Pim Fortuyn: Een Omstreden Politicus en Zijn Invloed

"Ik zeg wat ik denk, en doe wat ik zeg. At your Service!" Met zijn charismatische voorkomen en duidelijke standpunten verwierf Pim Fortuyn binnen korte tijd een grote aanhang. Maar vanwege zijn harde en controversiële uitspraken deed hij binnen een half jaar ook veel stof opwaaien.

Jeugd en Opleiding

Wilhelmus Simon Petrus Fortuyn werd geboren op 19 februari 1948 in het Noord-Hollandse dorpje Driehuis. Hij was het derde kind in een gezin van uiteindelijk zes kinderen. Zijn vader had een drukke baan als verkoopvertegenwoordiger van enveloppen en papier. Zijn ouders waren beide rooms-katholiek en dus kreeg ook de jonge Fortuyn een religieuze opvoeding. Later vertelde hij dat hij zijn lagereschooltijd ‘vreselijk’ vond en dat hij er een hekel aan nonnen aan had overgehouden. Desalniettemin ontwikkelde Fortuyn op de middelbare school goede contacten met enkele geestelijken en overwoog hij zelfs een kerkelijke loopbaan.

Na afronding van de Hogereburgerschool koos Fortuyn voor een studie sociologie, aanvankelijk aan de Universiteit van Amsterdam en later aan de Vrije Universiteit (VU). Naast zijn verplichte vakken volgde hij daarnaast onder andere college bij de studies geschiedenis, scheikunde, bedrijfskunde en economie. Tevens raakte hij in deze periode voor het eerst betrokken bij de politiek en werd hij actievoerder van de Studentenvakbond SRVU. Zo gaf Fortuyn leiding aan de honderd-uren-bezetting van de VU in 1972. Datzelfde jaar wilde hij zich ook aansluiten bij de Communistische Partij Nederland (CPN), maar zijn lidmaatschap werd afgewezen.

Carrière en Politieke Opkomst

Fortuyn begon zijn carrière als universitair docent marxisme aan de Rijksuniversiteit Groningen. In 1980 werd hij gepromoveerd tot doctor in de sociale wetenschappen met een proefschrift over de sociaaleconomische politiek van Nederland tussen 1945 en 1949. Hierna kreeg Fortuyn onder andere betrekkingen als medewerker van de Sociaal-Economische Raad (SER) en als directeur van OV Studentenkaart Groningen.

Vanaf dat moment begon Pim Fortuyn zich steeds meer te mengen in het Nederlandse politieke debat. Zo schreef hij in 1992 zijn pamflet ‘Aan het Volk van Nederland’, dat gericht was tegen de politieke elite van Nederland. Fortuyn plaatste zichzelf hiermee in de traditie van Joan Derk van Capellen tot den Pol, de 18e-eeuwse patriot die zich in zijn gelijknamige pamflet eveneens afzette tegen het politieke ‘establishment’.

In augustus van 2001 kondigde Pim Fortuyn aan de politiek in te gaan om zijn denkbeelden te realiseren. Niet veel later werd hij gekozen tot lijsttrekker van de nieuw opgerichte partij Leefbaar Nederland. Al snel daarna domineerde Fortuyn het Nederlandse politieke debat en de media. Vele kiezers die hun vertrouwen in de politiek hadden verloren, ervoeren de daadkrachtige Fortuyn dan ook als een nieuwe impuls en zagen hem als ‘de man die Nederland wakker schudde’.

Controverses en Breuk met Leefbaar Nederland

Soms waren zijn uitspraken echter ook uiterst controversieel. Zo noemde hij de islam een ‘achterlijke cultuur’ en zei hij genoeg te hebben van de klimaatproblematiek, want "Ook in Egypte en Bangladesh kunnen ze de dijken best verhogen." In een interview met de Volkskrant van 9 februari 2002, waarin hij suggereerde dat het Grondwetsartikel tegen discriminatie best afgeschaft kon worden, ging hij volgens partijgenoten te ver. Enkele dagen later werd hij ontslagen als lijsttrekker van Leefbaar Nederland, waarop Fortuyn besloot verder te gaan als de ‘Lijst Pim Fortuyn’.

Al snel scoorde hij hoog in de peilingen, terwijl Leefbaar Nederland hard onderuit ging. Ondertussen verhardde het politieke debat in Nederland, met name rondom de persoon van Fortuyn. Zelf zei hij dat er vanuit de media en andere politici sprake was van een demonisering van zijn persoon. Even ontstond er een discussie over de beveiliging van Nederlandse politici in het algemeen en in het bijzonder van Fortuyn.

De Moord

Dit kon echter niet voorkomen dat hij op 6 mei 2002, negen dagen voor de parlementsverkiezingen, op het parkeerterrein van het Media Park in Hilversum werd neergeschoten door de milieuactivist Volkert van der Graaf.

Het mysterie dat Pim Fortuyn achterliet op 6 mei 2002 openbaarde zich ’s avonds op het Plein in Den Haag. Nog geen uur na de brute moordaanslag op hem liep daar, in het zicht van het Binnenhof, een uitzinnige menigte te hoop. De politie wist het gebouw van de Tweede Kamer op het nippertje met dranghekken af te sluiten, anders zou het onherroepelijk zijn bestormd. Tussen de massa achter de versperring stond het ‘Monster van het Laakkwartier’, de vervaarlijk uit de kluiten gewassen ex-bewaker van de radicaal-rechtse politicus Hans Janmaat, zij aan zij met een nette heer in groene loden jas, type beter betaalde Haagse advocaat.

Peter Langendam, de voorzitter van Fortuyns partij lpf, gooide in Het Parool enkele dagen later nog wat olie op het vuur, met de opmerking: ‘De kogel kwam van links.’ pvda-lijsttrekker Ad Melkert, wiens werkkamer aan het Plein lag, moest zijn gordijnen op last van de beveiliging nog maanden overdag gesloten houden om uit het zicht te blijven van kwaadwillende individuen. Het overheersende, frustrerende gevoel in de politiek van die dagen was: wat hebben we gemist?

Ik zat in de trein van Den Haag naar Eindhoven en kreeg telefoon van Sjaak. In de 1ste klas is het vaak rustig en herhaalde ik met opzet ‘redelijk’ hard de woorden: “wat, hebben ze Pim Fortuyn beschoten?” De mensen keken om, stonden zelfs op. “Oh, hij is dood!?” Na deze woorden ging er een schokgolf door de wagon en de stilte was voor de rest van de reis helemaal verstomd.

Pim volgden wij al heel lang. Wat had hij een mooie uitleg op de politieke situatie en zijn kijk op de maatschappij vonden wij heel bijzonder. Een socioloog met een scherpe geest en bovendien Italië liefhebber.

Graf van Pim Fortuyn in ProvesanoToen Pim vermoord werd, was dit positieve beeld van Nederland enigszins bezoedeld. “Oh, dus een aanslag is bij jullie ook mogelijk! Maar een politicus wordt vermoord omdat een of andere lulhannes hem de vrijheid van spreken niet toestaat? Dat past toch niet bij de vrijdenkersstaat Paesi Bassi?”

Fortuyn en het Neoliberalisme

Fortuyn was geen criticus maar juist een enthousiaste aanhanger van het neoliberalisme. Zijn laatste boek, De puinhopen van acht jaar Paars, het officieuze verkiezingsprogramma van de lpf, is moeilijk anders te karakteriseren dan als een neoliberaal pamflet. Fortuyn keerde zich in dit boek tegen de overheid, die met de verzorgingsstaat ‘een waar monster [had] gebaard’. Uitkeringsgerechtigden beschouwde hij als ‘een dood gewicht in de samenleving’ die ook nog eens ‘voor de nodige maatschappelijke overlast zorgen’.

Werkloosheid was vooral een mentaliteitsprobleem dat kon worden opgelost door het verlagen van uitkeringen, het afschaffen van huursubsidies en het inperken van de wao. Fortuyns oplossing voor de wachtlijsten in de zorg was meer marktwerking, een hoger eigen risico en meer ongelijkheid in de beloning van zorgpersoneel. Ook wilde hij het openbaar bestuur modelleren naar het bedrijfsleven en een kwart van alle ambtenaren ontslaan.

Fortuyns rechts-populisme ontstond dan ook niet uit verzet tegen het neoliberalisme, maar was juist een uitloper van de neoliberale golf die ons land in de jaren tachtig en negentig overspoelde. Professor Pim keerde zich niet tegen het ‘neoliberale enthousiasme van de bestuurlijke elite’, maar vond de Paarse coalities bij lange na niet neoliberaal genoeg. Zonder zijn vrijemarktagenda is Fortuyn echter niet goed te begrijpen.

Met een geglobaliseerde economie had hij niet de minste moeite - integendeel. ‘Waarom mijn pleidooi om de heerlijk warme consensusdeken van ons Nederlandse bedje te halen?’ schreef Fortuyn op de openingspagina van Zonder ambtenaren (1991). ‘Mondialisering van cultuur en economie vragen een andere sturing van economie en samenleving, die wordt afgedwongen door het vrije verkeer van personen, geld en goederen.’ Al zijn voorstellen voor de modernisering van Nederland stonden in het teken van de globalisering en de mondiale concurrentiestrijd.

Culturele Draai en Kritiek op de Multiculturele Samenleving

Enkel op het gebied van cultuur zou Fortuyn midden jaren negentig een forse draai maken. Daar moest het nationalisme een anker bieden aan de ontheemde burger. Fortuyn pleitte, kortom, voor economische openheid en culturele geslotenheid. Daarin was hij verre van uitzonderlijk. Politicologen als Herbert Kitschelt en Hans-Georg Betz merkten al in de jaren negentig op dat een golf van rechts-populistische partijen Europa overspoelde, met eenzelfde combinatie van standpunten. Partijen als Berlusconi’s Forza Italia, de Zwitserse Volkspartij, de Noorse Vooruitgangspartij en de Deense Fremskrittspartiet stonden in deze jaren een ‘neoliberaal populisme’ voor. De combinatie van vrijemarktpolitiek en anti-immigratie was zelfs zo populair dat Kitschelt in zijn standaardwerk The Radical Right in Western Europe (1996) van een ‘winnende formule’ sprak.

Fortuyns Aanval op Paars

Zonder grond was Fortuyns aanval op de zelfgenoegzaamheid van Paars niet, erkende ook de pvda naderhand in een zelfkritisch rapport dat oudgediende Margreeth de Boer over het verkiezingsdebacle schreef. Het imago van ‘bestuursregenteske machtspartij’ was volgens haar de achillespees van de pvda waartegen Fortuyn een venijnige trap had gegeven. Volgens politicoloog en oud-bestuurslid Bart Tromp was de pvda van een politieke partij getransformeerd in ‘uitzendbureau voor Kamerleden en een reclamebureau voor de lijst-Kok’.

Ook Van Doorn, oud-lid van het curatorium van het wetenschappelijk bureau van de vvd, kritiseerde de paarse partijen om hun samenklontering met het bestuur en de bureaucratie. Piet de Rooy typeerde de teneur van de kritiek in deze vraag: ‘Heeft het ideologische landschap niet langzamerhand de eenvormigheid van het polderlandschap bereikt: nergens contrasten, nergens opmerkelijke punten waar hoofd en hart zich aan kunnen laven?’

Hij concludeerde: ‘Ongetwijfeld had Fortuyn gelijk met zijn analyse dat de politiek in ernstige problemen was gekomen, nu politieke partijen niet langer de verdeeldheid in de samenleving articuleerden, het parlement zijn centrale plaats in de natie aan het verliezen was en de staat zichzelf vooral in gordiaanse knopen had weten te leggen. Maar de grootste verdienste van Fortuyn zal achteraf zijn dat het politieke debat weer in volle omvang en levendigheid is opgebloeid.

Fortuyn en de Verzorgingsstaat

Fortuyns laatste boek, De puinhopen van acht jaar Paars, is doortrokken van ressentiment. Alle ingrediënten zitten in de zin waarin hij leegloopt over het asielbeleid. Hij weet zeker: acht op de tien asielzoekers zijn ‘gelukszoekers’ of ‘avonturiers’. Hij concludeert: ‘Nederland is wat het vreemdelingen-, het gezinsherenigings- en het asielbeleid betreft verworden tot de malle pietje van de wereld.’ Zijn oplossing: herzien of desnoods opzeggen van het Vluchtelingenverdrag, een streep door het Europese open-grenzenbeleid en herstel van de grenscontroles, opvang van de vluchtelingen in de regio.

Ook het milieubeleid ging volgens hem ‘nergens’ over, zei hij tegen GroenLinkser Wijnand Duyvendak in diens boek Het groene optimisme: Het drama van 25 jaar klimaatpolitiek. Mensen met een uitkering waren in zijn ogen mensen die graag op de bank wilden zitten. Al in zijn pamflet Aan het volk van Nederland (1993) schetste hij dit beeld: ‘Er zijn tal van gezinnen waar ’s middags tegen vieren de tv aan gaat, krat pils in het midden, bak chips op tafel, en vergeten maar dat je leeft en vooral je niet bezighouden met waarom en waarvoor je leeft.’ In dat boek verweet hij de ‘rijke Nederlandse samenleving’ nog het probleem van de kansarmen te hebben ‘afgekocht’ met het mogelijk maken van deze lethargie.

In het ‘verzorgingstehuis Nederland’ dat hij een kleine tien jaar later schetste in De puinhopen van acht jaar Paars was deze nuance verdwenen. Daarin peperde hij de ‘bankzitters’ in dat ze niet zagen aan wie ze hun ontspannen bestaan te danken hadden: ‘Nimmer een woord van dankbaarheid aan het adres van de bedrijven en al die noeste werkers die ons land ook telt.’ Hij wist op wiens conto die ondankbaarheid moest worden geschreven: ‘De subsidiesocialisten van de pvda, met Ad Melkert in het voorste gelid.

Zijn remedie liet zich raden: het sociale stelsel moest worden uitgekleed. ‘De aanstellers vliegen er sowieso uit’, schreef hij, ‘maar ook mensen met klachten die medisch objectief niet zijn vast te stellen of mensen die de pech hebben van een ziekte of een ongeluk dat niet is veroorzaakt door het werk.’ De praktische consequentie voor het sociale stelsel was duidelijk: ‘Een verkeersongeluk of een ski-ongeluk bijvoorbeeld komen niet meer in aanmerking voor de wao, net zomin als het oplopen van aids.

Met het minimaliseren van het uitkeringsstelsel liet je in zijn visie mensen niet aan hun lot over, integendeel, je gaf hun ‘het recht van zelfbeschikking’ terug. Wat in dit denkbeeld opvalt is de wending naar rechts die hij heeft gemaakt na zijn breuk met de pvda in de jaren tachtig. Of het een verband houdt met het ander is voer voor psychologen, dus niet voor journalisten, maar een feit is dat zijn visie op de verzorgingsstaat vóór die breuk diametraal anders was dan later, in de Puinhopen. In zijn tijd bij de pvda schreef hij nog dat er ‘geen gedegen wetenschappelijke basis’ was voor de stelling dat het recht op een uitkering ‘verwekelijking’ bij mensen in de hand werkt en Oblomovs op de bank van hen maakt.

De Erfenis van Fortuyn

Hilversum, 10 februari 2002. Met de Fortuyn-revolte kwam het bouwwerk dat sinds de Tweede Wereldoorlog het bestel had gedragen, met de volkspartijen cda, pvda en vvd als fundament, aan z’n einde. Het midden kromp, rechts van de vvd nestelde zich een populistisch blok, in grootte variërend tussen de twintig en dertig zetels. Piet de Rooy sprak van een ‘revolutie in een niet zo revolutionair Nederland’: een schok die de oude orde in één keer omkegelde.

labels: #Koken

Zie ook:

• Pim Fortuyn Taart: Recept & Geschiedenis van deze Speciale Taart
• De Legendarische Uitspraak van Pim Fortuyn die Nederland Op Zijn Kop Zet: "Ga Lekker Naar Huis, Koken!"
• Eitje Koken in de Magnetron: Snel, Makkelijk & Perfect!
• Pannen voor Elektrisch Koken: De Beste Keuze voor Jouw Kookplaat!
• Ontdek de Verbazingwekkende Oorzaken en Effectieve Behandelingen voor Diarree bij Kippen!