Nederland wordt steeds warmer en natter. Nu het klimaat verandert, is het tijd voor nieuwe landbouwexperimenten. In Zuid-Holland onderzoeken een aantal pioniers of het mogelijk is om de aardappel en suikerbiet te verruilen voor Nederlandse rijstvelden.

Pionieren in de Polder

Zo kunnen we de situatie in de Zuid-Hollandse Vrouw Vennepolder wel omschrijven. De coöperatie Het Land van Ons experimenteert hier samen met de Universiteiten van Leiden en Wageningen met Nederlandse rijstteelt. Het is een ongekend idee dat weleens werkelijkheid zou kunnen worden. Het veranderende klimaat maakt de teelt van nieuwe gewassen mogelijk, maar voordat er op grote schaal rijst verbouwd kan worden, is nog veel onderzoek nodig.

Het is hoog tijd om te onderzoeken wat voor teelt er mogelijk is in Nederland: "De wereld verandert veel sneller dan 30 jaar geleden. We moeten ook veel grotere stappen nemen naar de toekomst toe dan rommelen in de marge van bestaande teelten", aldus ecosysteem-ecoloog Maarten Schrama.

Zo'n ontwikkeling van een nieuwe sector gebeurt ook niet van vandaag op morgen: "Bedrijven stappen natuurlijk niet in zoiets super ongewis als een rijstsector die helemaal nog niet bestaat, dat duurt tien, vijftien jaar voordat dat ontwikkeld is." De eerste stap is daarom het vinden van een rijstsoort die in het Nederlandse klimaat floreert en een goede opbrengst geeft.

De Voordelen van Rijstteelt op Veengrond

Rijst houdt van natte voeten, koeien niet zo. We kunnen koeien dan ook niet zomaar laten grazen op laaggelegen veengrond, dan moet er eerst gepompt worden. Bij het droogpompen van veengrond komt er zuurstof bij de plantenresten waaruit het veen bestaat. Hierdoor vergaat het veen, de bodem daalt en er komt CO2 vrij.

Terug naar die rijst. Rijstplanten groeien juist goed in onder water gelopen land. Dat maakt de laaggelegen veengrond in theorie zeer geschikt voor het verbouwen van rijst. In Noord-Zwitserland, dus in een vergelijkbaar klimaat, wordt al rijst geteeld op veen. Hoogste tijd voor een experiment in Nederland!

Rijst zou een interessant gewas kunnen zijn voor Nederland omdat het goed groeit op onder water gelopen land. Dit betekent dat veenmineralisatie en bodemdaling een halt wordt toegeroepen. Verder kunnen problemen met zeewaterindringing en verzilting worden beperkt door hogere grondwaterstanden. Rijstvelden kunnen verder belangrijke buffergebieden vormen voor de opslag van zoet water.

Door rijst lokaal te verbouwen kunnen we meer uit lokale bronnen eten en zo de circulariteit van ons voedselsysteem verbeteren. Ook zouden de rijstvelden een waardevolle habitat kunnen vormen voor moerassoorten zoals amfibieën en libellen.

Experimenten in Oud Ade

Op het perceel in Oud Ade werd afgelopen zomer voor het eerste geëxperimenteerd met polderrijst. Libellen en kikkers floreerden in het laagje water, zij hielden het rijstveld vrij van plagen. De hele zomer zag het er dan ook fantastisch uit, maar bij een experiment hoort vallen en opstaan. De planten groeiden goed, maar bevatten bijna geen rijstkorrels.

Waarschijnlijk mislukte de bevruchting door een koude periode eind juli dus helaas, dit jaar nog geen Nederlandse risotto. Niet getreurd. Volgend voorjaar worden er vier andere soorten rijst getest, uit landen waar het ook nog wel eens koud wil zijn zoals Noord-Japan en Korea. Het lijkt wel wat op een soap. Welke rijstsoort gaat het goed doen, weegt het methaan dat vrijkomt bij rijstteelt op tegen de CO2-besparing, hoeveel libellen en kikkers leven er nu eigenlijk in zo’n rijstveld?

Een proef met rijstteelt in de buurt van Leiden heeft nauwelijks opbrengst opgeleverd. Dat komt volgens de onderzoekers door een koudegolf in de bloeiperiode. Onderzoekers van de universiteiten van Wageningen en Leiden hadden in mei ongeveer 3.000 rijstplanten geplant op veengrond bij het dorp Oud Ade. Ze gebruikten daarvoor een rijstsoort die bestand moest zijn tegen het koudere weer in Europa. Ze wilden zo kijken of rijst kan groeien op Europese veengrond. Bovendien zou rijst de mogelijkheid bieden om het waterpeil in de polder te verhogen.

De onderzoekers wilden rijst uitproberen als middenweg voor toekomstig duurzaam veenbeheer: het gewas verhoogt het waterpeil en produceert tegelijkertijd voedsel. Nederland zou, als de proef met rijstteelt slaagt, ook minder rijst hoeven te importeren vanuit andere landen, zo is de verwachting. De universiteiten willen volgend jaar een nieuwe poging doen op een groter rijstveld.

Zal het dit jaar wél lukken om voor het eerst polderrijst te telen in Nederland? Onderzoekers van Wageningen University & Research (WUR) en Universiteit Leiden gaan het in ieder geval opnieuw proberen. Waar het vorig jaar niet lukte om Nederland rijst te telen, komen de onderzoekers dit jaar nóg beter beslagen ten ijs want ze gaan aan de slag met 32 verschillende rijstsoorten. Deze en volgende week wordt de rijst in Leiden geplant, zo meldt de WUR.

Het project is een samenwerking tussen onderzoekers van de Plant Sciences Group (Tom Schut), Animal Sciences Group (Aart van der Linden) en Environmental Sciences Group (Julian Helfenstein) van WUR, en Maarten Schrama van Universiteit Leiden. In mei 2023 plantten de onderzoekers 3000 rijstplanten van één soort. Julian Helfenstein (WUR): 'Afgelopen jaar begonnen we te testen met rijst. Je moet het meer zien als een hobbyproject met één soort rijst afkomstig uit Noord-Italië. De plant groeide wel, maar de oogst was minimaal. Dit jaar gaan we aan de slag met 32 verschillende soorten rijst. Deze soorten zijn geselecteerd uit 19000 rijstsoort door GRIN-Global Plant Germplasm uit de VS. We kozen deze rijst omdat deze naar alle waarschijnlijkheid het meest geschikt is voor het klimaat in Nederland. De soorten komen, van Japan tot Oezbekistan, tot China en dragen interessante namen als Tomohikari ('shining together', Japans) en Sputnik. Deze zomer gaan we dus kijken hoe ze het in Nederland doen.'

Transformatie van landbouw op veengronden is misschien wel een van de grootste uitdagingen voor de Nederlandse landbouwsector. Door het potentieel van rijstteelt te onderzoeken, willen de onderzoekers de oplossingsruimte verbreden met een nieuw, innovatief pad dat milieuproblemen kan verminderen, kan bijdragen aan een meer circulaire voedselproductie en nieuwe habitats kan bieden aan moerassoorten.

Vis met Rijst?

Naast het experiment met de rijstcultivars wordt onderzocht of het mogelijk is om meerval te kweken in het rijstveld. De onderzoekers verwachten dat het rijstveld de vissen een aantrekkelijke leefomgeving biedt, waar de meerval natuurlijk gedrag kan vertonen en zich kan voeden met de aanwezige algen, waterplanten en insecten. De voedingstoffen die de vissen uitscheiden worden opgenomen door de rijst. Op deze manier wordt een circulair landbouwsysteem ontworpen, waarbij rijst en vis van elkaars aanwezigheid profiteren.

De meervallen vangen insecten die schadelijk zijn voor de rijst. De rijst biedt op zijn beurt schaduw en schuilplaatsen voor de meerval. Het kweken van vis zou ook een extra inkomstenbron kunnen betekenen voor boeren. Dit is belangrijk omdat rijstteelt op grote schaal alleen realistisch is als het ook financieel interessant is voor boeren op de lange termijn.

Aart van der Linden (WUR): 'Het verbouwen van duurzame, lokale rijst en vis op veen is interessant omdat het tegen een premie kan worden verkocht en bijdraagt aan een meer circulaire landbouw. Ook vermindert de netto uitstoot van broeikasgassen waarschijnlijk ten opzichte van de huidige veenlandbouw. Rijstteelt zou zowel een strategie kunnen zijn om klimaatverandering te beperken als een aanpassing aan hogere temperaturen. Zodra we de benodigde financiering hebben veiliggesteld, willen we de effecten op broeikasgassen, nutriëntenstromen, waterregulering en biodiversiteit monitoren in de komende jaren om de beste beheeropties voor het circulaire landbouwsysteem identificeren .'

De eerste rijstplanten zijn deze week met de hand geplant; komende maandag 19 mei gaat het machinaal planten beginnen en 2 weken later komen de vissen erbij. De oogst is in september.

Mislukte Oogst, Nieuwe Kansen

Is polderrijst een haalbaar circulair alternatief voor koeien op veengrond? In mei startte een proef waarbij onderzoekers van Wageningen University & Research (WUR) en Universiteit Leiden zo’n 3.000 rijstplanten plantten in het Polderlab bij Leiden. Voor dit experiment namen de onderzoekers een rijstsoort die onlangs met succes was geïntroduceerd in Noord-Zwitserland en die in theorie geschikt zou moeten zijn voor het Nederlandse klimaat.

De planten groeiden goed en zagen er gezond uit. Een koudegolf tijdens de bloei veroorzaakte echter steriliteit van de rijstbloemen, waardoor slechts ongeveer 1 procent van de rijstkorrels zich ontwikkelde. Tom Schut, onderzoeker bij de Plantaardige Productiesystemen groep, voegt hieraan toe: “Dit jaar was weer een voorbeeld van het snel veranderende klimaat in Europa, ondanks de korte iets koudere periode in augustus hier in Nederland. Het is duidelijk dat we emissies moeten beperken, maar ons ook moeten aanpassen aan klimaatverandering in de landbouw met nieuwe gewassen. Julian Helfenstein, onderzoeker bij de Bodemgeografie en Landschap groep: “Hoewel er dit eerste jaar nauwelijks rijstoogst is, was het pilotexperiment toch een succes. We hebben veel geleerd over wat we kunnen verbeteren en we hebben al veel ideeën om volgend jaar te testen.

Rijst werd tijdens het experiment onder water gekweekt. We zien daarom mogelijkheden om rijst en vis tegelijkertijd te telen in de rijstvelden. Maar het geeft wel aan dat er de nodige haken en ogen aan de kwestie zitten. “Er zijn plussen en minnen,” erkent Van der Linden. En hoe dat in de praktijk precies uitvalt, moet nu eerst nader worden onderzocht.

labels:

Zie ook: