Komkommer is één van de populairste groentes van Nederland. Toch is er betrekkelijk weinig over bekend. Wist je bijvoorbeeld dat je deze sappige groene knotsen ook prima in warme gerechten kunt verwerken? Opdat je voortaan ook het beste uit elke komkommer kunt halen, bespreken we deze groente in dit artikel uitgebreid.

De Komkommerplant en Geschiedenis

Een komkommer hangt in een komkommerplant. De komkommerplant (Cucumis sativus) is een tot drie meter lange klimplant met grote groene bladeren, die maar liefst 20 centimeter in doorsnede kunnen worden. In de schaduw van die bladeren hangen de komkommers. Eén plant kan er in zijn korte éénjarige leven vele tientallen opleveren. De komkommers zelf kunnen trouwens eveneens aan de forse kant worden: tot wel 75 centimeter. Zo ver laten telers het echter nooit komen. Net zoals de nauw verwante courgette worden komkommers namelijk onrijp geoogst en gegeten. De komkommer is overigens een vrucht, of vruchtgroente.

Sterker nog, plantkundig gezien is het een bes, zij het een opmerkelijk grote en vlezige. De zaden bevinden zich in het zachte, lichtgekleurde binnenste, soms met honderden tegelijk. Commercieel geteelde komkommers zijn trouwens vaak vrijwel of geheel zaadloos, of in botanische termen, parthenocarp (‘maagdelijk fruit’). Eén enkele komkommerplant kan vele tientallen komkommers voortbrengen. De planten houden van veel warmte, van het soort dat je in Nederland typisch alleen in een kas voor langere periodes kunt garanderen. Dat verraadt hun tropische afkomst.

Over die afkomst is overigens veel bekend. De vroegste komkommerachtige groeide waarschijnlijk in Afrika, van waaruit hij in de hete en natte regio ten zuiden van de Himalaya terechtkwam. Daar ontstond de plant waar de huidige komkommer van afstamt, met veel kleinere, wat bittere vruchten. Eén à twee millennia later arriveerde de komkommerplant ook in Egypte, getuige onder andere graftekeningen uit het huidige Luxor. Komkommers groeiden er snel in populariteit en werden bijvoorbeeld ook geofferd aan de goden. Vanuit Egypte kwam de groente terecht in Griekenland, waar hij eveneens in trek kwam. De Romeinse letterkundige Plinius beschrijft zelfs hoe een stad bij Athene in de tweede eeuw voor Christus werd omgedoopt in Sicyon, ‘komkommerstad’, vanwege de vele komkommerplanten die in de regio werden verbouwd. Ook komt de groente voor in de Bijbel.

Rond diezelfde tijd verspreidde de komkommercultuur zich ook naar China, en niet veel later kwam de plant via de oude Grieken aan bij de Romeinen. De verspreiding naar de rest van de wereld verliep iets minder stormachtig. Andere landen volgden nog later. In 1492 nam Columbus zaden mee naar Haïti, en in de Gouden Eeuw waren komkommers ook in Nederland vast onderdeel van het groenteaanbod.

De komkommers uit de klassieke oudheid waren overigens augurkachtig: klein, pukkelig, en beslist niet zo recht als nu. Ook waren er toen soorten met gele of witte schil. Sterker nog, honderd jaar geleden waren die juist heel populair in Nederland, en hoefde men de groene soort niet te hebben; die werd als onrijp en dus onwenselijk beschouwd. Maar dat is sindsdien snel veranderd. Veel moestuinkomkommers zijn nog steeds minder groot van stuk en bobbelig - dat vindt men in zuidelijkere streken zelfs normaal - maar voor soorten met een andere kleur schil moet je in Nederland echt naar de betere zaadhandel.

Voedingswaarde van Komkommer

Op GroenteGroente.nl schrijven we heel vaak dat groentes erg gezond zijn, omdat ze zoveel goede voedingsstoffen bevatten. In die traditionele zin van het woord kan komkommer eigenlijk niet worden aangemerkt als gezond. Naast een enorme hoeveelheid water - ruim 95 procent, en dan rekenen we de schil nog mee - zit er namelijk praktisch niets in. En ook eigenlijk geen gezonde stoffen. Per 100 gram is van geen enkel sporenelement of vitamine het gehalte meer dan enkele procenten van de dagelijks aanbevolen hoeveelheid (ADH). Nou ja, behalve dan van vitamine K, daarvan bevat deze groente circa 16 procent van de ADH per 100 gram.

Maar tekorten zijn heel zeldzaam. Bovendien zijn er tientallen groentes die meer vitamine K bevatten, van bescheiden voorbeelden zoals okra (2,5 keer zoveel per 100 gram), asperges (3 keer zoveel) tot groene bladgroentes met enorme hoeveelheden zoals andijvie (14 keer zoveel), spinazie (30 keer zoveel), boerenkool (49 keer zoveel) en snijbiet (51 keer zoveel). En dan hebben we het nog niet eens gehad over het gehalte aan voedingsvezel. Met slechts 0,5 gram per 100 gram staat komkommer op een gedeelde allerlaatste plaats in de ranglijst van alle (vele tientallen) groentes waarover we gegevens konden vinden.

Maar goed, er zit dus bijna niets in. Ook geen calorieën: in totaal slechts 15 kilocalorieën per 100 gram. Alleen paksoi (12) en wederom waterkers (11) bevatten er minder. En dat betekent dat het gehalte aan nuttige voedingsstoffen er opeens een stuk gunstiger uitziet als je niet rekent per 100 gram, maar per 100 kilocalorieën. Bovendien betekent het dat komkommer op een niet-traditionele wijze alsnog heel gezond is, juist vanwege het ontbreken van voedingswaarde. Neem bijvoorbeeld de snackkomkommer: dat is dus eigenlijk de ideale snack. Knapperig, haast krokant, smakelijk en ultiem bingeable: je kunt je er helemaal ongans aan eten zonder ook maar een grammetje aan te komen.

Komkommertijd

Vroeger, en dan hebben we het over de achttiende eeuw, werden komkommers in onze streken uitsluitend geoogst in de zomermaanden - die toevallig ook werden gekenmerkt door een dip in de hoeveelheid nieuws en economische activiteiten. En die dip is er nog steeds. Vandaar dat we deze periode van het jaar al eeuwen aanduiden als ‘komkommertijd’. Maar in de tussentijd is de aanvoer van komkommers veel betrouwbaarder en constanter geworden. En bovendien is ook de kwaliteit constant zeer hoog. Wil je toch de kritische consument uithangen, let er dan op dat de groente mooi egaal glanzend heldergroen is en overal lekker stevig aanvoelt, in het bijzonder ook aan de kant van de steel. De schil moet gaaf zijn. Overigens wordt vaak aanstoot genomen aan voorverpakte groentes, en daarbij is in het bijzonder de komkommer vaak het zwarte schaap. Mogelijk draagt de verpakking inderdaad bij aan de gevreesde plasticsoep, maar dat kun je zelf voorkomen door hem in te leveren bij de recycling. En voor het overige heeft de verpakking wel degelijk nut. Hij zorgt er namelijk voor dat de groente langer houdbaar blijft, en dat zorgt compenseert de klimaatbelasting die het kost om het plastic te maken ruimschoots.

Hoe de Komkommer te Bereiden

De hele komkommer is eetbaar. We raden je alleen wel aan om net een klein schijfje van de top en onderkant te snijden, omdat daar soms wat harde stukjes in zitten. Verder kun je de schil het beste laten zitten. Die zorgt voor wat stevigheid en smaak en bevat ook de hoogste concentratie voedingsstoffen (niet dat dat bij komkommers echt relevant is, maar toch). Wel even de buitenkant afspoelen onder de kraan als je de schil eraan laat zitten. Bij warme bereidingen kan het overigens wel aan te raden zijn om de schil te verwijderen. Nu kun je de groente verder snijden. Gebruik het liefste een heel scherp mes, niet omdat je dat nodig hebt om door het zachte vruchtvlees te komen, maar omdat je zo het minste cellen beschadigt. Uit kapotte cellen lekt veel vocht.

Wil je echt stevige, smakelijke blokjes of reepjes, verwijder dan eerst de kern (eigenlijk de zaadlijst; het zachte, lichtgekleurde binnenste). Dat doe je heel simpel als volgt. Snijd de komkommer in de lengte in twee helften. Halveer ook die, en halveer de kwarten ten slotte voor de laatste maal. Nu heb je acht lange repen liggen. Aan de binnenkant steekt de zaadlijst driehoekig uit. Die kun je nu zeer gemakkelijk wegsnijden of zelfs -schrapen. Vervolgens kun je de repen in gelijkmatige blokjes snijden, bijvoorbeeld voor in een salade. Tip: heb je een kromme komkommer? Draai de komkommer dan zo dat hij van bovenaf recht lijkt. Meestal steekt er dan één kant in jouw richting. Snijd hem dan doormidden, zodat je twee mooi gelijke helften hebt.

Toepassingen van Komkommer

Er zijn beslist groentes die veelzijdiger zijn dan komkommer, maar laten we direct een misverstand de wereld uit helpen: er bestaan meer toepassingen dan louter komkommersalade. Daarom bespreken we hieronder, naast diverse rauwe toepassingen, ook enkele (lauw)warme bereidingen: zoetzuur, in komkommersoep, wokken of roerbakken, stoven, grillen en in de oven klaarmaken. Sappig, knapperig en smakelijk: komkommer is rauw uitstekend te genieten. Zelfs gewoon uit het vuistje.

Recepten met Komkommer

Recept 1: Komkommersalade met Dille

Bijgerecht voor vier personen. Neem een slakom en meng daarin enkele el mayonaise, een kneepje ketchup en 1 tl dille. Kruid af naar smaak met zout en peper. Neem een kleine komkommer, verwijder de zaadlijsten (zie punt 2 hierboven) en snijd de rest in kleine blokjes. Gebruik een stukje komkommer om de dressing te proeven en voeg eventueel nog een beetje ketchup toe als je ‘m iets zoeter wilt. Meng dan de rest van de komkommer erdoor en serveer.

Recept 2: Raita

Bijgerecht voor vier personen. Neem een slakom en meng daarin enkele el dikke yoghurt (bijvoorbeeld Griekse of Turkse), 2 el munt, fijngesneden, peper en zout. Snijd of schaaf een kleine komkommer in dunne plakjes en meng het geheel. De raita wordt hierdoor wat waterig, maar dat is niet erg - zo eten men hem in India ook. Lekker verfrissend naast een scherpe, kruidige maaltijd uit die streken.

Recept 3: Tzatziki

Bijgerecht of dipsaus voor vier personen. Snijd een komkommer in de lengterichting door de helft en schraap het zachte binnenste eruit met een lepel. Rasp de rest in een niet te fijne rasp. Doe het in een zeef en druk er zoveel mogelijk vocht uit, met bijvoorbeeld een pollepel. Laat een kwartiertje uitlekken. Ris dan de blaadjes van enkele takjes verse munt. Leg er een paar aan de kant en snijd de rest fijn. Neem 1 knoflookteen (of meer naar smaak) en pers of snijd ze fijn. Pak een fraai serveerschaaltje en doe er 250 gram Griekse yoghurt in. Voeg de komkommer, fijngesneden munt, knoflook, zout en peper toe. Doe er ook 3 el extra vergine olijfolie en 1 el citroensap bij. Roer door en breng eventueel verder op smaak met nog wat zout, peper en/of citroensap. Garneer met de blaadjes munt die je eerder aan de kant had gelegd en serveer.

Recept 5: Komkommertorentjes met Ansjovis

Voorgerecht voor vier personen. Kook 2 eieren tot ze hard zijn, in een minuut of 7. Snijd een komkommer in stukken van een centimeter of 4 à 5 - zodat er een mooi verdeelbaar aantal ontstaat voor het aantal disgenoten. Hol ze voorzichtig uit, bijvoorbeeld met een metalen theelepeltje. Breng een pannetje met water en wat zout aan de kook en blancheer de stukken komkommer daar 1 minuut in. Laat uitlekken. Maak intussen de vulling. Snijd 4 kort afgespoelde ansjovisfilets fijn. Rasp 4 radijsjes of snijd ze in dunne lucifertjes. Pel de eieren en prak ze in een kom. Voeg daar de ansjovis en radijs aan toe, plus enkele el mayonaise, 1 tl mosterd, 1 el verse fijngesneden peterselie, 1 el fijngesneden verse bieslook en wat zwarte peper (eventueel ook wat zout; pas toevoegen nadat je hebt geproefd, vanwege de ansjovis). Vul de torentjes met het mengsel en serveer.

Recept 6: Eenvoudige Atjar van Komkommer

Klein bijgerecht voor vier personen. Halveer een halve komkommer in de lengterichting, en dan nog tweemaal, zodat je acht lange repen krijgt. Verwijder het zachte binnenste en snijd de repen in stukken van een paar centimeter lang. Neem je kleinste steelpan en doe er 5 el citroensap en 3,5 el suiker in. Breng aan de kook en laat de suiker oplossen. Haal van het vuur en schep de komkommer erdoor, zodat het zoetzuur de stukjes bedekt. Laat even een kwartiertje intrekken en dien op.

Recept 7: Koude Komkommersoep

Lunch- of voorgerecht voor vier personen. Neem 2 komkommers (ca. 750 gram). Snijd van één komkommer een stukje van zo’n 5 centimeter. Verwijder van de rest de zaadlijsten (zie punt 2 hierboven) en snijd de rest van de komkommers in grove blokjes. Snijd een klein, niet te scherp groen pepertje in stukjes. Snijd ook twee knoflooktenen in stukjes. Doe alles in een blender of keukenmachine en voeg er een flinke snuf zout, wat versgemalen zwarte peper, 250 ml yoghurt, een klein scheutje citroensap aan toe. Doe er ook een handje verse tuinkruiden bij, zoals peterselie en/of dille en/of munt en/of basilicum. Alle combinaties werken; net wat je lekker vindt. Pureer alles tot een gladde soep. Proef of er genoeg zout, peper en citroensap bij zit; eventueel aanpassen. Laat de soep vervolgens minstens 30 minuten afkoelen in de koelkast. Snijd vlak voor het serveren een aantal heel dunne plakjes van het stukje komkommer dat je aan de kant had gezet. Doe de soep in kommen, giet er nog een klein scheutje yoghurt door, leg er de plakjes komkommer op en besprenkel met wat extra vergine olijfolie.

Recept 8: Warme Komkommersoep

Lunch- of voorgerecht voor vier personen. Neem twee sjalotjes, snipper ze en laat ze op laag vuur zacht, maar niet bruin worden in een soeppan met een klontje boter of olie. Pak intussen twee komkommers (ca. 750 gram), verwijder de zaadlijsten zoals beschreven bij punt 2 hierboven en snijd de rest in blokjes. Voeg toe en bak kort mee. Kruid met wat zwarte peper en een klein snufje cayennepeper. Voeg 0,5 liter kippen- of groentebouillon toe en breng aan de kook. Bak intussen wat spekblokjes uit (ca. 75 gram), of rooster enkele handjes pijnboompitten. Snijd ook een handje peterselie fijn en snijd een halve rode ui in dunne ringetjes. Maak de soep af met 100 ml dikke room of crème fraîche en garneer met de spekjes of pijnboompitten, de peterselie en de ui.

Recept 9: Pittige Komkommer uit de Wok

Komkommer kan prima in de wok, als je het roerbakken maar op de klassieke manier doet: niet te veel in de pan, hoog vuur en niet meer dan enkele minuten. Verwijder eerst de zaadlijsten en snijd de groente in vrij grove stukken. Bijgerecht Oosterse stijl voor vier personen. Snijd een komkommer in twee lange helften. Schraap het zachte binnenste er met een lepel uit. Snijd vervolgens de helften in ronde reepjes, 0,5 tot 1 cm dik.

Andere Recepten met Komkommer

  1. Griekse salade met feta, tomaat, olijven en komkommer.
  2. Griekse tzatziki!
  3. Gazpacho. Echt een heerlijk fris soepje met tomaat én komkommer, ideaal in de zomer!
  4. Zoetzure komkommer. Een heerlijke smaakmaker om te maken met je komkommers. Het blijft gekoeld lang goed en is heerlijk verfrissend bij vele gerechten.
  5. Wraps met gemarineerde kip, knapperige groenten met onder andere komkommer en lekkere sausjes erbij.
  6. Orzo salade.
  7. Turkse pizza met komkommer als topping.
  8. Eiwrap met zalm en komkommer.
  9. Ingelegde komkommer. Een fantastisch maar oh zo simpel bijgerecht.
  10. Komkommerhapje met roomkaas en zalm.
  11. Oosterse komkommersalade met rode ui, gember, koriander en rode peper.
  12. Makkelijk eenpansgerecht met komkommer.
  13. Rijstsalade met ei en knapperige komkommer en paprika.
  14. Vegetarische sushi.
  15. Komkommerdrank.
  16. Crushed komkommer, avocado en perziksalade.
  17. Spicy komkommersalade van Din Tai Fung.
  18. Komkommer dille salade met mais.

Komkommer bewaren

Wat is de juiste manier om komkommers te bewaren? Pak je de komkommer in folie en leg je ‘m in de groentela, dan houdt ‘ie het wel twaalf dagen uit. Maar de allerbeste methode bleek: komkommer in vochtig keukenpapier, daarna in een zakje, en dat leg je op een plank in de koelkast. Daar bleef vooral de gewone komkommer bijna negentien dagen goed genoeg om te eten.

labels:

Zie ook: