Voor velen is een zee dichtbij een vereiste voor de vakantie, een plek om heerlijk te genieten en tot rust te komen. Maar waarom is de zee eigenlijk zout?
Het ontstaan van zout in de zee
Zout ontstaat door de slijtage van rotsen, een proces dat bekend staat als erosie. Regenwater neemt kleine deeltjes van deze rotsen mee. Deze lossen op zodra ze in een rivier terechtkomen. Van één soort deeltje is er echter zo veel dat niet alles wordt opgenomen: natriumchloride, oftewel zout.
In al het water dat via de rivieren in zee terechtkomt, zit een beetje opgelost zout; meegekomen met het regenwater dat gesteenten verweert. Dat de zoutconcentratie van de zee groter is dan van de rivieren komt door indamping: het water verdampt, het zout blijft achter.
De zon verdampt een deel van het water, waardoor er veel zout achterblijft. Het zout uit de zee verdampt bijna niet mee, dat blijft achter in de zee. Neerslag is daarom altijd zoet. Onderweg van de bergen, door rivieren naar de zee wordt dat zoete water wel weer een klein beetje zouter.
Overigens zorgen niet alleen rotsen voor het hoge zoutgehalte van de zee; ook onderzeese vulkanen kunnen zoutvorming veroorzaken. Een van de redenen is dat op de bodem van de oceaan het zeewater de aardkorst binnenstroomt via spleten. In de aardkorst is het vulkanisch en heel warm en daar lossen mineralen op in dat zeewater. Daar wordt dat water heel erg zout van.
Zoutgehalte per zee
Het gemiddelde gehalte natriumchloride in zeewater is zo’n 35 gram per liter. Maar sommige zeeën zijn nog veel zouter. Dit zijn vaak wateren die dichtbij de evenaar liggen, de heetste plekken op aarde.
Er zijn ook zeeën waar het water relatief zoeter is dan andere wateren. Dit zijn vaak degene waar veel water van gletsjers en uit rivieren naartoe stroomt. Zo ook de Noordzee, die dus relatief zoet is. Je hebt vast wel eens (per ongeluk) een slok van de zee genomen. En die proeft alsnog behoorlijk zout.
De Dode Zee en andere zoute wateren
Het zal niet als een verrassing komen: de Dode Zee is de zoutste zee op aarde. Dit water langs de grens van Jordanië, Israël en de Westelijke Jordaanoever bestaat voor 33 procent uit zout, dat is zo’n 332 gram zout per liter. Het zoutgehalte van de Dode Zee is zo hoog dat een mens als een rubberbootje op het water blijft drijven.
De Dode Zee, op de grens van Jordanië, de Westelijke Jordaanoever en Israël, is hiervan een voorbeeld bij uitstek. Deze ligt ruim 400 meter onder zeeniveau en is daarmee het laagst gelegen punt op aarde. Water verdwijnt er dus alleen uit door middel van verdamping, waarbij het zout achterblijft. Bovendien is het er heet, stroomt er niet veel water in en valt er hooguit 10 centimeter regen per jaar. Allemaal factoren waardoor de zee zo zout blijft.
Ter vergelijking: de Noordzee bestaat voor 3,5 procent uit zout. Maar de Dode Zee is niet de zoutste plek op aarde. Dat is namelijk het Don Juanmeer op Antarctica. Het bestaat voor 40 procent uit zout. Dat is zoveel, dat het meer ook niet kan bevriezen.
De Waddenzee
Hoe zout is de Waddenzee precies? De Waddenzee blijkt 28 gram zout per liter te bevatten. Dat is een normale waarde. Er bestaan ook heel zoete en heel zoute zeeën. De Baltische Zee heeft bijvoorbeeld maar zes gram zout per liter water. Dat komt doordat de Baltische Zee nogal afgesloten is van de oceanen. Daardoor komt er weinig zout in, terwijl er wel veel zoet water in komt uit rivieren en regen.
De Messiniaanse Zoutcrisis
Ook de Middellandse Zee heeft heel erg zoute perioden gekend, omdat deze zee door tektonische processen afgesloten raakte van de Atlantische Oceaan en het water dus niet weg kon. Zo’n 6 miljoen jaar geleden viel de Middellandse Zee bijna droog.
Dikke pakketten steenzout en gips in de ondergrond en omgeving van deze binnenzee getuigen van een enorme verzilting en verdroging in het gebied, die plaatsgevonden moet hebben van 5.97 tot 5.33 miljoen jaar geleden: De Messiniaanse Zoutcrisis. De Middellandse Zee was in deze tijd (het Messinien) bijna volledig afgesloten van de Atlantische Oceaan.
Door de geleidelijke afsluiting van de verbindingen met de Atlantische Oceaan liep de zoutconcentratie langzaam op, en vormde zich gips aan de randen van de Middellandse Zee. Daarna werd de zoutconcentratie zelfs zo hoog dat er dikke zout (haliet) pakketten zijn afgezet. “Het grootste deel van de Middellandse Zee was toen minstens net zo zout als de Dode Zee tegenwoordig”.
Klimaatschommelingen tijdens de Messiniaanse Zoutcrisis zorgden op gezette tijden voor nattere perioden, met veel regen. In de bodem en aan de randen van de Middellandse Zee bevinden zich dikke lagen steenzout en gips, die zijn afgezet tijdens de Messiniaanse Zoutcrisis van 5.97 tot 5.33 miljoen jaar geleden.
Aan de kust mengt het zoete rivierwater zich met het zoute water van de Noordzee. Eerst wordt het water brak, maar naarmate de rivieren dichter bij de zee komen, wordt het almaar zouter.
Zout in het water
Een deel van het zout in de zee is 'afslijtsel' van bergen. Water dat uit de hemel valt, stroomt via beken en rivieren weer naar zee. Onderweg lossen er allerlei mineralen op in het water. Die ionen (geladen deeltjes) worden meegesleept in rivieren en komen uiteindelijk in de oceanen terecht. Veel van die deeltjes worden opgenomen door organismen in het water, die mineralen verdwijnen dus ook weer uit het water. Maar van chloride- en natriumionen (samen keukenzout) is veel meer dan er door organismen wordt opgenomen. Er zit een slordige 35 gram zout in een liter zeewater.
Zoutwinning
Toch lijkt de zee niet steeds zouter te worden. Er spoelt ook niet zo heel veel zout de zee in. En de oceanen zijn natuurlijk enorm groot. Maar er verdwijnt ook weer zout uit de zee. Het slaat neer op de kust of het wordt opgenomen in mineralen die op de zeebodem gevormd worden. Het zout dat we op ons eitje gooien wordt meestal gewonnen uit plekken die ooit zeebodem waren. Daar is het zou neergeslagen en kun je het soms zo van de bodem schrapen. Een andere manier om zout te 'maken' is door gewoon zeewater te laten verdampen.
Het vele zout in zee zorgt er niet alleen voor dat je zo goed kan drijven. Ook is het een goede smaakmaker voor gerechten. Bovendien kun je er ook goed mee schoonmaken.
| Zee/Meer | Zoutgehalte (gram per liter) |
|---|---|
| Noordzee | 35 (ongeveer) |
| Dode Zee | 332 |
| Waddenzee | 28 |
| Don Juanmeer (Antarctica) | 400 (40%) |
| Baltische zee | 6 |
labels:
