Overvloedige maaltijden met dito drinkgewoontes zijn veelvuldig afgebeeld in de kunst. Natuurlijk is uitgebreid tafelen van alle tijden. Wie rond feestdagen een boekhandel binnenloopt, ziet tientallen tijdschriften met feestmalen op de omslag.

Maar een stilleven van een gedekte tafel of een feestende familie van Jan Steen gaat vaak over meer, er zit zeker ook symboliek in die afbeeldingen. Kunsthistorica Carien Kanters vertelt u over eten en drinken in die tijd. Sobere Hollanders? De glazen die speciaal voor drinkspelletjes werden gemaakt ontkrachten die mythe. Er werd volop feest gevierd in de zeventiende eeuw!

In dit artikel kijken we naar verschillende vormen van feestmalen, waarbij de diepere betekenissen minder relevant zijn.

Zeventiende-eeuwse Eetgewoontes Weerspiegeld in Schilderijen

Op schilderijen uit de zeventiende eeuw kun je zien wat men in de tijd van Rembrandt voor eetgewoontes had. Bier bij het ontbijt, en later op de dag ook witte wijn. Weinig groente, veel zuivel en vis. Geen aardappels maar roggebrood. Vlees was een luxe maar je at het met je handen. En natuurlijk hadden de handelscontacten met verre landen invloed op de recepten. Peper, kaneel, suiker en kruidnagels waren ruim voorhanden, en werden in taarten en pasteien gebruikt.

Feestmalen in Barre Tijden

Het lijkt nogal tegenstrijdig om in barre tijden, die overheerst werden door armoede, pestepidemieën, oorlogen en een lage levensverwachting, te genieten van een uitgebreid feestmaal. Hoewel de koningen, hertogen en andere machtshebbers zich regelmatig tegoed deden aan uitgebreide feestmalen, konden ook de boeren en dorpsbewoners bij bijzondere gelegenheden flink uitpakken.

Tussen de gerechten door kregen de gasten grappige intermezzi te zien, in de vorm van toneelstukjes of optredens van jokers. Ook de koks haalden trucs uit, die leidden tot de nodige verbazing en hilariteit aan tafel. Een goed voorbeeld hiervan zijn de fopgerechten. Zo kwam het voor dat de koks gebraden kippenvlees bij elkaar persten in de vorm van fruit of vis. Zij beschilderden het vlees dan zeer gedetailleerd in met natuurlijke kleurstoffen, waardoor het daadwerkelijk op vers fruit of vis leek.

De Boerenbruiloft van Pieter Bruegel de Oude

Op het schilderij van Pieter Bruegel de Oude, Boerenbruiloft (ca. 1568), zien we de hongerige gasten op de bruiloft lijken meer bezig te zijn met de borden pap en pullen bier die worden uitgedeeld dan met de bruid, die voldaan, met een rode blos op haar wangen, het feestmaal observeert. Op de voorgrond zien we een kind, dat verlekkerd een van de borden aan het uitlikken is. Hier vind je geen wild, geen gevogelte en geen luxe vis, zoals je dat bij een rijk 16e-eeuws buffet zou verwachten.

De Bonenkoning

Een spel dat de Bonenkoning heet, was een bekend ritueel in zowel de tijd van hertog Jan als van Pieter Bruegel. Op de feestdag Driekoningen speelde het gewone volk de koning en zijn hof na. Voor deze traditie bakte men een cake met daarin één boon. Wie tijdens het eten de boon in zijn stukje cake had zitten, werd uitgeroepen tot koning of koningin. Hij of zij had dan ‘het bevel’ over het hof en bepaalde wanneer er gedronken werd.

Jacob Jordaens (1593-1678) verbeeldde deze traditie verschillende keren in zijn schilderijen. Op deze versie van rond 1655 zien we een uitbundige tafel vol dronken mannen en aangeschoten vrouwen. De koning heeft een groot servet omgehangen, zijn kroon staat fier op zijn ronde hoofd en hij drinkt met gulzige slokken uit zijn glas. Wie de Bonenkoning is, kan de rest van het gezelschap laten drinken (Jacob Jordaens, De Bonenkoning, ca. 1655).

Lunch in de Tuin

Het 18e-eeuwse schilderij ‘Lunch in de tuin’ van Nicolas Lancret (1690-1743) verbeeldt een frisser en luchtiger tafereel dan Jordaens’ duistere drinkspel. We zien een lunch, die buiten plaatsvindt. Aan tafel zitten een aantal vrolijke mannen en vrouwen, die zich gretig op de gebraden ham en wijn hebben gestort. De meligheid heeft inmiddels toegeslagen: onze ogen worden geleid naar de man, die zijn tafelgenoten op sierlijke wijze, met één voet op de tafel, voorziet van wijn.

Er sneuvelden al verschillende borden. Op de voorgrond zien we de scherven nog liggen, samen met een grote hoeveelheid lege wijnflessen. Links op de achtergrond staan de bediendes al klaar om de volgende gangen uit te serveren. Het drinkende en het etende volk was een zeer geliefd thema in genreschilderijen, zoals Boerenbruiloft en De Bonenkoning. Zoals we op dit schilderij zien, paste het thema ook goed in de rococo-periode. Het onderwerp wordt hier, in tegenstelling tot de schilderijen van Bruegel en Jordaens, op een lichtvoetige, zoete, speelse manier gebracht.

Nicolas Lancret, Lunch in de tuin, ca. 1735.

Kunstenaars in een Romeinse Taveerne

Tenslotte zien we op dit 19e-eeuwse schilderij van de Duitse schilder Franz Ludwig Catel (1778-1856) een gezelschap van kunstenaars, architecten en kroonprins Ludwig van Beieren, die samen in een Romeinse taveerne genieten van de wijn en een aantal hapjes. Kroonprins Ludwig van Beieren was een belangrijke mecenas voor deze kunstenaars. Hij gaf Catel de opdracht om dit schilderij te maken, vanwege het afscheid van architect Leo von Klenze (1784-1864), die terugkeerde naar Duitsland.

Voedsel als Inspiratiebron voor Kunstenaars

GORINCHEM Voedsel is door de eeuwen heen een bron van inspiratie voor kunstenaars. In het Gorcums Museum is een expositie rond dit thema te zien, een aaneenschakeling van verrassende kunstwerken waarin voedsel wordt afgebeeld of voedsel juist wordt gebruikt als medium voor een kunstwerk.

Fleur: ,,Ik heb nu een eigen bedrijf en geef rondleidingen door Amsterdam. Naast het Rijksmuseum gaan we naar bedrijven die de lekkerste producten van Amsterdam maken, die hun vak verstaan en die liefde in hun brood, worst of bier stoppen. Ik vertel verhalen over eten en laat bijzondere plekken zien die te maken hebben met de culinaire geschiedenis van de stad. Waarom eten ze in Amsterdam haring in stukjes? Waar kwam de haring binnen? In het Rijksmuseum vertel ik over schilderijen waar voedsel op te zien is. Wat is bijvoorbeeld een Berkemeier? Waarom dronken kinderen vroeger bier? Wat was de rol van de VOC voor de Nederlandse keuken? Door kunstgeschiedenis te combineren met culinaire geschiedenis kan ik veel mooie verhalen vertellen waar het water je van in de mond loopt. En dan weet ik ook waar je die lekkere trek kunt stillen!

A la c’Arte: Eten en Kunst in het Noordbrabants Museum

Den Bosch is dit jaar Hoofdstad van de Smaak; de stad staat nog meer dan normaal in het teken van eten en drinken. Het Noordbrabants Museum draagt zijn steentje bij met een expositie waarin het eten samenbrengt met kunst, een andere geneugte des levens. De tentoonstelling neemt de bezoeker aan de hand van drie thema’s mee op een culinaire ontdekkingstocht door de kunstgeschiedenis. Tijdens die reis blijkt dat het per periode verschilde hoe maaltijden werden uitgebeeld. Op zeventiende-eeuwse schilderijen werden gezinnen aan de maaltijd vaak statisch geportretteerd. De nadruk lag op het etaleren van rijkdom. De tafels zijn niet zelden overdadig gedekt met gerechten vol exotische ingrediënten, gepoetst zilveren bestek en smetteloos damast. In begeleidende teksten bij enkele schilderijen gaat culinair recensent Jeroen Thijssen dieper op afgebeelde gerechten in en brengt bezoekers zo op het pad van lang vergeten spijzen.

Hollandse school, Familie aan tafel, circa 1610, olieverf op doek, 101×152 cm.

Vier Brabantse sterrenkoks, onder wie Cas Spijkers, lieten zich eveneens inspireren door eten (van vroeger). Ze kregen schilderijen voorgeschoteld en werden verzocht de voor de maaltijden gebruikte ingrediënten samen te smelten tot nieuw gerechten. A la c’Arte is een originele, amusante en ook leerzame tentoonstelling. Mensen die een streng dieet volgen, kunnen de expositie echter wellicht beter mijden.

Symboliek en Betekenis van Voedsel in Kunstwerken

Bij beide werken is de gezelligheid van een maaltijd ver te zoeken. Ook de smaak is bijzaak. Dat geldt evenzeer voor Arcimbaldo’s portret Vertumnus (1590). De druiven, bonen en kersen doen dienst als vorm en kleur. Andy Warhol is de enige die een relatie had met het voedsel dat hij schilderde. Op het moment dat hij Campbell’s Soup Cans (1962) exposeerde at hij deze soep al twintig jaar als lunch. Die spoelde hij weg met Coca-Cola.

Volgens de Bijbel is de dis gedekt met brood en wijn. Da Vinci verzon er zout, citrus en vis bij. Citrus groeide volop in het Italië van Da Vinci. Da Vinci was vegetariër en schilderde paling of haring bij zijn klassieker. Toeval of symboliek? Paling is in het Italiaans aringa en wordt net zo uitgesproken als arringa (indoctrinatie).

In de 19de eeuw aten de boeren uit armoede soms twee keer per dag aardappelen. Vlees stond nooit op het menu. De aardappel komt van overzee, uit Zuid-Amerika. In de 16de eeuw had de koning van Spanje het gewas als botanische curiositeit in zijn hoftuin.

Arcimboldo: Meester van de Samengestelde Portretten

Arcimboldo werd geboren in Milaan en werkte daar aanvankelijk, net als zijn vader, als schilder aan de kathedraal van Milaan. De kunstenaar werkte onder meer aan de glas-in-loodramen. Kennelijk maakte Arcimboldo naam want in 1562 werd hij door de Habsburgse keizer Ferdinand I naar diens hof in Wenen gehaald. Arcimboldo maakte aan het hof niet alleen schilderijen. Hij ontwierp ook theaterkostuums. Het bekendst werd hij echter met zijn fantasierijke portretten die volledig zijn gemaakt van objecten als fruit en bloemen. Aan keizer Maximiliaan presenteerde hij in 1569 een serie van vier seizoensportretten.

Enkele jaren hierna liet de kunstenaar zich inspireren door de vier elementen: aarde, water, lucht en vuur. De schilderijen in deze serie tonen opnieuw menselijke aandoende gezichten en zijn opgebouwd uit toepasselijke dieren of objecten. Dat de keizerlijke familie gecharmeerd was van het vrije werk van Arcimboldo blijkt ook wel uit het feit dat Rudolf II zich door de kunstenaar liet portretteren als de Romeinse god Vertumnus.

De Lunch van de Roeiers: Een Impressionistisch Feestmaal

De lunch van de roeiers: Le déjeuner des canotiers (1881) is een schilderij van Pierre-Auguste Renoir (1841-1919). Het is een groepsportret van bekenden van de schilder, gesitueerd op het terras van restaurant Maison Fournaise te Chatou, net buiten Parijs.

Om te beginnen zie je een groep mensen op een terras. Je kijkt het schilderij binnen over een gedekte tafel met een helder wit tafelkleed, glinsterende glazen en flessen en kleurig fruit. Het lijkt erop dat het eten zelf voorbij is, de servetten liggen op de tafel. Aan tafel zie je vijf mensen. Tussen hen door wordt je blik omhooggetrokken naar een jonge vrouw die over de railing hangt en het tweede deel van het schilderij opent waar een tweede groepje mensen zich bevindt aan een nauwelijks zichtbaar tafeltje.

Het gezelschap lijkt spontaan te zijn gegroepeerd tijdens het terras oplopen en niet dankzij een voorbedachte schikking, van wie naast wie aan tafel zit. Het is een samenzijn waarbij iedereen bereid is er iets van te maken, zoals dat gaat op een vrije middag, waarbij de vluchtigheid van het moment algemeen gevoeld en gevierd wordt. Alle figuren stralen een zekere vertrouwdheid uit met de locatie en met de rest van het gezelschap. Ze voelen zich veilig en zijn op hun gemak. Sommigen kennen elkaar al langer, anderen zijn genodigd door hun kennissen.

De balustrade verbindt hem met de jonge dame rechts, die ontspannen over de leuning hangt. Zij voert kennelijk een gesprek met de man met bolhoed die wij op de rug zien. Rechts van de man met de bolhoed zien wij een vrouw die haar gezicht gedeeltelijk verbergt achter een groot glas wijn. Misschien praat hij tegen haar, maar zij lijkt verveeld en niet in hem geïnteresseerd.

Kijk maar eens wat een weelde aan penseelstreken en wat een rijkdom aan kleur. Geen een plekje is hetzelfde en toch vormen al die streepjes, lijntjes, vlekjes en kleurtjes een herkenbaar beeld.

De roeier met het gele hoedje, die de verbinding legde met het groepje links, is tegelijkertijd opgenomen in een tweede groepje met de vrouw naast hem, die luistert naar de man die zich over hen heen buigt.

Het stilleven van de gedekte tafel is om puur van te genieten. Wat een ongelooflijke variatie in kleuren om glazen te schilderen. Ze nemen alle kleuren uit hun omgeving in zich op, bruinen, blauwen, roden en groenen, er zijn witte hoog lichten op de flessen met daaronder het donkerblauw van de druiven dat gevangen wordt onder de rode kurken.

Alle gezichten zijn scherp getekend en onafhankelijk van elkaar als portret herkenbaar, aan elkaar gelijkwaardig, zonder voorkeur. Maar de verdere aankleding van de vrouw verdwijnt letterlijk onder een stortvloed van gepenseelde kleur.

Renoir is altijd een vrouwenschilder geweest en dan kun je in het Parijs van die dagen niet al te kieskeurig zijn. Het is zelfs het thema van een ander beroemd schilderij, dat een paar jaar later werd geschilderd door Georges Seurat.

Laten we niet vergeten dat Renoir een fransman is, die vlak bij het Louvre woonde. Hij kon kennis nemen van de hele kunstgeschiedenis. Een gezelschap aan een diagonale tafel bestaat al heel lang, zoals je kunt zien op dit prachtige familieschilderijtje van Francois Boucher. Het wijst ons op iets heel belangrijks: samen eten wordt ons met de paplepel ingegoten. Het gaat daarbij om veiligheid, voldoening en intimiteit.

Een ander schilderij dat Renoir onder handbereik had was deze maaltijd in Emmaus van de Venetiaan Paolo Veronese. Kunsthistorici wijzen vaker op de andere mogelijke inspiratiebron voor Renoir: deze bruiloft in Cana van Veronese. Het gaat hen dan om het linkerdeel waar de tafel begint en naar rechts perspectivisch verloopt.

Niet uitbundig maar ingetogen en dromerig schildert Renoir 27 jaar later dit portret van Gabrielle. Maar is het niet veel eerlijker om de vergelijking achterwege te laten en gewoon te genieten van dit portret, dat zo natuurgetrouw overkomt?

Het is geen snapshot. Daarvoor is het veel te geraffineerd en doorwrocht. Het zit bomvol tradities over licht, composities, portret, landschap en groepen. Het is dit keer de atmosfeer van het opgewekte, welvarende Parijs van de nieuwe bourgeoisie, dat ons hier tegemoet treedt.

Het is vooral wat kunstenaars in die tijd doen: ze schilderen niet wat ze zien, maar hoe ze willen dat de wereld zou zijn.

De Setting van 'Lunch met de Roeiers'

Het is een groepsportret van bekenden van de schilder in het restaurant Maison Fournaise te Chatou, aan de noordkant van de Seine, net buiten Parijs. Rond 1880 trokken grote groepen Parijzenaars, vooral op hun vrije zondagen, 'naar buiten' om er te wandelen langs de Seine, op zoek naar licht en frisse lucht. De aanleg van nieuwe spoorwegen (op de achtergrond van het schilderij is een spoorbrug te zien), maakte dit steeds makkelijker. Van Renoirs studio in het hartje van Parijs naar het landelijke Chatou duurde zo'n trip ongeveer twintig minuten per trein. Het mondaine restaurant La Fournaise te Chatou was in die tijd een bekende ontmoetingsplaats van sportmannen, vooral roeiers, alsook van kunstliefhebbers. Renoir kwam er al vanaf de jaren 1860 met een vaste regelmaat. Hij verkeerde graag onder de mensen en de vrolijke bedrijvigheid van de vaak relatief jonge gasten trok hem bijzonder aan.

De Personen op het Schilderij

Wearing a top hat, art historian, collector, and editor Charles Ephrussi (8) speaks with a younger man in a more casual brown coat and cap. At center, the actress Ellen Andrée (6) drinks from a glass. Across from her in a brown bowler hat is Baron Raoul Barbier (4), a bon vivant and former mayor of colonial Saigon. He is turned toward the smiling woman at the railing, thought to be Alphonsine Fournaise (3), the proprietor's daughter. She and her brother, Alphonse Fournaise, Jr. (2), who handled the boat rentals, wear straw boaters. They are placed within, but at the edge of, the party.

In the foreground, Renoir included a youthful portrait of his fellow artist, close friend, and wealthy patron, Gustave Caillebotte (9), who sits backwards in his chair and is grouped with the actress Angèle (7) and the Italian journalist Maggiolo (10). Caillebotte, an avid boatman and sailor, wears a white boater's shirt and flat-topped boater. He gazes at a young woman cooing at her dog.

Symboliek in religieuze context

Religious symbols of the Passion are found next to luxurious 16th-century silver vessels and tableware. The furniture, the dresser, the ewer, and the crystal goblets and vases reveal the feast in all its splendor. Each table guest has an individual place setting, complete with napkin, fork, and knife. In this doubling of meaning, no detail escapes the artist's eye. While in the center of the composition a servant slices meat, symbolic of the body of Christ, quinces-symbols of marriage-are served as dessert to the guests.

Veronese orchestrates a veritable mise-en-scène. The theme allows him to create a theatrical decor in which to place his figures. The composition is divided into two sections: in the upper part, clouds skate across a blue sky; in the lower, terrestrial section, there is the bustling crowd of people. The fluted columns topped with Corinthian capitals evoke the recent constructions of the architect Palladio.

The painter selected costly pigments imported from the Orient by Venetian merchants: yellow-oranges, vivid reds, and lapis lazuli are used extensively in the drapery and the sky. These colors play a major role in the painting's legibility; they contribute, by their contrasts, to the individualization of each of the figures. Thanks to a three-year restoration, the colors have regained their force and brilliance, sometimes even undergoing complete modification as in the case of the master of ceremony's mantle, which was changed from red to green-its original hue.

Impressionistische Details

De details van het ‘déjeuner’ zijn typisch Frans en de scène zelf lijkt rechtstreeks ontleend aan impressionistische schilderkunst. In 1938 maakte Henri Cartier-Bresson al zo’n zes jaar foto’s met de Leica, een kleinbeeldcamera die hij wegens zijn snelheid ‘he...

labels:

Zie ook: