Koeien zijn al eeuwenlang een inspiratiebron voor kunstenaars over de hele wereld. Van de pastorale landschappen van de Gouden Eeuw tot de moderne exposities die de ethische vragen rondom de veeteelt aan de kaak stellen, de koe heeft een prominente plaats in de kunstgeschiedenis verworven. Laten we eens duiken in de betekenis van koeien in de schilderkunst en de boodschappen die kunstenaars met hun werken willen overbrengen.
Koeien in de Nederlandse Schilderkunst
Nederland is ondenkbaar zonder koeien. Vanaf de 17e eeuw waren en zijn koeien van economische betekenis. Ze worden niet alleen gehouden voor vlees, maar vooral voor melk om er boter en kaas van te maken, producten die ook naar de buurlanden worden geëxporteerd. De aanwezigheid van koeien krijgt zijn neerslag in de Nederlandse schilderkunst, waar koeien vaak prominent afgebeeld worden.
In de 17e eeuw zijn koeien veelal opgenomen in pastorale landschappen zoals bij Nicolaas van Berchem, Albert Cuyp of Adriaen van de Velde. Paulus Potter schildert in 1647 zijn beroemde schilderij ‘De Stier’; het zal uitgroeien tot een inspirerend voorbeeld voor generaties kunstschilders. In de 18e eeuw heeft de runderpest in meerdere fases een ware slachting onder de koeienpopulatie in Holland aangericht. Veel later zullen mond-en-klauwzeer en gekke koeienziekte (BSE) gevreesde koeienziektes zijn. In de 19e eeuw maken Jan de Haas, Willem Maris, Anton Mauve en Willem Roelofs van het schilderen van koeien hun specialisatie naast talloze kleinere meesters.
Het aantal runderrassen, vroeger veelal rondbont, is door fokken vermeerderd, waarbij gekeken wordt naar melk- en/of vleesproductie. Vanaf 1874 wordt in Nederland de stamboekregistratie bijgehouden. In de Hollandse polders met veel groen gras zijn koeien (en ook schapen) geweid. Op de Kempische zandgronden met veel heide en bos, waarbij de beekdalen als hooiland dienst doen, zijn ook koeien en schapen gehouden, maar niet direct in groten getale.
Andreas Schotel en Zijn Koeien
Wanneer wij het oeuvre van Andreas Schotel op koeien uitkammen, dan valt het volgende op. De vroege etsen met koeien laten vooral dieren in de stal of potstal zien. De latere etsen met koeien uit de jaren 1970 zijn met vlotte lijnen schetsmatig getekend en laten vooral koeien buiten, in de wei zien. Het boerenleven in Brabant heeft Schotel altijd geïnspireerd zoals hij dat direct kan waarnemen. Dus in de begintijd ziet hij meer koeien in stallen en later zijn ze meer in het landschap aanwezig.
Zijn etsen zeggen dus iets over de aanwezigheid van koeien bij de Brabantse boeren in Esbeek. Door de tijd heen blijkt de Brabantse c.q. Esbeekse boer overgestapt te zijn op het grootschaliger houden van koeien. Zo laat hij zich inspireren door boer Stevens op het Hoog Spul en door boerderij Hendrixen met Anna, Gerrit en Marie. Uit de tussenliggende periode is een vernis-mou ets, gedateerd 1939, aanwezig.
Hierop is een toreador afgebeeld, die een stier bij de horens vast heeft en een andere stierenvechter ligt voor dood op de grond. Op de achtergrond hiervan zijn in grijzige tinten een vlammenzee, een tank met kanonsloop, soldaat met geweer en hollende figuur te ontwaren. Deze prent moet Schotels reactie zijn op de Spaanse Burgeroorlog van 1936 tot 1939, waarbij republikeinse en nationalistische groeperingen in een hevige strijd tegenover elkaar stonden.
Pieter Aertsen's "De Vleesstal"
In het Bonnefantenmuseum is "De Vleesstal" van Pieter Aertsen te bewonderen. Het schilderij is achter alle vlees en vis op de voorgrond, één en al raadsel. Zo bleek er nog een zelfde schilderij te hangen in het Zweedse Uppsala. Eigenlijk zou dat het origineel zijn. In het Bonnefantenmuseum hangt een kopie. Op de voorgrond een vlees- en vis- en gevogeltestal.
Op zich al merkwaardig omdat deze drie vleessoorten doorgaans apart verkocht worden. Dat is nu het geval, en ik kan me haast niet voorstellen dat men dat toen niet ook van elkaar gescheiden hield. Ik zie twee geslachte kippen, vlees van een koe en vlees van een varken, twee haringen op een tinnen bord en bokkingen aan de spies waaraan ze in de rookton hingen. Maar dat is de voorgrond. Op de achtergrond drie tafereeltjes.
Een kerk met mensen die naar die kerk lijken toe te lopen. De vluchtende Heilige familie temidden van veel (vluchtende?) mensen. Maria geeft brood weg aan een bedelaar. Het laatste tafereel toont waarschijnlijk de slachters. Eén van hen vult een kruik met water, de anderen staan verder op de achtergrond en zijn in gezelschap van vrouwen. Boven de vleesstal staat een bord met daarop de tekst: ‘Hier achter is erve te coope tersto(n)t metter roeÿe elck sÿn gerief oft teenemale. 154.’
Dat betekent zoiets als: Grond te koop: afhankelijk van uw wens per stuk of alle 154 stukken tegelijkertijd. Omdat ik ervanuit ga dat alles op het schilderij betekenis heeft, zal er een samenhang zijn en zal er een betekenis zijn. Voor mij is dat op dit moment nog een raadsel. Daarom smul ik van de zaken die ik wel kan rijmen: Vlees, worst, pasteien, bokkingen, haringen, kazen (denk ik) en geslachte kippen.
Alles geschilderd met heel veel oog voor detail en heel erg leuk dat wat we toen zagen er vaak nog steeds zo is en dat we het op dezelfde manier eten. Dan heb ik het natuurlijk over de haringen en de bokkingen. Een varkenskop in de etalage zou nu veel te ver gaan en een koeienkop met zo’n lieve vochtige neus zou nu onbestaanbaar zijn. Echt een leuk schilderij om naar `te kijken. En heus; mosselschelpen op de vloer dat zal ongetwijfeld met seks te maken hebben.
Hedendaagse Kunst en de Koe
In de hedendaagse kunst wordt de koe vaak gebruikt om kritische vragen te stellen over de veeteelt en de consumptie van dierlijke producten. Kunstenaars zoals Lonneke Jonker proberen met hun werk bewustwording te creëren over de minder leuke kanten van de melkproductie. Door middel van fotografie en humor probeert Jonker mensen te laten nadenken over de melkproductie.
"Ik wil dat mensen zelf meer kijken naar wat ze eten en drinken. Gewoon een moment stilstaan en kijken wat erachter zit." Alexandra Klimas is een groot dier-liefhebber en probeert de Nederlandse koe op een realistische manier in haar werk af te beelden. "Ik schilder vooral koeien omgeven door lege ruimte. Geen ruis of afleiding. Alle aandacht moet naar de koe en het verhaal van de koe."
Door de koe zo realistisch mogelijk te schilderen probeert Klimas aan te geven dat het dier meer is dan een lekker stukje vlees. "Een koe schilderen is een hele uitdaging, want elke koe heeft een uniek karakter dat ik wil afbeelden in al haar schoonheid."
Klimas merkt dat haar boodschap wel goed overkomt op haar klanten. "Als klanten mij na aankoop tegenkomen noemen ze de koe altijd bij naam. Ze hebben het nooit over ‘dat schilderij’, maar noemen echt de naam van de koe die erop afgebeeld staat. Dat vind ik mooi om te horen."
De Spirituele Betekenis van de Koe
Naast de economische en artistieke waarde, heeft de koe ook een spirituele betekenis. Volgens natuurlezer Karen Bos kan de koe je vertellen over een autonoom en gezond leven, over de echte vervuilers van deze wereld en over jouw balans. De koe wil je onder ander vertellen over een autonoom en gezond leven, over de echte vervuilers van deze wereld en over jouw balans.
Jij mooie koe met jouw zachte ogen en vlijmscherpe tong, die zomaar gras afsnijdt alsof het niets is. Wat heeft de mensheid met jou gedaan? We hebben jou nodig als productiemachine van melk of vlees. In onze hebzucht zijn we jou gaan stapelen. Met zoveel mogelijk in een stal, de horens afgezaagd. Soms mag je zelfs helemaal niet meer buiten spelen van de mens en krijg je gekuild of gedroogd gras en ander al dan niet gemanipuleerd voer gevoerd met jouw kop door de tralies heen. Je slikt het allemaal maar, want je hebt geen keus.
De koe is al jaren onze letterlijke en figuurlijke melkkoe. Er is met haar gerommeld. Ook met haar DNA. Om superkoeien te creëren, die zoveel mogelijk melk produceren of waar zoveel mogelijk vlees ‘aan hangt’. Sommige dieren kunnen niet eens meer huppelen, laat staan rennen. Eigenlijk zijn ze, heel bot gezegd, gewoon misvormd geraakt. En waarom? De mensheid wil veel eten. Aardappelen, vlees en groente. Zonder vlees is het bord niet compleet.
We consumeren, in op het westelijk halfrond althans, ook overmatig melk, boter, yoghurt(dranken), kazen, room en wat nog meer. Sociaal verstoord. Door onze drive nooit meer honger te willen leiden, worden kalfjes bij hun moeder weggehaald. Zodat de melk alleen voor de boer is en die krijgt daar vervolgens nog amper voor betaald. Dus de vraag is: wat laat dit de mensheid zien? In ieder geval dat er ergens iets ernstig uit balans is geraakt.
Wat als een koe twee kalfjes krijgt? Dan zou ze voor beiden genoeg melk produceren niet? Het weghalen bij de moeder, ook bij andere dieren, leidt tot psychisch verstoorde dieren. Dieren, die sociale omgang van de kudde missen. Waardoor je gedoe krijgt in de groep en als je er dan veel in een stal zet, tja dan moeten die hoorns eraf, want anders verwonden ze elkaar. Terwijl die hoorns een zo belangrijke rol hebben en de boer veel geld zouden kunnen besparen.
Geld dat nu uitgegeven wordt aan antibiotica en andere kunstmatige middelen, die niet de oplossing vormen, maar symptoombestrijding zijn. Lees ook eens het stuk ‘brief aan de boeren’. Weggehaald bij onszelf. Als je het verhaal van het kalf vergelijkt met de mens, dan zie je dat hier precies hetzelfde gebeurt. Niet dat wij weggehaald worden bij onze moeders. Al spelen op dit vlak ook zeer ernstige kwesties, zelfs in Nederland, waar ogen voor gesloten worden en de koppen in het zand.
Waar het bij de mens over gaat, is dat wij weggehaald worden bij onsZELF. Door ons te verliezen allemaal dingen, die buiten ons lijf/ZIJN afspelen. Schermen bijvoorbeeld, die van alles van en met ons willen. Die ons van alles voorspiegelen. Die van alles lijken te weten, maar waarvan zoveel geen waarheid is. Niet alleen ons, vooral bij jongere generaties, onderscheidend vermogen raakt hierdoor verstoord. Ook het oorzaak en gevolg-principe en we worden, net als de koe, steeds sociaal armer.