We weten allemaal dat een kip eieren legt. Maar, weten we ook hoe een kip deze eieren legt? In dit blog maken we een reis door de kip: de reis van het ei!

De leghen en haar eieren

De kip die de eieren legt, is de leghen. Deze leghen legt in haar leven zo’n 450 eieren. Dit doet ze ongeveer vanaf dat ze 17 weken oud is. We spreken dan ook wel over een geslachtsrijpe hen. Een leghen legt circa 300 eieren per jaar. Het leggen van de eieren gaat ongeveer door totdat ze 14 maanden oud is.

De reis van het ei in de kip

Onze reis begint in de eierstok van de kip. Hierin zitten duizenden onrijpe eicellen. Als een hen geslachtsrijp is, worden deze eieren een voor een rijp. Na iets langer dan een week is een eicel gerijpt tot dooier. Dan vindt het startsein voor de opbouw van de rest van het ei plaats: de ovulatie of de eisprong.

De eicel in de voltooide dooier komt nu in de opening van de eileider. In de eileider draait de dooier (en later het ei) alsmaar rondjes. In de eileider worden verschillende eiwitlagen rond de dooier afgezet. In de eileider worden ook de hagelsnoeren gevormd. Hagelsnoeren zijn strengen waarmee de eierdooier aan de eierschaal vastzit. Ook worden vliezen gevormd om een eventueel kuiken in het ei te beschermen tegen bacteriën.

In de periode daarna wordt het ei volgepompt met water en zouten. Dit water en deze zouten wordt vanuit de eileiderwand door de vliezen in het eiwit gevoerd. Nadat de schaalvliezen zijn gevormd, komt het ei in het schaalvormingsgedeelte van de eileider. In dit gedeelte krijgt het ei een harde schaal. Dit duurt ongeveer 20 uur. Nadat de harde schaal is toegevoegd aan het ei, is het ei klaar voor de leg.

Een hen kan eieren leggen zonder dat daar een haan voor nodig is. Een haan is wel nodig om een ei te krijgen waar een kuikentje in groeit. Want pas als de eicel van de kip bevrucht is door een zaadcel van de haan, kan er een kuikentje in het ei groeien.

De kip of het ei: een evolutionaire vraag

Honderden miljoenen jaren voordat er kippen waren, legden vissen, amfibieën en reptielen al eieren. Dat is dus duidelijk: het ei was er eerder dan de kip. Moeilijker wordt het met de vraag: wat kwam eerst, de kip of het kippenei?

Evolutie laat ei winnen

Ook hier kiezen biologen voor het ei. Daarbij hebben ze de evolutietheorie aan hun zijde. Ergens in de prehistorie moeten twee vogelachtigen (met bijna dezelfde genen als die van de moderne kip) gepaard hebben. Het vrouwtje legde vervolgens een ei dat zich ontwikkelde tot de eerste echte kip. De genen van het diertje weken genoeg af om het als nieuwe soort te kunnen betitelen.

Eerste kippenei door andere vogel uitgebroed

Het maakt daarbij niet uit of dat gebeurde door een mutatie in het embryo, of dat al het genetisch materiaal direct afkomstig was van de ouders. De ouders van de eerste kip zijn namelijk per definitie zelf geen kippen: zij produceerden een ei waar de eerste kip uit kwam. Het kippenei waarmee het allemaal begon werd dus gelegd door een dier dat zelf volgens de definitie geen kip was.

Mens hielp evolutie een handje

Het is natuurlijk lastig om precies te bepalen wat de eerste kip was. Het is wel duidelijk dat de mens een hoop invloed op de huidige kippen heeft gehad. De kip (Gallus gallus domesticus) stamt vermoedelijk af van het bankivahoen (Gallus gallus). Deze vogel, die erg op onze kippetjes lijkt, loopt nog altijd in Azië rond. Vermoedelijk is de kip uit die vogel gedomesticeerd. Er zijn aanwijzingen dat dit al 10.000 jaar geleden in China begon. We hebben kippen in allerlei vormen, kleuren en maten gefokt. Maar al die verschillende kippetjes kwamen dus na het ei.

Het productieproces van een ei in detail

Best verbazingwekkend om te weten eigenlijk dat hennen (legkippen) binnen 25 uur een ei kunnen produceren. Leghennen produceren per jaar ongeveer 300 eieren. Een kip is eigenlijk een eierfabriek. Ze heeft altijd duizenden minuscule eicellen (dooiers) op voorraad.

Als een dooier groot genoeg is (na ongeveer 1 week), valt het door een soort trechter waar het 20 minuten blijft. Dan gaat het door naar de eileider waar in drie uur het eiwit wordt gevormd. Het eiwit bestaat voornamelijk uit proteïne, water en mineralen. In de eileider worden ook de hagelsnoeren gevormd. Hagelsnoeren zijn strengen waarmee de eierdooier aan de eierschaal vastzit. Het ei komt dan in het schaalvliesvormingsgedeelte, waar er twee schaalvliezen bijkomen. Daarna belandt het ei 20 uur lang in het schaalvormingsgedeelte waar de harde schaal wordt gemaakt. De schaal bestaat uit calciumcarbonaat, dat ook in marmer en kalk zit.

Eenmaal klaar wordt het ei door de kip gelegd en kunnen wij er een eitje van bakken.

Eieren en duurzaamheid

Eieren hebben minder impact op het klimaat dan andere dierlijke producten. Het zijn daarom goede vleesvervanger. Maar bij het kopen van eieren zijn er meer dingen waar je op kan letten, zoals dierenwelzijn en milieu. Koop je eieren in de supermarkt? Ga voor eieren met een Topkeurmerk. In de buurtwinkel of op de markt kan je ook nog kooi-eieren aantreffen.

Let op de code die op het ei staat: 0 = biologisch, 1 = vrije uitloop, 2 = scharrel en 3 = kooi. Vind je dierenwelzijn belangrijk, bekijk in de tabel wat de termen betekenen voor de leefomstandigheden van de dieren.

Wil je weten onder welke omstandigheden de kip die jouw eitje heeft gelegd heeft geleefd? Je kunt ook op het eierdoosje kijken of de volgende keurmerken erop staan: EU-biologisch (het groene blaadje), EKO, Demeter, Beter Leven 2 of 3 sterren en On the way to PlanetProof. Beter Leven 2 en 3 sterren geven garanties over dierenwelzijn.

Dierenwelzijn en milieu-impact

Het welzijn van kippen hangt af van hoe goed ze hun natuurlijke gedrag kunnen vertonen. Vind je dierenwelzijn belangrijk, dan zijn biologische eieren en vrije uitloopeieren een goede keuze. De kippen krijgen ruimte en kunnen naar buiten. Ze kunnen een stofbad nemen en hebben afleiding, zodat ze elkaar niet gaan pikken. Vrije-uitloopkippen en biologische kippen hebben 4 m2 uitloop per kip.

Bij scharreleieren zijn er grote verschillen: sommige scharrelkippen hebben een flinke uitloop naar buiten, maar er zijn ook stallen zonder buitenruimte. Kooikippen hebben van alle kippen de minste ruimte en ze kunnen niet scharrelen. Daarmee scoren ze het minst goed op dierenwelzijn.

De bekende legbatterijen (‘gangbare kooien’) zijn in Nederland en de Europese Unie sinds 2021 verboden. In Nederland is nog wel sprake van kooikippen bij koloniehuisvesting. Dan zitten 30 tot 60 kippen in een (grote) kooi. Ze hebben een zitstok, legnest en klein stofbad.

De grootste milieu-impact van eieren komt door het voer voor de kippen. Voer draagt bij aan vervuiling van het milieu door bestrijdingsmiddelen. En door de kap van tropische bossen om ruimte te maken voor soja- en palmolieplantages. Er is dus veel milieuwinst te behalen bij het voer van kippen. Bij kooikippen is de milieu-impact het kleinst. Door de kleine hokjes kan de kip weinig bewegen en verliest ze weinig energie.

Biologische kippen krijgen minder soja uit de tropen en meer voer uit de regio. Dat heeft allerlei voordelen: er hoeven geen tropische bossen gekapt te worden en water en mest voor de grond komt uit de regio. Voor het voer van biologische kippen worden bovendien geen kunstmest en synthetische bestrijdingsmiddelen gebruikt.

De code op het ei

Op elk ei staat een code zodat je kunt zien onder welke omstandigheden de kip is opgegroeid en kan je de herkomst van het ei achterhalen. Het eerste cijfer zegt iets over het soort ei, biologisch, vrije uitloop, scharrelei of kooi-ei. De daarop volgende twee letters verwijzen naar het land van herkomst, NL staat voor Nederland. Het is net als bij een nummerbord van een auto. De volgende vijf cijfers verwijzen naar het bedrijf waar het ei vandaan komt.

  • 0: Als het nummer op je ei begint met een 0 heb je te maken met een biologisch ei.
  • 1: Vrije-uitloopeieren en graseieren zijn gelegd door kippen die ook buiten hebben gelopen, ze hebben meer ruimte dan scharrelkippen. Een klein gedeelte van hun snavel is gekapt. De naam grasei verwijst naar het voedsel, deze kippen hebben alleen plantaardig voer gekregen.
  • 2: Scharrelkippen mogen in tegenstelling tot wat je zou denken doorgaans niet naar buiten, of alleen onder een overkapping, deze kippen scharrelen eigenlijk vooral rond in schuren met strooisel op de grond. Ze hebben minder ruimte dan biologische en vrije uitloopkippen. de code op scharreleieren begint met 2.
  • 3: Legbatterijen zijn sinds 2012 verboden en vervangen door koloniehuisvesting, deze kippen leven in kooien van 30 tot 60 kippen samen. De eieren komen meestal niet in de supermarkt terecht maar gaan rechtstreeks naar de voedingsindustrie. De eiercode van dit soort kippen begint met een 3.

Het legproces stap voor stap

Als de kip klaar is om eieren te leggen dan zorgen de hormonen ervoor dat haar eierstok een dooier vrijgeeft in de eileider. In de eileider wordt ook het eiwit en de schaal gemaakt. Dit proces duurt 23 tot 25 uur. Binnen ongeveer 30 minuten nadat een ei is gelegd, begint het proces opnieuw. Hieronder lees je stap voor stap hoe een ei gemaakt wordt.

  1. Het rijpen van de dooiers: het voortplantingsstelsel van de hen bestaat uit een linker eierstok en eileiders. Kuikens worden geboren met 2 eierstokken, 1 aan de linkerkant en 1 aan de rechterkant, maar de rechter eileider ontwikkelt zich niet. Als een kuiken wordt geboren dan heeft ze een half miljoen eicellen! Dit is veel meer dan ze ooit gaat kunnen leggen. Als de hen ouder wordt dan beginnen de eicellen langzaam te ontwikkelen in dooiers, die allemaal wachten op hun beurt om te rijpen.
  2. Trechter vormige opening van de eileider (Infundibulum): Als de dooier klaar is dan wordt deze vrijgegeven in het trechtervormige, bovenste gedeelte van de eileider. Dit heet het Infundibulum. Het infundibulum vangt de eicellen die worden losgelaten uit de eierstok op. Soms kan het infundibulum de dooier niet opvangen en valt de dooier ernaast. Dit kan gebeuren, meestal absorbeert het lichaam van de kip deze dooier gewoon. Als de dooiers nooit door het infundibulum worden opgevangen dan ontwikkelt zich de ziekte ei peritonitis. In het infundibulum wordt ook het sperma van de haan toegevoegd als je een haan hebt rondlopen. Dit is het moment dat de eieren bevrucht kunnen worden! De spermacellen van de haan moeten dus helemaal van de cloaca naar het infundibulum zwemmen om een ei te kunnen bevruchten.
  3. Magnum: Daarna gaat de dooier door naar het magnumgedeelte van de eileider. Hier wordt in ongeveer 3 uur tijd het eiwit voor in het ei verzameld.
  4. Isthmus: Vervolgens gaat het ei naar het isthmus waar nog iets meer eiwit wordt toegevoegd. Hier wordt ook de basis laag van calcium kristallen gevormd voor de schaal.
  5. Schaalklier: In de schaalklier worden water, mineralen en calcium toegevoegd om de eischaal te kunnen maken. De schaal klier is ook verantwoordelijk voor de kleur van de schaal. Alle eieren zijn eerst wit en krijgen als ze klaar zijn een kleurtje. De kleur van de eierschaal wordt bepaald door het ras en de genetica van de kip.
  6. Vagina: In de vagina slaat de hen sperma op voordat het naar het infundibulum zwemt om de dooier te bevruchten. En als laatste wordt het beschermlaagje voor het ei toegevoegd. Dit laagje houdt sluit de poriën af zodat er geen bacteriën in het ei kunnen komen. Maar het laagje heeft nog een functie: het zorgt voor een soort glijmiddel als het ei gelegd wordt!
  7. Cloaca: Nu gaat het ei de cloaca in en is hij klaar om gelegd te worden. Net voordat het ei gelegd wordt draait het 180 graden zodat het brede uiteinde als eerst eruit komt. Als het ei er bijna uit komt dan gaat de hen staan en valt het ei op de grond!

Conclusie

Als we in Nederland een ei eten, is dat over het algemeen een kippenei. Deze eieren zijn veelzijdig, lekker én gezond. Die heerlijke, verse eieren uit eigen tuin zijn voor mij de kers op de taart bij het houden van kippen. Maar hoe maakt een kip eigenlijk een ei? Hopelijk heeft deze reis door de kip je meer inzicht gegeven in dit fascinerende proces.

labels: #Ei

Zie ook: