Koffie is meer dan alleen een oppepper; het is een verhaal van menselijke nieuwsgierigheid, ontdekkingen en een hang naar het exotische. Het is een 'Wonderkamer' van aroma’s, memorabilia en nostalgie, getuige een erfgoedproject met samenwerkende partners, een tentoonstelling (online) en zelfs een fraai boek.
De Ontdekking van de Koffieboon
Rond de tweede helft van de zestiende eeuw dook in Europa een curiosum op: een koffieboon! Met de ontdekking van nieuwe werelddelen en de fascinatie voor ‘het andere’ vanaf de Renaissance, begonnen Europese patriciërs en het koninklijke hof eigenaardigheden en uitzonderlijke hebbedingen te verzamelen: merkwaardige schelpen, wervels, skeletten, insecten, bokalen met wezens op sterk water, gedroogde planten … Zo werd de ‘nieuwe wereld’ binnenshuis gehaald: in een ‘Wunderkamer’.
Naast die doodse rariteitenkabinetten doken ‘levende’ verzamelingen op. Praktijklaboratoria voor ‘wetenschappers’ zagen het licht in de vorm van botanische tuinen. Al bestonden tuinen voor het bestuderen, kweken en nuttigen van planten en kruiden al langer. De middeleeuwse kloosters hadden immers al hun eigen bedden met kruiden en medicinale planten.
Vanaf de late zestiende eeuw bekeken de nieuwe botanische tuinen planten eerder als wetenschappelijke studieobjecten. Vanaf de tweede helft van de zestiende eeuw werden er daarom over heel Europa botanische tuinen aangelegd. In de Lage Landen was die van Leiden de eerste. De hortus botanicus kwam er onder de kundige leiding van Carolus Clusius.
Rond 1567-1574 al tekende hofgeleerde Clusius gedetailleerde koffiebonen in een boek (Aromatum et simplicium aliquot medicamentorum apud Indos nascentium historia). Hij had een portie bonen ter bestudering gekregen van zijn collega Alphonsus Pancius. Een uitwisseling over landsgrenzen heen.
De Oorsprong van Koffie: Ethiopië en Arabië
Buna/boon werd ‘synoniem’ voor koffieplant. Het woord komt van bunnu, Ethiopisch voor ‘koffie’. Want in Kaffa, in de zuidoostelijke hooglanden van Ethiopië, ligt de grondslag van koffie. Vandaar emigreerde de boon naar het Arabische Schiereiland.
Koffie heeft een boon voor zijn herkomst: arabica stamt uit Arabia Felix, eertijds het Arabische Schiereiland. Mokka is gelinkt met de havenstad in Jemen, waar Europeanen in de zestiende eeuw koffie leerden kennen. En Java-koffie? De wereld kwam Europa binnen en dat is nog altijd merk-baar in de ‘merknaam’ van koffie.
De Koffieoorlog en Kolonisatie
En toen startte een soort ‘koffieoorlog’. Portugese en Hollandse handelaren probeerden en slaagden er ook in om het Arabische monopolie te doorbreken en de begeerde rariteit naar Europa over te brengen. Het klimaat was immers niet zo gunstig voor de kweek. In Europese kolonies wereldwijd voorzagen plantages in de achttiende en de negentiende eeuw het ‘moederland’ van het edele nat.
Koffie en cacao waren in die achttiende eeuw immers luxe-drankjes. Maar een goed humeur, daarover bestond geen twijfel. Want koffie werd de aanzet tot gekift in handelsbetrekkingen, vooral vanaf de zeventiende eeuw, toen de Verenigde Oost-Indische compagnie de edele grondstoffen vanuit Indonesië naar Amsterdam vervoerde.
Antwerpen, waar vandaag nog ‘traders’ (in het huidige jargon) gevestigd zijn, werd tijdens het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815-1830) een belangrijke invoerhaven van koffie, onder meer uit Indonesië en Suriname. De handel in ‘koloniale waren’ (ook specerijen, suiker en cacao) bloeide: de import verdriedubbelde tussen 1820 en 1829.
Prijzen daalden en koffie ‘democratiseerde’. Meer zelfs, het werd een bakje troost of een maagvulling voor het proletariaat. Koffie is een verhaal van verhalen. Ontdekkingsreizen, winstbejag, monopolies en concurrentie, elegantie, diversiteit, technieken, bewerkingen…
Het Branden van Koffie
Bovendien wordt de geoogste grondstof - de groene koffieboon - nooit ‘natuurlijk’ genuttigd. De groene bonen worden voor consumptie ‘gebrand’. Op een dag zag de geitenhoeder Kaldi zijn kudde lustig rondhuppelen na het eten van de vruchten van de koffieplant. De verklaring ging hij zoeken in een naburig klooster waar de monniken de vrolijk makende eigenschappen van de plant ontdekten.
Een andere versie vertelt dat één van de monniken de duivelse bonen in het vuur zou hebben gegooid en zo het proces van koffiebranden ontstond. Wat ervan klopt, behoort tot de legenden van het verleden maar duidelijk is wel dat om koffie te bewaren en te kunnen degusteren, de bonen met een vuurtechniek bewerkt werden en aldus ook beter verteerden.
Met de kolonisatie en de ruimere verspreiding van ‘koloniale waren’ verliet het koffiebranden de huiselijke sfeer en ontstonden koffiebranderijen, vooral rond de pakhuizen aan de (Antwerpse) haven(s). Het waren veelal vrouwen die groene koffiebonen sorteerden.
De Roode Pelikaan en de Opkomst van Koffiebranderijen
Zoals geschiedenis vaak in stijgende en dalende golven gaat, duiken nu opnieuw kleinschalige bedrijfjes, microbranderijen, met een zorgzaamheid voor kwaliteit op. Kwaliteitszorg is al sedert de zestiende eeuw een constante. Vrouwen linkt men met luxe en dus ook met koffie.
De koffie- en theehandel De Pelikaan in Zutphen bestaat al sinds 1816. Het winkelinterieur dateert grotendeels uit 1904. Eén van de dertien Gelderse koffiebranderijen is De Pelikaan in Zutphen.
Gerrit Jan Garsen verkrijgt het pand Pelikaanstraat 9 op 4 juli 1816 bij legaat. Hij begint er een levensmiddelenzaak. Zoon Albartus Garsen neemt de zaak in 1854 over. Na het overlijden van Albartus komt het pand in bezit van de weduwe van Albartus Garsen. Op 1 mei 1953 neemt H.J.Wassink, bij gebrek aan opvolging, de zaak geheel over.
Tot 1920 staat de winkel bekend als levensmiddelenzaak van koloniale waren, koffie en thee. De koffie wordt dan al gebrand in de eigen “Stoomkoffiebranderij”. In 1920 verkoopt De Pelikaan enkel nog koffie en thee. Men gaat dan over naar een elektrische inrichting voor het branden en malen van koffie. De oude koffiebrander in de zaak doet nog steeds dienst.
Er wordt nog steeds dagelijks vijfentwintig soorten koffie gebrand van de koffiesoort Arabica. Tot op heden lopen de zaken nog steeds goed. Een pand wordt sinds 1998 gebruikt als de cadeaushop, in een ander pand is de oorspronkelijke koffie- en theewinkel gevestigd en vanaf 1989 wordt een aangrenzend pand gebruikt voor de schenkerij.
De Verspreiding van Koffie
De oorsprong van de koffie ligt in Ethiopië vanwaar het zich vanaf de vijfde eeuw langzaam heeft verspreid. In 1570 leert men de koffieplant in Europa kennen, maar dan vooral in wetenschappelijke kringen als exotische plant. Pas in 1706 komen de plantenstekjes in de Hortus Botanicus van Amsterdam. In 1712 wordt er in Suriname geëxperimenteerd met het aanplanten van koffie. In 1750 heeft Suriname wereldwijd al vijftig procent marktaandeel.
Voor de consumptie is het essentieel dat de koffie wordt gebrand. Het brandproces opent de aroma’s in de rauwe koffiebonen. Iedere soort koffieboon heeft een eigen brandprofiel. Het brandprofiel vertelt hoe lang en op welke temperatuur de bonen gebrand moeten worden en welke kleur ze behoren te krijgen.
Een eeuw geleden werd de koffie thuis gebrand of door een plaatselijke winkelier. In 1930 waren er in Nederland zo’n vijfhonderd koffiebranderijen.
Koffiedik Kijken
Figuurlijk betekent het afwachten, zonder veel zicht op wat komen gaat. Maar het heeft ook een letterlijke betekenis: kijken in welk patroon koffiegruis achterblijft in een kopje om op basis daarvan voorspellingen te doen over de toekomst. In deze betekenis wordt veeleer gesproken van ‘koffiedik lezen’.
Dat ‘lezen’ is zo oud als het gedocumenteerde gebruik van koffie zelf, in de vijftiende-eeuwse Arabische wereld. De gewoonte om de toekomst te lezen uit theeblaadjes - ook tasseografie trouwens - bestond al langer.
Zoals koffie - soms - een mengeling van diverse soorten is, is dit boek/project ook een ‘blend’ van meerdere ingrediënten. ‘Koffiestories’ startte als erfgoedproject. Een initiatief van het CAG (Centrum voor Agrarische Geschiedenis in Leuven dat al tal van boeiende en verrassende projecten rond voeding doorploegde) met Koninklijk Verbond van Koffiebranders en Cera.
| Jaar | Gebeurtenis |
|---|---|
| 1570 | Koffieplant bekend in Europa (wetenschappelijke kringen) |
| 1706 | Plantenstekjes in Hortus Botanicus Amsterdam |
| 1712 | Experimenten met koffie in Suriname |
| 1750 | Suriname heeft 50% marktaandeel wereldwijd |
| 1816 | De Pelikaan in Zutphen opgericht |
| 1930 | Ongeveer 500 koffiebranderijen in Nederland |
labels: #Kip
