Turks Fruit, een film die al decennialang stof tot nadenken geeft. De film, gebaseerd op het boek van Jan Wolkers, is een mijlpaal in de Nederlandse cinema en blijft tot op de dag van vandaag relevant.
Het Verhaal en de Personages
Het verhaal maakt een sublieme transformatie door; Erik verliest langzaam maar zeker zijn grote liefde Olga. Het eerste scheurtje van de breuk zien we als Erik dat huwelijkscadeau kapotgooit op de grond en Olga daar boos op reageert.
Erik is net verlaten door Olga. Hoewel hij zichzelf er ‘onsterfelijk mooi’ vindt uitzien met zijn magere gezicht, wilde krullen, zijn strakke zwarte broek en zwarte leren jasje is hij radeloos. Hij neukt in zijn vervuilde huis het ene na het andere meisje, want ‘er is niets zo aantrekkelijk voor een vrouw als een man die lijdt aan een verloren liefde’. Maar geen meisje kan tippen aan ‘het rooie beest’ die ‘mooi is als de Venus van Botticelli’.
Het mooiste heeft Verhoeven voor het laatst bewaard, want de laatste 20 minuten zijn de spreekwoordelijke kers op de taart. Dat vangt aan op het moment dat Erik de gewonde meeuw die hij heeft opgelapt loslaat op het strand waar de zon net ondergaat, de muziek wordt hier pas echt schitterend, de mondharmonica verdwijnt en gevoelige strijkers nemen het over. Olga's metamorfose is zowel prachtig als droevig tegelijk, mooier dan die van Mia Farrow in het 5 jaar oudere Rosemary's Baby. In de Bijenkorf ziet ze er oogverblindend uit, ook al oogt ze met haar poederwitte huid dan al wat ziekelijk. In het ziekenhuis draagt ze een potsierlijke rode pruik die haar wonderwel goed staat.
Wanneer Olga net geopereerd is aan haar hersentumor is ze bang dat haar tanden eruit vallen. Daarom vraag ze Erik (de ik-persoon in het verhaal) om een zak Turks fruit voor haar mee te nemen. Dan vraagt ze met een kinderstemmetje om "iets lekkers.." en schrokt ze het Turks Fruit dat Erik voor haar heeft meegenomen naar binnen alsof ze al dagen niet gegeten heeft, dit alles met die prachtige emotionele muziek eronder.
De Impact en Controverses
Bij Verhoeven is niets taboe; de roodkleurige inhoud van een wc-pot wordt zonder schroom getoond, de drol drijft er zelfs nog in rond. Erik roert er ook nog 's met zijn vingers in en stelt tot Olga's opluchting vast dat het geen kanker is maar de rode bietjes van gisteravond, pff... Erik de vrijgevochten, vrijdenkende, anarchistische, atheïstische kunstenaar. Prachtige naaktscènes. Veel iconische, vaak erotische shots die zo op de poster hadden gekund. Snap niet dat mensen hier moeilijk over doen. Over mensen die eten of autorijden in films doen we toch ook niet moeilijk; dan hebben we het toch ook niet over 'functioneel autorijden' of 'functioneel eten'?
Met een vies gezicht keurden mensen het af, ook vanwege Wolkers’ fijne gevoel voor details van menselijke intimiteiten, zoals neuspeuteren, winden laten of aangekoekte kopkaas en korsten in het putje van de douche. Velen lazen het stiekem ‘met rode oortjes’ in de bieb. Toonaangevende recensenten onderkenden meteen de kracht ervan en prezen het unaniem de hemel in.
De overvloedige, expliciete seks wordt niet afgekeurd maar eerder gezien als een feest der herkenning. De tijdgeest balt zich samen in het verhaal over een bohémien en een burgermeisje, die wild verliefd worden, de sterren van de hemel neuken, trouwen en scheiden. Hun vrijbuitersbestaan loopt uiteindelijk stuk op de burgerlijke moraal van de jaloerse moeder van Olga (’dat secreet’) die in de relatie zit te stoken en zelf bovendien als overspelige echtgenote van een goeiige man hypocriet is - het staat symbool voor het generatieconflict van de babyboomers.
Wolkers, die niet bepaald leed aan valse bescheidenheid, heeft in zijn egodocument Werkkleding uit 1971 hier een pagina aan gewijd. ‘Het is een geweldig boek. Dionysisch. Vol rottigheid, zinloosheid, humor en tederheid!’, aldus De Stem. ‘Het is één van de meest onthutsende en tevens één van de meest meeslepende boeken die ik dit jaar las’, vindt de Winschoter Courant.
Turks fruit verscheen in 1969, het jaar waarin progressieve studenten het Maagdenhuis bezetten, de linkse, radicaal feministische actiegroep Dolle Mina werd opgericht, de pil zonder medische indicatie beschikbaar kwam en de hit Je t’aime… moi non plus van Serge Gainsbourg en Jane Birkin maandenlang uit transistorradio’s hijgde en waarop teenagers op klassenfeestjes broeierig tegen elkaar schuurden. De hele westerse wereld zinderde van activisme tegen de gevestigde orde en van vrijheidsdrang. Het gistte onder de gordel.
De Film als Icoon
Aan de iconisering van Turks fruit in de loop der jaren heeft Paul Verhoeven zonder meer een belangrijke bijdrage geleverd. De gelijknamige film, gemaakt vier jaar na verschijning van de roman, wordt beschouwd als de beste Nederlandse film van de twintigste eeuw en trok 3,6 miljoen bioscoopbezoekers, aangevuld met een onbekend aantal kijkers die Turks fruit later hebben gedownload.
Het is niet zozeer de vraag of de film beter is dan het boek - of omgekeerd. De film en het boek zijn door dezelfde intensiteit één. Rutger Hauer en Monique van de Ven, piepjong en pril in hun filmloopbaan, fietsen pasgetrouwd door een bruisend Amsterdam en dansen van geluk bij een kampvuur op het strand. Wel is de sfeer in de film melancholieker dan die in het boek. Als de relatie mis gaat, huilt de mondharmonica van Toots Thielemans mee. Zijn blues raakt aan het levensgevoel dat aan alles altijd een einde komt. Aan verliefdheid op die ene.
Invloed op de Nederlandse Cinema
Zoals we vorige zomer een serie maakten over ‘de boeken die ons denken veranderden’, zo gaan we nu op zoek naar de romans die niet alleen samenvallen met de tijdgeest waarin ze geschreven werden, maar die tijdgeest ook vormgaven.
In het kielzog van Turks fruit zijn in de Nederlandse en buitenlandse literatuur in de afgelopen decennia tientallen romans verschenen waarin een seksuele obsessie voor een grote liefde centraal staat. Ronald Giphart (Ik ook van jou), Kees van Beijnum (Oesters van Nam Kee) en recent Gustaaf Peek (Godin, held), Philip Huff (Niemand in de stad) - deze schrijvers zijn schatplichtig aan Turks fruit. Maar Wolkers blijft daar bovenuit stijgen.
labels:
