Nagenoeg alle vaatplanten hebben wortels. Wortels zijn organen die een cruciale functie vervullen door het onttrekken van water en voedingsstoffen aan de bodem. Maar daar blijft het niet bij. Wanneer er te weinig water is, zullen ze waar mogelijk dieper of breder wortelen, waar de plant concurrentie ondervindt van andere planten haar verdedigen, zodat ze kan overleven.

Juist die reserves zijn ook aantrekkelijk voor andere levende organismen, waaronder de mens. Knolgewassen, het containerbegrip voor de reservevoorraden van planten, zijn een zeer belangrijke voedingsbron voor de mens. Daarnaast vormen sommige planten eetbare rhizomen of wortelstokken.

De structuur van een wortel

Wortels bestaan uit een ingewikkeld vertakt systeem met één hoofdwortel, de primaire wortel, en vele kleinere worteltakken, de zijwortels genoemd. De hoofdwortel is de eerste die groeit bij het ontkiemen van het zaad en zal uiteindelijk verdikken en de belangrijkste plaats van opname van de plant worden. Uit deze hoofdwortel steken vele kleinere zijwortels die bedekt zijn met soms wel miljoenen kleine wortelhaartjes.

Een wortel is opgebouwd uit drie concentrische ringen van weefsels, het vaatweefsel (endodermis), het grondweefsel (cortex) en de opperhuid (epidermis). De opperhuid kan bedekt zijn met een beschermende, wasachtige substantie, de cuticula. Deze beschermt tegen uitdroging en het binnendringen van bacteriën en schimmels. De cuticula is dun, om wateropname mogelijk te maken. De opperhuid is de weefsellaag die de wortel beschermt tegen fysieke schade van buiten af, en is meestal één cellaag dik.

De cortex, die direct onder de opperhuid ligt, is meerdere lagen dik en is het opslagvat van voedsel en water. De cellen van de endodermis zijn dikker dan die van de cortex en bevatten waterdichte banden - de bandjes van Caspary - die een essentiële rol vervullen bij de absorptie van water. Deze cylinder, ook wel kern of pit genoemd, bestaat uit vaatweefsel, omgeven door de pericycle, nog net onderdeel van de epidermis. Een dun weefsel van meestal één cel dikte, verantwoordelijk voor de productie van zijtakken (zijwortels).

Het hart van de vasulaire cylinder bevat het xyleem en het floëem, de 'slagaders' en 'aders' van de plant. Beide komen voor in alle plantenorganen: de wortels, stengels, bladeren en voortplantingsorganen van de plant. Het xyleem is verantwoordelijk voor het transport van water en opgeloste voedingsstoffen naar de bladeren. Het heeft een x-vorm in jonge eudicots, en is ringvormig in monocots, rond het centrale merg. De floëem is het weefsel dat de bij fotosynthese geproduceerde koolhydraten (suikers) door de hele plant transporteert.

Voordat het water door het xyleem getransporteerd kan worden, dient het water vanuit de wortelharen door alle weefsellagen van de wortel gevoerd te worden. Dat kan via twee verschillende routes: tussen de poreuze celwanden van de cellen door (apoplastisch transport) of van cel naar cel (symplastisch transport), in dat geval door de minuscule poriën die de cellen verbinden, de plasmodesmata.

Wortelteelt in de moestuin

Wortels telen is leuk en kan op heel veel plekken. Akkers en moestuinen staan vol met verschillende type wortelen zoals bospeen en winterpeen. Je kan een bepaald type ook kweken in een plantenbak en toevoegen aan je verticale moestuin. Wortel is simpel in een moestuintje te zaaien.

Hoe kweek ik wortelen?

Om wortelen te kweken, moet je de zaden zaaien op een zonnige plek in de moestuin. Wortelen geven de voorkeur aan grond die rijk is aan organisch materiaal en vocht. Houd de grond dus vochtig, maar niet nat. Zaai de zaden zo’n 0,5-2 centimeter onder het aardoppervlak en geef voldoende water. Het ontkiemen duurt zo’n 15 tot 20 dagen. Zaai periodes in de volle grond zijn in het voorjaar en in de zomer.

Hoe oogst ik wortelen?

Aan de bovenkant van de wortel kan je zien of ze mooi van kleur zijn en klaar om geoogst te worden. Oogsten kan zodra de wortels de gewenste grootte hebben. Je hoeft ze dus niet allemaal op dezelfde tijd te oogsten. Je kan de wortels oogsten door met een schep of spitvork naast de wortelplant te steken en met een opwippende beweging de wortel uit de grond te duwen. Dit gaat het beste als je een beetje meehelpt door de wortelplant bij het loof vast te houden.

Het is van belang de wortelplantjes te voorzien van voldoende water. Zorg daarom dat de grond altijd een beetje vochtig is rond de plantjes. Zorg, zeker tijdens het kiemen en de jonge groei, zeer regelmatig voor voldoende vocht. Als het heel erg droog is tijdens de groeiperiode, blijven de wortels namelijk erg klein.

Verschillende soorten wortelen

Wat nog leuker is, is dat je verschillende types wortels kunt kweken uit hetzelfde soort zaadjes. Zogenaamde zomerworteltjes kunnen van maart tot juli gezaaid worden. Deze groeien snel en zijn smaller en kleiner omdat ze jonger geoogst worden. Winterpenen worden gezaaid in april en pas geoogst in september. Ze mogen dus langer groeien en worden lekker dik.

Parijse wortelen

Parijse wortelen - Daucas carota - zijn een speciale wortelsoort die slechts 3 tot 4 cm breed worden. Ze danken hun naam aan de lichtstad Parijs, waar ze voor het eerst werden geteeld. Het zijn radijsvormige wortelen met een zoete smaak. Kinderen zijn er dol op omdat ze gemakkelijk te kauwen en te verteren zijn. De wortel heeft genoeg aan 10 cm aarde om in te groeien. Dat maakt dat deze wortel in een plantenbakken gekweekt kan worden.

Verzorging van Parijse wortelen

Dat doe je net zoals je met al je groenten doet. Met zorg en aandacht, dat houdt in voldoende water en zonlicht.

Paarse wortelen

Deze bijzondere wortels van de Makkelijke Moestuin zijn een plaatje om te zien: dieppaars van kleur met een witte kern. De paarse wortel is speciaal gekweekt voor z’n paarse kleur. Die wordt veroorzaakt door het hoge gehalte anthocyanine: een stofje dat ook extreem goed is voor je hart en bloedvaten. Deze bijzondere, diep paarse wortels worden dikker als ze de bodem van je bak raken. Ze hebben meestal een witte of gelige kern: prachtig om te zien. Een leuk alternatief voor de ‘gewone wortels’.

De smaak is iets minder zoet dan die van onze oranje wortels, en ook zijn ze iets minder sappig en knapperig.

Hoe kweek je paarse wortels?

Met deze perfecte aardemix is het kweken van paarse wortels echt super makkelijk. Kweek je op een slechte kwaliteit (pot-)grond, dan is het al veel lastiger en zal het resultaat tegenvallen. Elke groente doorloopt namelijk een aantal stadia - wij noemen die levels. De app vertelt je precies wat je in elk level moet doen en laat je regelmatig checken of je plantjes al ver genoeg zijn om over te gaan naar het volgende level.

Hoe je succesvol paarse wortels kweekt, hoef je dus vooraf niet te weten. Zodra je de eerste zaailingen op ziet komen, weet je dat het goed gaat. Nu moet je de mooiste zaailingen laten staan en de rest meedogenloos weg knippen. Da’s lastig om te doen - vooral omdat de plantjes moeilijk uit elkaar te halen zijn - maar is nodig om je plantjes gezond op te laten groeien.

Bij paarse worteltjes is dat extra belangrijk want die moeten uitgroeien tot dikke penen. Na een week of drie zijn je zaailingen al kleine plantjes geworden. Ook nu hoef je de komende 5 weken amper iets te doen: bij droog weer geef je wat water en soms haal je wat dood of geel blad weg.

In dit stadium, dat je op zijn vroegst tussen de 10 en 14 weken na het zaaien bereikt, zijn de eerste paarse wortels klaar om te oogsten. Om te zien of het al zover is, veeg je aan de voet van het loof wat mix weg. De paarse wortel moet minstens zo’n 2-3 cm doorsnede hebben. Of ze al groot genoeg zijn hangt echt af van het weer. Soms duurt het nog veel langer en dan laat je ze lekker staan. Soms zijn er een paar al redelijk dik en stelt de rest nog niet veel voor. Trek dan de grootste paarse wortels eruit en laat de rest staan om door te groeien.

Bij paarse wortels moet je geduld hebben. Zelf vergeet ik ze nog wel eens. Dat geeft niet, want hoe langer ze staan, hoe dikker ze worden. De meeste mensen eten de wortels zelf. Rauw uit het vuistje of geraspt door salades. Je kan ze ook koken, stoven of roosteren in de oven. Het loof is ook eetbaar en minstens zo gezond. Verwerk het rauw in een (tabouleh-) salade met paarse wortel, tomaat, ui, kikkererwten en komijn.

Tijdens het volgende level blijf je de paarse wortels oogsten, net zo lang tot alles op is. Paarse wortels kunnen goed tegen kou, wat dat betreft kan je ze in het najaar lang laten staan. Ze zijn prachtig om te zien, super gezond en best makkelijk om te telen. Je hebt er alleen wat geduld voor nodig.

Voedingswaarde van wortels

Alle wortels zijn rijk aan vitamine A, B1, B2 en B6, C, en een grote dosis bètacaroteen, dat in het lichaam wordt omgezet in vitamine A. Daarnaast zitten er de mineralen calcium en kalium in (voor sterke botten) en ook nog eens veel vezels voor een gezonde darmwerking. Vlak ook het loof niet uit: vol vitaminen en mineralen als calcium, kalium, vitamine C en K. Paarse wortels zijn daarnaast ook nog rijk aan een uniek soort antioxidanten die bekend staan als anthocyanen.

De oorspronkelijke wortel was helemaal niet zo mooi. Ze waren paars, geel of zelfs wit en rood van kleur. De typische oranje wortel is door mensen zo gemaakt, door veredeling en selectie. De eerste witte wortels kwamen uit Perzië (nu Iran) en werden door de V.O.C. in de 17e eeuw naar Nederland overgebracht.

Tips voor het zaaien en kweken

  • Zaai de wortelzaadjes op ongeveer 1 cm diepte en 20 tot 30 cm van elkaar af.
  • Verwijder onkruid door te schoffelen of het met de hand te verwijderen.
  • Het kan wel een maand duren voordat de wortelplantjes te zien zijn, dus het is even geduld hebben.
  • Het zaaien van ui in de buurt van de wortels kan de wortelvlieg tegenhouden.
  • Ook als je de wortels wat verder uit elkaar zaait beperk je de schade van de wortelvlieg.
  • Als je in een gebied tuiniert met veel wortelvliegen, kan je er ook voor kiezen de grond te bedekken met insectengaas waar de vlieg niet door kan.

In vergelijking met bloemen en andere tuinplanten hebben wortels last van veel plagen in de tuin. De wortelvlieg is het grootste probleem: dit beestje komt af op de geur van de wortels en zal de plant aantasten. De wortels worden daardoor aangevreten en krijgen zwarte plekken en gaten. Jonge wortelplantjes kunnen sterven door aantasting door de wortelvlieg.

Zaai wortels naast uien. De wortelvlieg houdt niet van de geur van uien en gaat haar eitjes ergens anders leggen. Als je vroeg zaait kun je de eerste oogst binnenhalen vóór de wortelvlieg actief wordt.

Zaai de afzonderlijke zaadjes op ongeveer 0.5 cm diep en ongeveer op 4-5 cm van elkaar zodat ze voldoende ruimte hebben om te groeien. Als je iets te dicht op elkaar hebt gezaaid, moet je later de dunne worteltjes weghalen, zodat de planten per wortel alsnog 3 cm ruimte hebben. De kleine dunne wortels hoef je niet weg te gooien, die kun je ook alvast snoepen.

Het zaad van de wortel kiemt langzaam (ongeveer een maand). Wortels kun je beter niet verplaatsen. Net als radijsjes zaai je ze meteen op de goede plek want ze kunnen echt niet tegen verplanten. Als je geen tuin hebt, zaai dan een paar zaadjes direct in een diepe bloempot, zodat er een wortel in kan groeien (min.

Het is belangrijk dat de worteltjes weinig weerstand voelen tijdens de groei. Als dat wel gebeurt, krijg je wortels met kronkelingen en gekke vertakkingen. Wortels kun je vrij snel oogsten.

Wortels en combinatieteelt

Van alle combinaties springt de wortel en ui daar het meeste uit. Dit is een echt powerkoppel!. Wortelen verjagen de uienvlieg, en uien verjagen de wortelvlieg. Maar in principe verjagen alle uiensoorten de wortelvlieg en kan je ze daarom ook goed combineren met worteltjes.

Tomaten groeien namelijk beter als daar worteltjes in de buurt staan. Helaas voor de wortel, is dit niet wederzijds. Door de uitwisseling van stofjes in de bodem, zullen worteltjes juist minder goed groeien als er tomaten staan.

Oogsten en bewaren

Veeg aarde weg om te zien of de wortel groot genoeg is. Trek grote wortelen bij het loof uit de grond. Laat de rest staan. Spoel de wortelen schoon. Snijd het loof af zodat vocht niet uit de wortelen trekt.

Voor we een wortel oogsten, halen we eerst een beetje grond weg rondom de plant. Je kunt dan goed zien of de wortel een mooi formaat heeft. Als de bovenkant van de wortel ongeveer zo groot (rond) is als een euromunt, dan zou je in principe kunnen oogsten.

Als de wortel diep genoeg in de grond zit komt er geen licht bij, dan blijft deze mooi oranje. Er wordt dan geen chlorofyl in aangemaakt. Het geeft niet als je worteltjes te vroeg oogst, maar ze zijn dan vaak nog erg klein. Je kunt beter geduldig afwachten dan te vroeg oogsten. Als je grotere worteltjes wilt oogst je vooral iets later.

Na het oogsten kan je de worteltjes alvast goed schoonmaken. Je wilt ze natuurlijk in de koelkast bewaren. Voor je ze gebruikt spoel je ze uitgebreid schoon. Het is dan wel handig als de meeste aarde al weg is.

Het is verstandig om het loof van de worteltjes te verwijderen. Als je het laat zitten trekt het vocht uit de wortel in het loof. De worteltjes worden dan slap en minder lekker als je ze even hebt bewaard. Al het loof mag je er dus afsnijden maar je hoeft dit niet per se weg te gooien. Het kan op de composthoop maar het loof is ook eetbaar.

Als alle stappen hebt doorlopen kan je de wortel bewaren voor later, of direct gebruiken in de keuken natuurlijk.

Bewaaradvies Hoe te bewaren
Korte termijn In de koelkast, in de groentelade (enkele weken)
Langere termijn In een bak zand, zorg dat de wortels elkaar niet raken (meerdere maanden)

labels:

Zie ook: