De eerste echte ‘plastics’ bestaan al sinds halverwege de negentiende eeuw, al heten ze pas sinds 1925 ook echt zo. Anno nu is plastic overal: in kleding, apparatuur, verpakkingen, speelgoed, smartphones en auto’s. In de laatste tien jaar is er meer plastic geproduceerd dan in de hele twintigste eeuw. En in de natuur, vooral in de oceanen: Plastic soep.

Vrijwel alles wat wij kopen of per post ontvangen, zit in een plastic verpakking. En elk jaar worden er in Nederland nog steeds meer dan een miljard plastic flessen - grotendeels zonder statiegeld - verkocht. Tot 2015 zou zo’n 8,3 miljard ton plastic zijn geproduceerd.

Het grootste deel daarvan - zo’n 6,3 miljard ton - is alweer weggegooid. Van die 6,3 miljard ton is maar 9 procent gerecycled en 12 procent verbrand. De rest ligt nog op vuilnishopen of is in de natuur beland.

Plastic afval belandt zowel opzettelijk als onopzettelijk in het milieu. Vaak komt dat door een ineffectieve manier van afvalverzameling en ineffectieve rioolwaterzuiveringssystemen in combinatie met het ontwerp van plastic producten. Eenmaal in het milieu is de kans klein dat het plastic nog kan worden verwijderd.

Plastic is ook te vinden in de lucht en in de grond, maar een groot plasticprobleem ligt in het water. Met name het drijvende zwerfafval belandt via rivieren en kanalen uiteindelijk in zee. Drijfvuil in de zeeën en oceanen bestaat voornamelijk uit plastic, hoewel de samenstelling wel kan verschillen op regionale en lokale schaal.

De Ontdekking van de Plastic Soep

Twintig jaar terug al ontdekte de Amerikaanse oceanograaf en kapitein Charles Moore in de Stille Oceaan de eerste zogenoemde ‘plastic soep’: een enorme plek met een relatief hoge concentratie ronddrijvend plastic. Onder invloed van stromingen verzamelt het plastic zich op bepaalde plaatsen in de oceanen.

Volgens een wetenschappelijke publicatie uit 2014 zou al het plastic in de plastic soep bij elkaar zo’n 269.000 ton wegen en bestaan uit meer dan 5.000.000.000.000 (5 biljoen) stukjes plastic. De meeste gevonden stukjes zijn kleiner dan 5 mm: micro- of zelfs nanoplastic. Het beeld van een plastic soep, waarin je enorme eilanden van plastic ziet ronddrijven gaat dus niet op. Maar dat wil niet zeggen dat het er niet is.

Volgens theoretische modellen zit maar 0,2 % tot bijna 1 % van al het plastic in de wereldzeeën aan het oppervlak. Visnetten en grotere stukken plastic zijn gevaarlijk voor zeedieren. Maar daarvan zijn er relatief weinig.

Het is echter niet uit te sluiten dat de overvloedig aanwezige stukjes micro- of zelfs nanoplastic de barrière tussen de bloedbaan en het brein kunnen passeren; bij dieren, maar ook bij de mens. Bovendien kunnen zich aan deze kleine deeltjes makkelijk giftige stoffen hechten.

Op die manier kan microplastic de gezondheid van mens en dier beschadigen. Veel is over dit onderwerp echter onbekend. Plastic soep is een snelgroeiend, grensoverschrijdend en complex milieuprobleem. Plastic dat eenmaal in het milieu is beland, is lastig op te ruimen. Voorkomen is dus beter dan genezen.

Initiatieven en Oplossingen

Maar de productie van plastic simpelweg verminderen is makkelijker gezegd dan gedaan. In januari 2019 heeft een groep van bijna dertig internationale plasticproducenten de Alliance to End Plastic Waste (AEPW) opgericht, die zich bezighoudt met recycling en het minimaliseren van plastic afval.

In Nederland tekenden ongeveer tachtig bedrijven en organisaties voor ‘het bestrijden van de plastic soep’. Maar liefst 15 Afrikaanse landen hebben een verbod of een serieuze belasting ingevoerd op plastic zakken, Europa heeft een aantal stappen en stapjes genomen. Ons kabinet vertrouwt erop dat verschillende branches hun eigen verantwoordelijkheid nemen.

Verder gokt de Nederlandse overheid vooralsnog vooral op mentaliteitsverandering van de rotzooi veroorzakende burger. Peter KraalEind juli kwam hij terug van de NICO-expeditie in de Atlantische Oceaan en in oktober voer hij alweer uit naar de Stille Oceaan. Wie onderzoek doet naar plastic in zee, dobbert heel wat rond.

Zelf is hij wetenschapper in het team van The Ocean Cleanup, een Nederlandse stichting die technologie ontwikkelt om de wereldwijde plastic soep op te ruimen (zie kader). De bedoeling is om het plastic te verwijderen zolang het nog uit groot puin bestaat.

Grote stukken, zoals shampooflessen en draagzakken, breken langzaam af in kleine deeltjes. Dit microplastic, deeltjes kleiner dan vijf millimeter, belanden in onze voedselketen en schaden mogelijk het ecosysteem.

De Vijf ‘Vuilnisbelten’ Op Zee

Ons afval hoopt zich op in vijf gebieden in de oceaan. Het plastic komt daar terecht door grote stromingen in de oceaan (gyren), die alle rommel als het ware bij elkaar vegen en bij elkaar houden.

  • In het noorden en zuiden van de Atlantische Oceaan drijven twee vuilnisbelten, evenals in de Stille Oceaan.
  • Ten slotte dobbert er een plastic soep in de Indische Oceaan.

De grootste verzameling plastic vuilnis bevindt zich in het noorden van de Stille Oceaan tussen Hawaii en Californië.

Eigenlijk geeft ‘vuilnisbelt’ een verkeerd beeld, legt Egger uit. “In deze gebieden is een sterk verhoogde concentratie aan plastic waar te nemen, maar dat betekent niet dat het wateroppervlak bedekt is met afval.”

Er zijn vijf grote ringvormige oceaanstromingen (gyren): eentje in de Indische Oceaan, twee in de Stille Oceaan en twee in de Atlantische Oceaan. De onderzoekers weten dat op de deeltjes algen gaan groeien, waardoor ze zwaarder worden.

“Hoeveel van dit microplastic uiteindelijk op de bodem van de diepzee terechtkomt weten we niet, legt Egger uit. “Misschien wordt het microplastic vooral opgegeten door kleine vissen, kreeftjes en plankton.” Of wie weet blijft het spul wel gewoon drijven in de ‘waterkolom’: de verticale laag vanaf het zee-oppervlak tot aan de bodem.

Nog een mogelijkheid is dat deeltjes zinken, maar uiteindelijk weer omhoog gaan. Diep in de zee is er geen zonlicht meer, waardoor de aangehechte algen doodgaan. Bacteriën eten de algen op, de deeltjes worden lichter en stijgen weer.

Momenteel zijn er te weinig gegevens om te analyseren hoe het microplastic circuleert. Waarschijnlijk gebeuren er meerdere dingen met ons minuscule afval. Egger wil precies weten hoeveel deeltjes waar naartoe gaan.

Hotspots en Andere Gebieden met Hoge Concentraties

Er is geen sprake van een zichtbaar drijvende opeengestapelde massa van plastic afval in het midden van de oceaan. Het gaat wel om een verhoogde concentratie van plastic dat voor een belangrijk deel uit zeer kleine stukjes bestaat. Maar er zijn ook veel plekken in oceanen en zeeën waar de concentratie van plasticsoep groter is dan in de gyres. Deze plekken worden wel hotspots genoemd.

De Middellandse Zee is zo’n hotspot. Aan de ene kant is sprake van permanente toevoer van plastic afkomstig van rivieren die in de Middellandse Zee uitmonden en van kuststeden. Aan de andere kant is de verbinding met de Atlantische Oceaan zo nauw dat daarlangs weinig plastic naar de Atlantische Oceaan ontsnapt.

In de komende 10 jaar zal de productie van plastic met 40% toenemen. Als we niets tegen de plasticsoep ondernemen, zal er in 2050 qua gewicht meer plastic in zee zijn dan vis. Volgens het Wereld Natuur Fonds verdwijnt er 11 miljoen ton aan (plastic)afval jaarlijks in zee.

De Situatie in het Noordpoolgebied

Hier in noordpoolgebied, op honderden kilometers afstand van de dichtstbijzijnde grote stad, bevindt zich een van de grootste hoeveelheden plastic op aarde. Onderzoek wijst uit dat de concentratie microplastic in zeeijs op deze afgelegen plekken in het hoge noorden hoger is dan in de vijf beruchte gebieden met plasticsoep in de oceaan.

Het gebied waar Hallanger onderzoek doet is een van de meest door plastic vervuilde delen van het noordpoolgebied. In een recente studie naar deze doorgang tussen oost-Groenland en Spitsbergen, waarin oceaanstromen samenkomen en die Fram Straat wordt genoemd, werden meer dan 12.000 deeltjes microplastic per liter zeeijs aangetroffen. Dat is even veel als de hoogst gemeten concentraties voor vervuilde kusten bij steden.

Maar de plasticinvasie in het noordpoolgebied beperkt zich niet tot Fram Straat. Wetenschappers vinden overal in het hoge noorden microplastics, van de Beaufortzee tot de Canadese Arctische Eilanden en de zee voor Siberië, en gaan op zoek naar de oorzaken daarvan.

Rond het wateroppervlak van de Noordelijke IJszee bevindt zich het meeste plastic van alle oceanen. Het aantal plasticdeeltjes dat op sommige gedeelten van de oceaanbodem in het noordpoolgebied wordt gemeten, is een van de hoogste ter wereld. Ook in dieren die in het noordpoolgebied leven worden deeltjes van door de mens gefabriceerde materialen aangetroffen. Vooral in vogels.

De toevoer van plastic naar onze oceanen - onderzoekers schatten dat er ieder jaar maar liefst 12,7 miljoen ton aan plasticafval in zee wordt gedumpt - is een wereldwijd probleem. Maar het noordpoolgebied kampt niet alleen met een van de hoogste concentraties aan microplastics ter wereld. “We maken het de dieren die in deze omgeving leven steeds moeilijker,” stelt Hallanger, die onderzoek doet naar de blootstelling van Arctische vogels, vossen en andere dieren aan microplastic, de wijze waarop dat gebeurt en de gevolgen die dat heeft.

Erik van Sebille die als oceanograaf aan de Universiteit Utrecht verbonden is, onderzoekt de routes en beweging van plastic in de oceaan. In de noordelijke oceaan zit zo veel troep, dat er volgens hem nog een afvalhoop lijkt te ontstaan in de Barentszzee, ten noorden van Noorwegen en Rusland.

Zeeijs is zowel een transportmiddel als een opslagplaats voor enorme hoeveelheden microplastic in het noordpoolgebied. Ongeveer de helft van alle aangetroffen deeltjes waren stukjes van verpakkingsmateriaal en flessendopjes, verf, nylon, polyester en flinters van wat waarschijnlijk ooit sigarettenpeuken waren.

Inmiddels blijkt uit een nieuw onderzoek dat microplastic ook via luchtstromen in het noordpoolgebied belandt, via met plastic verontreinigde sneeuw.

De Impact op Dieren en Mensen

Niet alleen in de magen van vogels werd microplastic aangetroffen, maar ook in die van Arctische vissoorten en in mosselen, bepaalde kreeften en zeesterren uit de diepzee, volgens een onlangs verschenen rapport over oceaanvervuiling in het hoge noorden van de werkgroep Protection of the Arctic Marine Environment van de Arctische Raad.

Toch wijst Hallanger erop dat uit laboratoriumonderzoek blijkt dat de nog kleinere afbraakproducten van microplastic, nanoplastics genaamd, door celwanden heen kunnen. Ze kunnen mogelijk ook door de bloed-hersenbarrière. En wellicht kunnen ze zelfs via de placenta in foetussen terechtkomen.

Net als elders ter wereld wordt het vooruitzicht dat plastic in voedsel terechtkomt als zorgwekkend gezien. Plasticvervuiling heeft in deze regio's “veel meer rechtstreekse gevolgen,” zegt hij.

De Waddenzee: Een Bedreigd Werelderfgoed

Ook de Waddenzee wordt in toenemende mate bedreigd door de plasticvervuiling. Nooit eerder is er zoveel plastic aangetroffen op de stranden van het Wad. Tijdens een week durende juttersactie op Terschelling werd al 5000 kilo plastic afval opgehaald.

Deze plastic soep komt via zeestromingen vanuit de Atlantische Oceaan en de Noordzee in grote hoeveelheden de Waddenzee binnen. Een groot deel van de wereldwijde plastic soep is daarnaast afkomstig uit rivieren: schattingen komen uit op maar liefst 80% van de totale hoeveelheid.

In de Noordzee wordt circa 20 miljoen kilo plastic afval per jaar gedumpt, waarvan een groot deel met het slib wordt meegevoerd naar het Waddengebied. Van dit plastic spoelt een deel aan op de kust. Uit een rapport van het programma ‘naar een Rijke Waddenzee’ blijkt dat er vorig jaar alleen al meer dan 50.000 kilo plastic is verwijderd uit het gebied. Het gaat om zowel groot zwerfafval als microplastics.

Microplastics, die giftige stoffen bevatten en absorberen, komen terecht in de maag van vissen, vogels en andere zeedieren. Er worden ook steeds vaker grotere stukken plastic in de magen van zeedieren gevonden. Deze microplastics kunnen op hun beurt terechtgekomen in de voedselketen, wat een risico voor de mens vormt. Bovendien raken dieren al regelmatig verstrikt in vissersnetten.

Initiatieven om de Plastic Soep Aan te Pakken

Om de negatieve gevolgen van plasticvervuiling tegen te gaan zijn de laatste jaren allerlei initiatieven opgezet die als doel hebben de oceanen weer schoon te krijgen. Een van de bekendste hiervan is de ‘Ocean Cleanup’ van de Nederlandse student Boyan Slat. Hij ontwierp lange barrières die drijvend plastic tot 3 meter diepte tegen kunnen houden.

Andere initiatiefnemers proberen het plasticprobleem juist bij de bron aan te pakken. Ten eerste door opruimacties langs de oevers van rivieren te organiseren en ten tweede door grote stukken plastic in de rivier zelf op te vangen.

Een andere manier om ervoor te zorgen dat de afvalstroom van land naar zee wordt verkleind is door statiegeld op kleine flesjes in te voeren.

De meeste grootschalige opruimacties in het Waddenzeegebied komen momenteel van burgerinitiatieven in de vorm van vrijwilligers of instanties zoals de Waddenvereniging. Zij organiseren deze acties een aantal keer per jaar en richten zich vooral op het opruimen van aangespoeld plastic op de stranden en kwelders.

De Rol van Internationale Samenwerking

Het project onder leiding van Dijkstra zal de komende jaren in het teken staan van internationale en regionale samenwerking. Het bewustzijn groeit en er zijn steeds meer mensen bij de strijd tegen plasticsoep betrokken.

We proberen vervuiling tegen te gaan door op alle niveaus te lobby'en voor een schonere zee. Op lokaal, nationaal en internationaal niveau wordt vervuiling gereguleerd. WWF werkt op alle drie de niveaus om de impact van ontwikkeling te minimaliseren en vervuiling te verminderen.

De Uitdagingen en Toekomstperspectieven

Plastic wordt gevonden in de diepste uithoeken van de oceaan, en zelfs in afgelegen Noordpoolijs. Het is een ontnuchterend voorbeeld van onze voetafdruk op aarde.

Gelukkig is WWF als grootste natuurbeschermingsorganisatie ter wereld als geen ander in staat om het tij te keren. We werken lokaal om de bewustwording van het belang van een gezonde zee onder de aandacht te brengen. Bijvoorbeeld door speciale oceanendagen te organiseren, met strand- en rivierclean-ups en verkoop van lokale producten gemaakt van gerecyclede materialen.

De verwachte groei van plasticvervuiling in grote delen van onze oceanen heeft tegen het eind van deze eeuw onherstelbare ecologische gevolgen als nu geen actie wordt ondernomen om het gebruik en de productie van plastic terug te dringen. De productie van plastic zal rond 2040 naar verwachting meer dan verdubbelen, waardoor het plastic afval in de oceaan tegen 2050 verviervoudigd.

labels: #Soep

Zie ook: