Koffie is de favoriete drank van veel Nederlanders en Belgen. Iedere dag wordt er alleen in Nederland 6,5 miljoen liter koffie gedronken. Een gemiddelde Nederlander drinkt 150 liter koffie per jaar. Toch zijn Nederland en België geen traditionele koffielanden.

Om te weten waar koffie vandaan komt, gaan we eerst terug naar hoe koffie eigenlijk is ontdekt. Koffie vindt zijn oorsprong in het koninkrijk Kaffa, het tegenwoordige Ethiopië. De koffieplant is ergens in de tiende of elfde eeuw in Ethiopië ontdekt. Daar begonnen de eerste mensen koffie te drinken.

De Ontdekking van Koffie in Ethiopië

Ethiopië wordt gezien als het geboorteland van koffie. Er bestaan talrijke legenden over de ontdekking van de verkwikkende werking van koffie. Een van de oudste brengt ons naar een jonge geitenhoeder in Ethiopië, rond het jaar 850. In de oudste mythe over waar koffie is ontdekt, speelt de Ethiopische geitenhoeder Kaldi de hoofdrol.

De mythe vertelt dat Kaldi ver was afgedwaald met zijn geiten. Hij ontdekte op een dag dat zijn geiten meer melk gaven en energieker waren, nadat ze van een bepaalde struik hadden gegeten. In de nacht sliep hij altijd bij zijn kudde. Maar op een nacht merkte hij dat de geiten nog wakker waren in niet in slaap konden komen. Ze waren erg actief en sprongen in het rond.

De geitenhoeder dacht in eerste instantie dat zijn geiten bezeten waren, maar al snel nam zijn nieuwsgierigheid de overhand. De bessen hadden op hem hetzelfde opwekkende effect als op zijn geiten. Kaldi nam de bessen mee naar zijn dorp en al snel was de kracht van de koffie bekend in de omgeving.

Een andere legende vertelt het verhaal van een Soefi geleerde uit Jemen die naar Kaffa reisde en van de bessen een drankje maakte. In Ethiopië werden de bessen en bladeren gebruikt vanwege hun opwekkende eigenschappen. Rondtrekkende veehouders mengden de koffiebessen met vet en specerijen om energie te krijgen tijdens hun reizen.

Volgens bronnen kauwden Ethiopiërs op de bessen lang voordat ze op het idee kwamen om een drank van koffiebonen te maken. De bonen werden waarschijnlijk met geklaarde boter of dierlijk vet vermalen tot een dikke pasta, die in kleine, hapklare balletjes gerold werd.

De Verspreiding van Koffie

Het zwarte goud verspreidde zich in de vijftiende eeuw naar Jemen, waar de koffieplanten groeiden. Na de ontdekking van koffie in Ethiopië werd de drank opgemerkt door Arabische handelaren. De Arabieren waren helemaal weg van koffie en zetten daarom ook de teelt van de koffieplanten in gang. Koffie werd niet alleen thuis gedronken, maar ook in koffiehuizen, zogenoemde 'qahveh khaneh'. In deze koffiehuizen kwamen buurtbewoners samen om verhalen en ervaringen te delen.

Ook vonden er regelmatig optredens plaats en werden er spelletjes gespeeld, zoals schaken. Jaarlijks bezochten duizenden pelgrims de heilige stad Mekka, waardoor het nieuws over de 'wijn van Arabië' over de wereld verspreidde.

Kooplieden brachten de koffie van Ethiopië, waar de koffieplant vandaan komt, naar Jemen. Van daaruit werden de bonen verspreid naar andere delen van het Arabisch Schiereiland, waar men de bonen begon te branden. De Arabieren gaven de geïmporteerde koffieplant de naam arabica. Ze noemden de drank qahwah, wat ‘donker’ kan betekenen en een ander woord is voor wijn.

Moslims gebruikten koffie aanvankelijk om hun concentratie te verhogen tijdens het bidden. Al snel werd het drinken ervan ook een sociale gebeurtenis, en vanaf de 16e eeuw verspreidden koffiehuizen zich over de Arabische wereld. Koffiehuizen kregen daarom de bijnaam ‘huis van de wijzen’ of ‘school van de wijzen’.

In de zeventiende eeuw importeerden Europeanen steeds meer koffiebonen uit Arabië. In 1615 brachten kooplieden uit Venetië de eerste zakken koffie naar West-Europa. Tegenstanders van koffie noemde het drankje de 'bittere uitvinding van satan', maar de groep voorstanders nam alleen maar in omvang toe. In 1615 werd het eerste koffiehuis in Venetië geopend. Daarna volgden grote steden in Engeland, Oostenrijk, Frankrijk, Duitsland en Nederland. In 1663 opende het eerste koffiehuis in Amsterdam; een jaar later volgde een koffiehuis in Den Haag. In het midden van de zeventiende eeuw waren er alleen in Londen zo'n 300 koffiehuizen.

In het tijdperk van de VOC werd het Arabische monopolie op koffie doorbroken. Daardoor kwam de drank terecht in grote Europese steden, India en Indonesië. Wist je dat het eerste koffiehuis van Europa nog steeds open is, dit is het caffè Florian aan het wereldberoemde San Marcoplein in Venetië.

De Rol van Nederland in de Koffiehandel

Dankzij Nederland is koffie een populair drankje. Nederlanders slaagden er in de tweede helft van de zeventiende eeuw in om zaden te verzamelen van de koffieplant. Deze zaden werden naar Batavië (Indonesië) verscheept, waardoor er koffieplantages ontstonden op het eiland Java. Al snel had Nederland een goedlopende koffiehandel.

Toch maakte de burgemeester van Amsterdam een grote vergissing. Hij gaf in 1714 een jonge koffieplant cadeau aan koning Louis XIV van Frankrijk. In 1723 nam Gabriel de Clieu in het geheim een stekje van deze plant mee naar de 'Nieuwe Wereld'. De Clieu deelde zijn laatste drinkwater met zijn geliefde koffieplant. Het stekje kreeg uiteindelijk plaats op het eiland Martinique in de Caribische Zee. Vijftig jaar na aankomst van het stekje waren er maar liefst achttien miljoen koffieplanten op Martinique!

Koffieproductie in Ethiopië

Het verbouwen van koffie begon rond het jaar 1500. Voor deze tijd werd de koffie geoogst van koffieplanten die in het wild groeiden. Rond 1800 is Ethiopië begonnen met het verbouwen van koffie op commerciële schaal. Maar nog steeds zijn er veel koffieboeren die koffie oogstten uit bossen waar de planten in het wild groeiden. Het vervolg van de Ethiopische koffiehistorie is vrij turbulent verlopen.

Ten tijde van de turbulente politieke ontwikkelingen en het onstabiele economische klimaat, heeft de koffiesector een flinke klap te verduren gehad. Toen in 2003 de koffieprijs fors omlaagging en niet langer de kosten van het produceren dekte, zijn veel koffieboeren gestopt met het verbouwen van koffie en trokken naar de steden om hier een andere vorm van inkomsten te vinden.

Ondanks alle uitdagingen blijft koffie het grootste exportproduct van Ethiopië en is het land nummer vijf op de wereldranglijst van koffie producerende landen. De arabica koffieboon groeit in Ethiopië als enige land ter wereld in het wild en wordt vooral door zelfvoorzienende boeren geplukt.

Meer dan de helft van de koffie die het land produceert, wordt door de Ethiopiërs zelf opgedronken. De koffie ceremonie is een sociale gebeurtenis, waar de gastheer of -vrouw de groene koffiebonen roostert boven houtskool en de koffie bereid in een jebena. Tijdens het serveren wordt wierook gebrand.

Koffieregio's in Ethiopië

Koffie groeit nog steeds in het wild in Ethiopië. Volgens UNESCO zijn er in Ethiopië bijna 5000 wilde variëteiten te vinden en we onderscheiden hierom de koffie op regio, hoogte en cupping score. Er zijn zes belangrijke koffie regio’s in het land, maar een aantal regio’s hebben een subregio die een eigen naam heeft omdat deze een trademark heeft.

Een bekend gebied waar koffie vandaan komt ligt in het zuidwesten van het land. Het kleine gebied Yirgacheffe in de regio Sidamo, staat bekend om haar gewassen koffie. Koffie uit dit groeit op een hoogte van ongeveer 2000 meter. In deze hooglanden van Sidamo krijgt de koffie het keurmerk SHG, wat staat voor Strictly High Grown. De koffie krijgt deze naam wanneer het groeit op een hoogte tussen 1200 en 1600 meter.

Vaak hebben de koffies uit deze regio een heldere smaak en zijn complex, met prettige tonen van citroen, bessen en aroma’s van bloemen. Natuurlijk verwerkte koffie uit Ethiopië zijn zeer fruitig. Verder naar het noordwesten ligt Guji. De heirloom variëteiten die hier groeien produceren een smaakprofiel dat verschilt van de andere koffies uit de Oromia provincie.

De regio van Harar, is naast Sidamo ook een van de oudste koffieproducerende regio’s. In de hooglanden in het oosten van het land heeft de koffie aroma’s van fruit, wijn en melkchocolade. De arabica die in het geboorteland van de koffie groeit kan onderverdeeld worden in drie categorieën. Longberries zijn de grootste koffiebonen en worden vaak beschouwd als de beste kwaliteit koffiebonen in waarde en smaak. Shortberries zijn kleiner dan de longberries, maar worden wel gezien als een koffieboon van een hoge kwaliteit in het oosten van het land waar deze koffie vandaan komt.

De mocha variëteit is een hoog geprijsde koffie. Mocha uit de Harar regio staat bekend om de peaberry bonen, die een complexe, kruidig aroma hebben met tonen van citrus.

Koffiesoorten en hun Kenmerken

In de tijd dat koffie wereldwijd bekendheid verkreeg werden ook verschillende soorten ontdekt. De soort waarmee het begon, de Arabica, was niet langer de enige soort. Er zijn tegenwoordig wel meer dan 100 verschillende botanische koffiesoorten bekend, de meesten zijn alleen niet geschikt voor consumptie. Tegenwoordig worden er 2 soorten het meest gekweekt, dat zijn de Arabica en de Robusta. De Robusta komt vooral uit het Afrikaanse tropisch regenwoud van Senegal tot Uganda en deze soort gedijd het beste lager gelegen gebieden.

Koffie bestaat in drie varianten: arabica, robusta en liberica. Deze smaken verschillend en worden gebruikt voor verschillende vormen van koffie. Arabica is de meest voorkomende variëteit en is goed voor 60 procent van de wereldwijde koffieproductie. De bonen worden nu in veel landen geteeld, en Brazilië is de grootste producent. Arabica is licht en zoet en leent zich goed voor filterkoffie.

De op een na meest voorkomende variant is robusta, die bijna 40 procent van de wereldwijde productie vormt. Robusta bevat twee keer zoveel cafeïne als arabica. Dit helpt insecten weg te houden van de struiken, die ook zeer resistent zijn tegen ziekten. Robusta wordt vooral verwerkt in cafeïnevrije koffie. Het verwijderen van de cafeïne dempt ook de sterke smaak van de boon. Robusta werd in de 19e eeuw ontdekt in zuidelijk Afrika en in de jaren 1890 erkend als variant. Hij wordt nu voornamelijk in Azië verbouwd.

De minst voorkomende soort is liberica uit Liberia in West-Afrika. Deze plant is kwetsbaar en moeilijk te telen, dus het aanbod is beperkt. Slechts 2 procent van de wereldwijde productie bestaat uit liberica. De soort kende een korte opleving toen de schimmelziekte koffieroest in 1890 90 procent van alle arabicaplanten uitroeide. De Filipijnen hadden een monopolie op liberica en voerden de productie flink op. Liberica staat bekend om zijn haast fruitige smaak en lage cafeïnegehalte.

labels:

Zie ook: