De geschiedenis van het wafelijzer is een fascinerende reis door de tijd, die de evolutie van een eenvoudig kookgereedschap naar een onmisbaar onderdeel van onze culinaire tradities belicht. Wafels zijn een heerlijke traktatie die wereldwijd geliefd is. Maar heb je je ooit afgevraagd waar deze verrukkelijke lekkernij vandaan komt?

De Oorsprong van de Wafel

Het concept van wafels, in essentie een beslag dat krokant wordt gebakken tussen twee hete platen, is verrassend tijdloos en universeel. De oorsprong van deze baktechniek kan herleid worden tot de oude Grieken. Rond 200 v.Chr. beschreef de Griekse schrijver Athenaeus van Naucratis een systeem waarbij koeken tussen twee hete platen werden gebakken. Wafels hebben een lange geschiedenis die teruggaat tot de oudheid.

De Middeleeuwen en de Ontwikkeling van het Wafelijzer

Het duurde echter tot het einde van de middeleeuwen voordat deze baktechniek opnieuw opdook en geleidelijk meer de vorm aannam die we vandaag herkennen als de wafel. In deze periode waren er verschillende benamingen voor de lekkernij, waaronder “oublies” en “pain d’Juif”. De ontwikkeling van het wafelijzer zelf vindt zijn oorsprong in de 13e eeuw. Hoewel de exacte uitvinder onbekend blijft, werd het wafelijzer al snel een standaard uitrusting in elk huishouden.

De vroegste wafelijzers, gemaakt van ijzer en gebruikt in open vuur, vertoonden een grote variëteit in vorm, van traditionele ruitjespatronen tot afbeeldingen met mythologische, historische, religieuze of heraldische motieven. In graven van Vikingvrouwen in Zweden zijn al ronde wafelijzers gevonden.

In de 13e eeuw was er in Nederland al sprake van een wafelbakkersgilde; een gilde had alleen maar mannelijke leden. En toch was het bakken van wafels meestal een klus voor de vrouwen. Je hield het ijzer boven een open vuur om het deeg of beslag te garen. Ondertussen werd wat afgekletst en werd de wafel wel eens vergeten.

Innovaties in de 19e en 20e Eeuw

Een belangrijke innovatie in de 19e eeuw was de toevoeging van een rand aan het wafelijzer, wat leidde tot het eerste patent op een wafelijzer, verleend aan Cornelius Swarthout in New York op 24 augustus 1869. De overgang naar de 20e eeuw zag de aanpassing van het wafelijzer voor gebruik op kachels, met kortere handvatten, en uiteindelijk de evolutie naar elektrische modellen.

Wafels in Verschillende Culturen

Naarmate de wereld steeds meer met elkaar verbonden raakte, verspreidde de liefde voor wafels zich over de hele wereld. Van Azië tot Afrika en van Zuid-Amerika tot Oceanië, overal vind je varianten van deze heerlijke traktatie.

België: Het Land van de Wafels

Een land dat bijzonder bekend is om zijn wafels is België. De Belgische wafel, met zijn kenmerkende rechthoekige vorm en diepe groeven, is een culinair symbool van het land geworden. De Belgische wafel wordt vaak geserveerd met een verscheidenheid aan toppings, zoals slagroom, fruit en chocoladesaus.

Nederland en de Stroopwafel

De goede oude stroopwafel is een onweerstaanbaar lekker koekje. Maar waar komt deze lekkere wafel eigenlijk vandaan? “Sinds wanneer bestaat de heerlijke plakkerige wafel met het kenmerkende ruitjespatroon eigenlijk? De exacte leeftijd van de enige echte stroopwafel uit Gouda is onzeker. 1810 wordt genoemd en ook het jaar 1837 kom je regelmatig tegen. En zijn voorouders zijn nog veel en veel ouder.

De precieze datum van het ontstaan van de Goudse stroopwafel is onduidelijk. Misschien was het wel in 1837 toen de eerste stroopfabriek in Gouda kwam. En dan is er nog het oudste teruggevonden recept uit 1854, van Dirk van Vreumingen (1789-1870), koekenbakker aan de Kleiweg in Gouda. Eind 19e, begin 20e eeuw waren er tientallen stroopwafelbakkerijen in Gouda. Of het er nou meer dan dertig waren of zelfs honderd, daar zijn de meningen over verdeeld.

Vanaf de jaren ’20 en ’30 ontstonden er fabrieken die stroopwafels bakten en werden de wafels niet alleen bij de bakker, maar ook bij de kruidenierswinkels verkocht. Stroopwafels zijn overal, en voor iedereen bereikbaar. Warm en uit het vuistje vind je ze bijna alleen op de markt, zoals in de 17e eeuw tijdens het carnaval. Maar de stroopwafel lijkt aan een opmars toe.

Verspreid door het land ontstaan er ambachtelijke initiatieven voor verse wafels. Elke Nederlander zal dit gevoel kennen: je loopt over de markt en een vleugje van de geur van de stroopwafelkraam komt jouw kant op gedreven. Knappe kop als je die verleiding kunt weerstaan. De stroopwafel hoort bij Nederland en wij horen bij de stroopwafel!

Wafels in de Verenigde Staten

In de Verenigde Staten werden wafels geïntroduceerd door Nederlandse kolonisten in de 17e eeuw. Deze kolonisten brachten hun traditie van het bakken van wafels mee naar Amerika, waar het al snel populair werd.

Noorwegen: Wafels als Onderdeel van de Cultuur

Of je nu in Noorwegen in een sjiek restaurant neergestreken bent of in een gezellig café, de kans is groot dat er wafels op de kaart staan. Deze lekkernij zit diepgeworteld in de Noorse cultuur en wordt in verfijnde gerechten verwerkt, maar je bestelt hem even goed in een kiosk op het station. Iets wat je zeker als topping tegen zult komen tijdens een reis in Noorwegen is Brunost.

Dit is een karamelachtige kaas die van geitenmelk, koemelk en room gemaakt wordt. De één vindt het heerlijk, de ander laat het liever staan. Er zijn zelfs wafelijzers ingekrast met runenschrift uit de zevende eeuw teruggevonden. Waarschijnlijk hebben de Vikingen hun steentje bijgedragen aan het gebruik van kardemom in de wafels.

Wafelvariaties en Recepten

Luikse- of Brusselse wafels, de stroopwafel, oubliewafel of het kniepertje? De wafel kent vele soorten en maten en ze zijn allemaal even lekker. Wafels bak je - zoals gezegd - niet in de oven, maar tussen een wafelijzer. Ze worden in basis gemaakt van een beslag van bloem, melk, eieren en suiker.

Dat beslag wordt tussen 2 ijzeren vormen samengeperst en van oudsher in een vuur verwarmd. Tegenwoordig hebben we daar natuurlijk hele mooie elektrische wafelijzers voor.

Luikse vs. Brusselse Wafels

Haal jij ze ook altijd door elkaar? Die Luikse en de Brusselse wafel? Er is een handig ezelsbruggetje: de Luikse wafel is een suikerwafel. Het zijn de grote, ronde wafels waar suikerpareltjes in zitten. Ze zijn een stuk zwaarder en ook wat zoeter dan de Brusselse variant.

In Nederland zie je ze vaak op de kermis, maar je kunt ze ook gewoon in de supermarkt kopen. Of zelf maken natuurlijk! Niks lekkerder dan een warme wafel, vers uit het ijzer. De Brusselse wafels zijn het rechthoekige broertje van de Luikse wafel. Ze zijn luchtiger en minder zoet.

Karakteristiek aan deze wafel is de rechthoekige vorm, de diepte en de grote vierkante inkepingen. Dat zijn er altijd 15, 20 of 24 per wafel. Deze wafels worden gemaakt met opgeklopt eiwit, waar ze hun luchtigheid aan danken.

Wafels in de Nederlandse Keuken

Hoewel je het misschien niet zo snel zou denken, zijn wafels echt onderdeel van onze cultuur. In Zuid-Nederland en België worden vooral de dikke wafels gegeten zoals de varianten hierboven. In het noorden is juist de dunnere wafel populair. Daar kennen ze het kniepertje, dat voornamelijk rond de jaarwisseling wordt gegeten.

Oude Recepten en Tradities

Zowel de dikke als dunne wafels worden als sinds de middeleeuwen gebakken, zo getuigen wafelijzers in musea, historische afbeeldingen en aardig wat recepten in kookmanuscripten. In Nederlandstalige kookboeken uit de zestiende eeuw komen ze al voor, zoals je kunt zien in onderstaand recept. Dit recept komt uit een handgeschreven receptenverzameling dat bewaard wordt in de universiteitsbibliotheek in Gent en gedateerd wordt rond 1600.

Het is uitgegeven in boekvorm onder de naam De keuken van de late middeleeuwen. Recepten 87, 88 en 89 geven aanwijzingen voor het bakken van dikke wafels die je wel of niet opensnijdt. Dit is een recept voor gerezen bierwafels. Als rijsmiddel wordt gist gebruikt.

Nu had ik voorheen het geluk dat er een bierbrouwerij op de locatie van mijn historisch kookatelier zat en ik dit recept met biergist kon maken. Een lepeltje gedroogde gist werkt echter ook uitstekend heb ik gemerkt. De biergist geeft de wafels wel iets meer smaak. Het beslag is rijk van smaak door de grote hoeveelheid boter en eieren.

De Culturele Betekenis van Wafels

Wafels zijn veel meer dan alleen een lekker gerecht. Ze vertellen een verhaal van eeuwenoude tradities, culturele uitwisseling en culinaire innovatie. Of je nu geniet van een Belgische wafel in Brussel, een Amerikaanse wafel in New York of een exotische variant elders ter wereld, één ding is zeker: wafels zullen altijd een speciale plaats innemen in de harten en magen van mensen over de hele wereld.

labels:

Zie ook: