De spelling van het woord 'pannenkoek' is door de jaren heen onderwerp van discussie geweest. Tot 1995 was 'pannekoek' de officiële spelling. Echter, sinds 1995 is de officiële spelling 'pannenkoek', met een tussenklank '-en-'.
Historische Varianten
Vroeger kwam 'pankoek' weleens voor. Het historische Woordenboek der Nederlandsche Taal vermeldt naast 'pannekoek' de varianten 'pannekoeke' en 'pancoeke'. Het woordenboek Van Dale vermeldt echter al in zijn eerste druk uit 1872 'pannekoek', met een tussenklank ‘uh’.
De Oorsprong van de Tussenklank
Waar komt die tussenklank e(n) vandaan? Bij sommige woorden is het een rest van een uitgang die nu niet meer geschreven wordt. In de Middeleeuwen eindigden bijvoorbeeld spin en ziel op een e: spinne en ziele. In enkele vaste verbindingen, zoals ter ere van en van ganser harte, kun je die oude e ook nog zien. Bij sommige tussenklanken heeft het oude naamvalsysteem een rol gespeeld. Onder invloed van der menschen zone (de en-uitgang duidde hier een tweede naamval aan, een genitief), werd het mensenzoon.
Over het algemeen is er vaker behoefte aan een tussenklank als het eerste deel van de samenstelling een woord is dat uit één lettergreep bestaat: pannenkoek (pan), bessensap (bes), herenhuis (heer). Soms bestaan er twee varianten. Naast pannenlikker komt panlikker voor.
Logica en Uitzonderingen
In de officiële spelling geldt deze regel voor de tussen-n: als het eerste deel alleen een meervoud heeft op -en en niet (ook) een meervoud op -es, schrijf je een tussen-n in de samenstellingen met dat eerste deel. Het is volgens deze regel pannenkoek (pan heeft alleen het meervoud pannen) naast bijvoorbeeld tamarindekoekje en groentetaart (tamarinde en groente hebben (ook) een meervoud op -es).
Die schrijfwijze komt in de praktijk nog steeds geregeld voor en is ook goed te verdedigen: het woord is in zijn geheel een vaste aanduiding voor een bepaald gerecht. Het is een min of meer ‘versteende’ vorm. Pannenkoek mét n is voor sommige mensen te letterlijk.
Een boekhandel is een winkel waarin veel boeken te vinden zijn. Je kunt je afvragen: waarom is het dan niet boekenhandel? Dat komt doordat boek in boekhandel niet wil zeggen ‘één concreet exemplaar van een boek’. Bij boekenkast denk je aan een kast bestemd voor een of meer boeken. Je voelt direct aan dat er verschillende boeken in kunnen staan, maar ook als er maar één boek in staat, noem je het een boekenkast. In boekwinkel is boek- dus een algemeen enkelvoud dat betrekking heeft op ‘het verschijnsel dat ‘boek’ heet’. In boekenkast is boeken- een collectief gebruikt meervoud. Het komt vaak voor dat er twee vormen gangbaar zijn: mét -en- en zonder -en-.
Politieke Discussie in 1996
In het kabinet was er in 1996 een felle discussie over een verandering van de spelling van de Nederlandse taal. Met name de nieuwe regels over tussenklanken, waardoor bijvoorbeeld 'pannekoek' 'pannenkoek' werd, leidden tot beroering onder ministers.
In de ministerraad was men niet overtuigd van de logica van die regels, maar onder meer omdat België al overstag was, hebben de bewindspersonen toch maar ingestemd met de invoering ervan. Dat blijkt uit de notulen van de ministerraad die openbaar zijn gemaakt.
De toenmalige minister voor Ontwikkelingssamenwerking, Jan Pronk, was het felst in de ministerraad. "Zijn grootste zorg betreft echter de regeling van de spelling van de tussenklank in samengestelde woorden", staat er in de notulen. De notulist citeert Pronk: "De taalgebruiker zal de onlogische en moeilijk te bevatten regels en de uitzonderingen daarop uit zijn hoofd moeten leren, terwijl het oude systeem aan ieder kind was uit te leggen."
Meerdere ministers vielen Pronk bij. Ze wezen er ook op dat het besluit om de spelling van de Nederlandse taal te veranderen, grote financiële consequenties kan hebben. Gerrit Zalm, toen minister van Financiën, had het idee dat er bij de voorgestelde spellingswijziging vooral naar Vlaanderen is geluisterd.
Verantwoordelijk staatssecretaris Aad Nuis (Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen) probeerde in de ministerraad de logica uit te leggen van de nieuwe spelling. "Het is goed om te bedenken dat de logica van de oude regel alleen te doorzien is voor mensen die hem van jongs af aan kennen." Tijdens die discussie verwijten bewindspersonen elkaar vanuit de emotie te reageren.
Pas als Nuis vaker uitlegt dat het besluit eigenlijk niet meer gewijzigd kan worden omdat de Nederlandse Taalunie de nieuwe spelling zo heeft voorbereid en dat Vlaanderen die al heeft ingevoerd, gaat de ministerraad akkoord. Maar niet van harte. De notulist noteert: "Staatssecretaris Nuis betreurt het dat hij minister Pronk en in mindere mate de minister-president (Wim Kok, red.) niet heeft kunnen overtuigen van de logica van de nieuwe spellingsregels voor samenstellingen."
De Overstap van de Volkskrant
De krant geeft zich - na twintig jaar verzet - over. De krant stapt, net zoals overige media, over op de officiële, ‘groene’ spelling. Met de overstap van de Volkskrant lijkt de ‘witte spelling’ stilletjes te sterven.
In 2005, bij de verschijning van een nieuw controversieel ‘Groen Boekje’, stonden dagbladen en andere media op hun achterste poten. In de nieuwe, groene spelling kreeg - bijvoorbeeld - het woord ‘pannenkoek’ een tussen-n, iets dat volgens critici volstrekt onlogisch was.
De Taalunie, de maker van het Groene Boekje, werd door de Belgische en Nederlandse overheid opgericht voor een ‘gemeenschappelijk beleid op het gebied van de Nederlandse taal’. De Taalunie geeft ook het ‘Groene Boekje’, waarin de spellingswijze van woorden is vastgelegd, uit. De tegenstanders van de laatste spelhervorming gingen daar niet in mee en kwamen met hun eigen ‘witte boekje’.
Pieter Klok, hoofdredacteur van de Volkskrant, verwoordde de keuze in zijn rubriek ‘De week van de hoofdredacteur’: ‘Eenduidigheid ging zwaarder wegen dan logica. Eindredacteur en lid van de ‘Stijlgroep’ Tabak: ‘Jonge mensen die bij ons werken hebben op de nieuwe, officiële manier leren spellen. Elke keer moest je uitleggen dat wij “pannekoek” schrijven en niet “pannenkoek”.’
labels: #Pannenkoek
