het advies op.

Contaminanten en voedselveiligheid

Contaminanten zijn chemische stoffen die onbedoeld in levensmiddelen terechtkomen. Voorbeelden van contaminanten zijn zware metalen, PAK’s, mycotoxines, PFAS, dioxines en PCB’s. Om consumenten te beschermen zijn er voor contaminanten maximumgehaltes vastgelegd in de Europese wetgeving.

Sommige contaminanten zijn al in ons milieu aanwezig. Sommige contaminanten zijn door menselijk toedoen in het milieu terechtgekomen. Sommige contaminanten worden gevormd tijdens het productieproces van levensmiddelen.

Levensmiddelen kunnen chemisch verontreinigd zijn door contaminanten, maar ook door andere chemische stoffen. Bijvoorbeeld door residuen van bestrijdingsmiddelen of residuen van diergeneesmiddelen. Hiervoor zijn maximum residu limieten (MRL’s) vastgesteld.

Voedselveiligheidsgevaren

De term voedselveiligheidsgevaren zult u vaker gehoord of gelezen hebben. Maar wat zijn deze precies en hoe gaat u daarmee om binnen uw organisatie of productieproces? Welke gezondheidsproblemen en bedreigingen vormen deze gevaren voor de consument? Wat kunt u zelf eraan doen om deze voedselveiligheidsgevaren te beheersen?

Er zijn vier verschillende voedselveiligheidsgevaren, namelijk (F) Fysisch, (M) Microbiologisch, (C) Chemisch en (A) Allergenen. Dit wordt ook wel als FMCA afgekort. Organisaties die dagelijks producten produceren hebben in hun productieproces altijd met dit soort gevaren te maken. Onvoldoende beheersing van deze gevaren kan leiden tot gezondheidsproblemen bij de consument.

Het komt wel eens voor dat er productvreemde delen worden gevonden in levensmiddelen. Productvreemde delen kunnen ook duiden op slechte basishygiëne of naleving van regels bij zowel de oogst als op de verschillende productielocaties. Denk hierbij aan de ingangscontrole die niet goed wordt uitgevoerd, hout dat in de productie aanwezig is zoals houten pallets en aan onvoldoende inspectie op glas zoals op lampenkappen of glazen flessen.

Harde en scherpe delen van 7 mm of groter worden volgens NVWA als een onaanvaardbaar groot risico beschouwd voor de consument. Het controleren op productvreemde delen kan middels een metaaldetector, X-Ray, zeef of visueel.

Maatregelen in de voedingsindustrie

Bedrijven zijn verplicht om maatregelen te nemen om te voorkomen dat er vreemde delen in hun product terechtkomt. Stel een voedselveiligheidsplan (HACCP-plan) op en leg daar in vast welke controles u uitvoert om voedselveiligheidsrisico’s uit te sluiten. Zo zorgt u er als ondernemer voor dat risico’s zoveel mogelijk worden uitgesloten en uw producten voldoen aan de wettelijke eisen.

Komt u er bij een controle (of op een andere manier) achter dat u een levensmiddel in de handel heeft gebracht dat onveilig is? Dan bent u verplicht dit te melden bij de NVWA. Wij geven aan wat er met de partij levensmiddelen moet gebeuren. Dit is afhankelijk van de situatie.

De NVWA houdt toezicht op voedselveiligheid. Daarom controleren wij ook of levensmiddelenbedrijven voedselveilig werken en voldoen aan de wettelijke eisen. Stellen wij een overtreding vast?

Metaaldeeltjes in productieprocessen voorkomen

Voor het uit filteren van metaaldeeltjes of voorwerpen uit het productieproces is een zeer effectieve methode beschikbaar. Met behulp van metaal- en röntgen detectieapparatuur kunnen stukjes metaal, metalen objecten en zelfs gereedschap moeiteloos opgemerkt. Door te werken met werkmateriaal van metaal, detecteerbare gereedschap of -producten is het mogelijk deze tijdig uit het productieproces te filteren. Nog voordat een product de locatie verlaat. De oplossing is dus metaaldetectie in de voedingsindustrie.

Kunststof deeltjes in productieprocessen voorkomen

Stukjes plastic en kunststof zijn veel voorkomende productvreemde objecten die worden teruggevonden in levensmiddelen. In de voedselketen wordt veel gewerkt met kunststof hulpmiddelen, gereedschappen en disposables. Al deze objecten vormen een potentieel gevaar voor de voedselveiligheid.

Tabel: Overzicht van voedselveiligheidsgevaren

Gevaar Omschrijving Voorbeelden
Fysisch Vreemde voorwerpen in voedsel Metaal, glas, plastic
Microbiologisch Ziekteverwekkende micro-organismen Listeria monocytogenes
Chemisch Chemische stoffen in voedsel Zware metalen, bestrijdingsmiddelen
Allergenen Eiwitten die allergische reacties veroorzaken Pinda's, gluten, lactose

Allergenen- en kruisbesmetting voorkomen

Hygiëne en voedselveiligheid zijn kwetsbare factoren in de voedingsindustrie. Kruisbesmetting door invloeden van buitenaf zoals vocht, vuil, schimmels, sporen of micro-organismen kunnen zorgen voor contaminatie van het eindproduct. Ook van binnenuit kunnen problemen ontstaan, denk hierbij aan allergenen die toch in contact komen met allergeen-vrije voedingsmiddelen. Al deze factoren vormen een risico voor de productkwaliteit en gezondheid van consumenten.

Het plaatsvinden van allergenen- en kruisbesmetting kan verschillende oorzaken hebben. Het voorkomen hiervan begint bij het wegnemen van alle aanwezige risico’s binnen het productieproces. Structureel werken volgens strenge hygiëneprotocollen biedt uitkomst.

Kruisbesmetting door medewerkers voorkomen

Persoonlijke hygiëne onder medewerkers is essentieel, hiermee wordt een groot risico preventief weggenomen. Goed reinigen en desinfecteren van handen en schoeisel is zeer effectief, evenals het dragen van hygiëne disposables zoals handschoenen, armbeschermers, single use kleding, haar- en baardnetjes.

Kruisbesmetting in het productieproces voorkomen

Gereedschap, werkmateriaal en benodigdheden voor voedselproductie vormen eveneens een bedreiging voor de voedselveiligheid. Het gebruik in meerdere zones of voor verschillende toepassingen werken, ondanks reinigen, kruisbesmetting of verspreiding van allergenen in de kaart. Een krachtig wapen tegen kruisbesmetting en allergenen zijn kleurcode systemen.

Door een kleur te koppelen aan een taak, locatie, voedingsmiddel of handeling is altijd zichtbaar wat waarvoor mag worden gebruikt. Zo kan rauw voedsel nooit in contact komen met reeds bereide levensmiddelen. Allergeenvrije producten komen zo nooit in aanraking met eiwitten die allergische reacties kunnen veroorzaken.

Controle op chemische residu in het productieproces

In de voedingsindustrie wordt dagelijks reinigings- en desinfectie taken uitgevoerd op productielocaties. Dit is noodzakelijk voor optimale hygiëne en een voedselveilig eindproduct. Hiermee wordt voorkomen dat vuil, ziekteverwekkers of andere (biologische)gevaren zich in het productieproces kunnen mengen.

Chemisch residu in het productieproces voorkomen

Waar gewerkt wordt met chemie bestaat altijd een kans op achtergebleven restjes (residuen). Residu van reinigings- of desinfectiemiddel in het productieproces vormt een serieuze bedreiging voor de voedselveiligheid en gezondheid van consumenten. De oorzaak hiervan is meestal het gevolg van niet goed uitgevoerde reinigings- en desinfectietaken.

Voorkomen van chemische residuen in het eindproduct is op twee manieren te borgen. Naast correct uitgevoerde schoonmaak, reiniging en desinfectie taken kan het systematisch uitvoeren van nacontrole zekerheid bieden op een residu-vrije productielocatie. Betrouwbare residucontrole kan de aanwezigheid van residuen snel en accuraat inzichtelijk maken.

Terugroepacties

Meerdere supermarkten hebben afgelopen week koekjes teruggeroepen, omdat er mogelijk stukjes metaal in zouden kunnen zitten. Dirk en Albert Heijn waarschuwen deze week voor spritsen en paaskoekjes. "De gevonden metaaldeeltjes hebben verschillende afmetingen, zijn voornamelijk dun en lang, wat een mogelijk risico vormt voor de menselijke gezondheid bij consumptie", aldus de fabrikant.

Verschillende supermarkten haalden vorige week chocoladekoekjes uit de schappen om de metaaldeeltjes. Het is niet bekend hoe die flinters in de koekjes terecht zijn gekomen.

Af en toe belanden per ongeluk stukjes glas, plastic of metaal in eten. In dat geval wordt het product teruggeroepen. Maar het kan voor komen dat je het product dan al hebt opgegeten. Hoewel dit gevaarlijk kan zijn, hoef je je niet direct zorgen te maken, zegt het Voedingscentrum hierover.

Wat te doen als je metaaldeeltjes hebt gegeten?

Hoe gevaarlijk het is, hangt af van de grootte van de stukjes. "Scherpe stukjes kunnen je gebit, mond, keel of maagdarmkanaal beschadigen. Als je verder niets merkt, hoef je je geen zorgen te maken en poep je het vanzelf weer uit."

Als het stukje metaal wat groter is, kan het gevaarlijk zijn omdat je erin zou kunnen stikken. "Bij een lichte verslikking los je het meestal zelf weer op, en moet je hooguit hoesten of braken", zegt het Voedingscentrum. Vaak worden deeltjes van 7 mm of groter gezien als een gevaar voor de consument. Voor baby's of kleine kinderen is dat zelfs vanaf 2 mm.

Als je echter bloed opmerkt of voelt dat er iets vastzit, wordt aangeraden om contact op te nemen met de huisarts. In ernstige gevallen moet altijd 112 worden gebeld, waarschuwt het Voedingscentrum. Als het een zeer klein stukje is en je niets hebt gemerkt tijdens het doorslikken, zal je het vanzelf weer uitpoepen.

Ontdek je zelf een stukje plastic, glas of metaal in jouw eten of drinken? Meld dit dan bij de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit en bij de fabrikant.

Migratie van stoffen uit verpakkingen

Bekers, pannen, borden, (baby)flessen en verpakkingen zoals glas en plastic stellen consumenten via voedsel mogelijk bloot aan chemische stoffen. Uit deze voedselcontactmaterialen kunnen stoffen vrijkomen die terechtkomen in het voedsel. Dit noemen we migratie van stoffen. Verandering van kleur, geur, smaak, structuur en uiterlijk van eet- of drinkwaren.

Stoffen die afgegeven worden aan eet- en drinkwaren en gevaar opleveren of op de langere termijn schadelijk kunnen zijn voor de volksgezondheid. Bijvoorbeeld zware metalen als lood en cadmium uit keramische materialen.

Gevaarlijke stoffen die vrijkomen uit verpakkingen en worden opgenomen in voedsel. Onder gevaarlijke stoffen vallen CMR-stoffen, dit zijn carcinogene, mutagene en reprotoxische stoffen. Een voorbeeld is de kankerverwekkende stof vinylchloride.

De levensmiddelenindustrie, de horeca en de detailhandel werken ook met dergelijke producten. Lees het etiket van het product en volg de aanwijzingen op. Kijk of de verpakking geschikt is voor contact met levensmiddelen.

labels:

Zie ook: