In Escher in Het Paleis is momenteel een bijzondere selectie van tien portretten van Andy Warhol te zien. Deze iconische Amerikaanse Popartkunstenaar deelde zijn voorliefde voor grafiek met M.C. Escher.

De zeefdruktechniek waar Warhol vaak voor koos, gaf hem de mogelijkheid om werk in oplage te maken zodat zijn kunst voor zoveel mogelijk mensen beschikbaar was. Ook Escher koos om deze reden voor de prentkunst: toegankelijkheid is voor beide kunstenaars van groot belang.

Warhols Iconische Portretten

In de grote ontvangsthal wordt u welkom geheten door Warhols serie van vier koninginnen: Koningin Elizabeth II van het Verenigd Koninkrijk, Koningin Margrethe II van Denemarken, Koningin Ntombi Twala van Swaziland (nu: Koninkrijk Eswatini) en Koningin Beatrix van Nederland. Deze felgekleurde portretten vormen de serie Reigning Queens (1985).

Warhol creëerde verschillende versies van zijn portretten door te variëren met achtergronden, grafische vormen en kleurvlakken. De Reigning Queens krijgen in zijn handen een combinatie van allure en glamour.

Warhol gebruikte bestaande foto’s om deze series zeefdrukken te maken. Zo vormt de foto die in 1977 werd genomen ter gelegenheid van haar zilveren jubileum de basis voor het portret van koningin Elizabeth. De officiële staatsiefoto die Max Koot na de inhuldiging in 1980 maakte, is de bron van het portret van koningin Beatrix. Het portret van Beatrix krijgt met de komst naar Paleis Lange Voorhout ook een bijzondere extra lading.

Waar Warhols series van Campbell's soepblikken en Brillodozen het alledaagse tot kunst maakten, koos Warhol in zijn portretten juist vaak voor bekende personen.

Op de eerste verdieping zijn zes portretten van beroemde vrouwen te vinden: hier kijken de gezichten van de supersterren Marilyn Monroe, Grace Kelly, Jane Fonda en Ingrid Bergman u aan. Grote namen uit de Hollywoodgeschiedenis die al wereldberoemd waren toen Warhol ze met zijn visuele vernuft nog een stukje iconischer maakte. Datzelfde geldt voor zijn portretten van de legendarische first lady Jackie Kennedy en de Japanse kunstverzamelaar Kimiko Powers. Warhol was gebiologeerd door beroemdheid en bewoog zichzelf, door zijn status als wereldberoemd kunstenaar, ook in die kringen. De kunstenaar, die zijn carrière begon in de reclamewereld, werd zelf een merk.

Campbell's Soup Cans: Het Alledaagse als Kunst

Campbell's Soup Cans is een 32-delig werk van Andy Warhol dat zich bevindt in het Museum of Modern Art in New York. In juli en augustus van 1962 stelde Warhol voor het eerst zijn doeken met soepblikken van Campbell tentoon.

Andy Warhol had voor deze serie 32 kleine schilderijen gemaakt die hij presenteerde alsof het om conserven in een supermarkt ging. De werken werden als soepblikken op een schap in een lange rij op gelijke afstand van elkaar opgesteld, schematisch verdeeld over drie witte muren.

Hij ging te werk volgens Product Placement waar de conserven een commercieel georiënteerd en esthetisch standpunt innemen. In 1962 maakte Campbell 32 smaken en dus maakte Warhol 32 schilderijen. Warhol verheft hiermee een voorwerp uit de Amerikaanse supermarkt tot motief van de schilderkunst.Andy Warhol was een commerciële illustrator die artistieke reclamecampagnes produceerde en vond dat je ook wel commerciële beelden in kunst kon verwerken.

Hij zocht naar een onderwerp dat hem onderscheidde van andere kunstenaars die al op deze weg waren. Strips werden al gebruikt door artiesten als Roy Lichtenstein, maar toen een binnenhuisarchitecte Warhol dan voorstelde dingen te schilderen waarvan hij het meeste hield en de mensen ook herkennen, een blik soep bijvoorbeeld, zou Warhol dit letterlijk hebben opgevat.

Volgens Ted Carey (een van de assistenten van Warhol in eind jaren 50’) was het Muriel Latow die Warhol op het idee heeft gebracht om soepblikken en dollarbiljetten te gebruiken. Muriel was behalve een ambitieuze interior designer ook eigenares van de Latow art gallery in de Upper east side in Manhattan.

Ze stelde Warhol voor “to paint something you see every day and something that everybody would recognize. Something like a can of Campbell’s Soup”. Volgens Ted Carey zou Warhol gereageerd hebben met “Oh that sounds fabulous.” Warhol ging de volgende dag naar de supermarkt en heeft een doos met “alle soepen” gekocht.

Toen een kunstcriticus aan Warhol vroeg waarom hij soepblikken verfde antwoorde hij: “I used to drink it, I used to have the same lunch every day, for twenty years.”

Zijn eerste reeks, Campbell's Soup Cans, stelde hij tentoon op 9 juli 1962 in zijn eerste solo-expositie in de Ferus Gallery in Los Angeles, Californië. Het was een reeks van 32 kunstwerkjes op doek, allemaal 51 bij 41 centimeter.

Warhol gebruikte voor de vervaardiging van de werken een deels gemechaniseerde zeefdruktechniek. De combinatie van half mechanische productie, afwezigheid van schildershand en keuze voor een commercieel onderwerp zorgde voor controverse en onbegrip, op een moment dat de Amerikaanse kunstscène nog in de ban was van het abstract expressionisme à la Jackson Pollock.

Elk werk was een product van gemengde technieken die deels met de hand en deels met een machine werden uitgevoerd. Ondanks vele gelijkenissen tussen de werken waren er ook verschillen. Zo stond elk exemplaar voor een andere smaak: zoals Tomato, Chicken, Clam Chowder, Cream of Asparagus, en Beef, hetgeen individuele accenten zette in het homogene geheel.

Dankzij de zeefdruk kon hij een massale en repetitieve productie van schilderijen verwezenlijken. Het begrip van het unieke karakter van het kunstwerk werd toen door Andy Warhol herzien en gecorrigeerd. Hij maakte een veelvoud van zijn werken, maar retoucheerde ze één per één, waardoor ze toch door enkele nuances van elkaar te onderscheiden waren.

De zeefdruk is een druktechniek waarmee men motieven repetitief kan reproduceren. Men kan sterke neerslag van inkt bewerkstelligen en een intense en duurzame kleur doorheen de tijd garanderen. Andy Warhol gebruikte dit mechanische middel voor zijn werken, maar bewerkte ze daarna elke keer weer. Op die manier relativeerde hij deze stelselmatige reproductie door een onregelmatigheid in de afdruk met onhandige en opzettelijke markeringen aan te brengen.

Op het rood/witte etiket staat als embleem de gouden medaille voor design die Campbell bij de wereldtentoonstelling in Parijs in 1900 had gewonnen. Warhol schildert de blikken frontaal en schuin van boven, zodat de bovenkant te zien is. De lettertypes op het etiket geeft hij nauwkeurig weer. De achtergrond is spierwit, de blikken staan helemaal geïsoleerd. Er is alleen wat schaduw op de deksel aangebracht. De schilderijen sluiten aan bij zijn reclamewerk vanwege de felle kleuren en de stilistische verwerking.

De expositie van de 32 werken had een provocerend karakter, dit door het platvloerse motief en stereotiepe weergave maar ook door de gelijkstelling van kunstgalerij en supermarkt en dus de gelijkstelling van kunst- en levensmiddelenhandel. De maatschappelijke context waarin de werken zich ontwikkelen was even belangrijk als zijn specifieke onderwerp.

Alle industriële producten waar Warhol een status van kunst aan verleende, drukten een stempel op het leven van de Amerikaanse middenklasse. hierover zei hij: "Wat zo fantastisch is, is dat Amerika een traditie heeft ingesteld waarin de rijkste consumenten in principe dezelfde dingen kopen als de armste". Het doel van Warhol was om dit ook te bereiken met kunst door middel van gestandaardiseerde productiemethoden.

Het thema ligt in het verlengde van de schilderijen van ingeblikt voedsel die Warhol vroeger maakte. Voedsel als industriëel product, als commerciële handelswaar is en blijft een thema wat hem boeit. Hij gaat net als de dadaïsten uit van een 'objet trouvé' een blik uit de supermarkt en schildert als pop art-kunstenaar een symbolisch voorwerp van de consumptiemaatschappij. De schilderijen deden de discussie over pop art oplaaien.

Ze werden het voorbeeld genoemd van de nieuwe trend in de schilderkunst en tot iconen van de moderne maatschappij uitgeroepen. Warhol bleef doorgaan met het schilderen van de soepblikken, maar dan in allerlei varianten: geopend, met gescheurd etiket, platgedrukt, enzovoort. Via het schilderen van deze series kwam hij op het idee om ze te zeefdrukken. Zo maakte hij series van 100 of zelfs 200 dezelfde soepblikken.

In de tweede helft van de jaren zestig ging hij experimenteren met de kleuren en verving hij het typische rood en wit, daarna ging hij de beelden omkeren en maakte ook voorstellingen van blikken met gescheurde wikkels zoals Big Torn Campbell's Soup Can (Pepper Pot), van gedeukte en platgedrukte blikken of van een blik met een blikopener erbij.

Warhols Carrière en Stijl

Andy Warhol, Amerikaans beeldend kunstenaar, fotograaf en filmer, kreeg een tekenopleiding aan het Carnegie Institute of Technology (1945-1949) en ging naar New York, waar hij tekeningen maakte (o.m. voor het blad Glamour) en advertenties ontwierp. In het begin van de jaren zestig begon hij te schilderen en kreeg grote bekendheid als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de pop-art.

Koel en ombecommentarieerd presenteert hij brokstukken van de moderne westerse samenleving, waarbij door vergroting en herhaling van de voorstelling het effect wordt versterkt en vermenigvuldigd. Door onderwerpen uit de consumptiemaatschappij te kiezen en deze op een emotieloze manier te verwerken, is Warhol de meest pure pop-art kunstenaar.

Hij wil stereotypen uit het leven van alledag, zoals stripverhalen, reclame en fast-food en uit de wereld van de glitter en glamour zoals sterren presenteren als kunst. Bekend zijn bijv. de door middel van zeefdruk in duizenden exemplaren verspreide series dollarbiljetten, series dozen van het zeepmerk Brillo, series soepblikjes van Campbell, enz. Het enige verschil met opeengestapelde artikelen in warenhuizen ligt in het feit dat Warhol ze elke functionaliteit heeft ontnomen.

Hij maakte ook tweedimensionale werken, in de objectiverende, mechanische zeefdruktechniek, met motieven die op zichzelf wel emotioneel geladen zijn, maar geneutraliseerd door veelvuldig gebruik in pers en televisie: de portretten van Marilyn Monroe, Jackie Kennedy, Elvis Presley, Mau Tse-toeng, gezochte misdadigers, de elektrische stoel, auto-ongelukken en zelfmoord. Ook deze beelden worden reusachtig vergroot of herhaald en geïsoleerd weergegeven tegen een lege achtergrond in vaak schrille kleuren, waardoor zij een sterke intensiteit krijgen, die eveneens een ‘neutraliserend’ effect heeft.

Invloed en Controverses

Eigenlijk heeft Andy Warhol niet zo´n duidelijke invloed gehad op stijlen van andere kunstenaars. Hij is eerder de grondlegger van de pop-art, maar deze nieuwe manier van kunst maken werd hem niet altijd in dank afgenomen. Voor veel beschaafde toeschouwers vooral het gebruik van commerciële technieken zoals grafische foto's, schablonen en zeefdrukken, dat de kunstwerken een mechanisch, reproduceerbaar, 'niet met de hand gemaakt' uiterlijk gaf, verwerpelijker bleek dan de afstotende voorstellingen.

Deze werken zagen er gemakkelijk te maken en gemakkelijk te reproduceren uit. Ze zagen er uit alsof ze door iedereen gemaakt konden worden. Een kop in de New York Times luidde: 'De soepblikken en soepdozen van Andy Warhol, de New Yorkse popkunstenaar, worden in Canada niet als originele beelden beschouwd.'

Toen hij voor een retrospectieve tentoonstelling van Warhols werk borg stond moest de eigenaar van een galerie in Toronto omzetbelasting betalen; de werken werden niet als kunst beschouwd. De woedende galeriehouder beschuldigde de regering ervan Canada tot mikpunt van spot te maken in de kunstwereld. Maar de directeur van de National Gallery in Canada, die de rechterlijke beslissing nam, bleef rustig op zijn stuk staan.

Volgens deze professor in de kunst aan de universiteit van Toronto kunnen deze gereproduceerde kartonnen en blikjes niet als beeldhouwwerk worden geclassificeerd. Volgens de Canadese wet mogen alleen 'originele beelden of replica's' belastingvrij worden ingevoerd, als zij als zodanig een certificaat krijgen van de directeur van de National Gallery.

De schrijver Ron Sukenick: 'Warhols zijdezeefdrukken van Marilyn Monroe zijn ongeveer zo sentimenteel als Fords die van de lopende band rollen, elk in een andere kleur maar toch allemaal gelijk... Wat gebeurt er na de opkomst van de massaproductie met de originaliteit, of met het idee dat ieder kunstvoorwerp uniek is? Als bij een computer is er alleen het abstracte programma en kunnen de 'harde' uitdraaien in onbegrensde aantallen gereproduceerd worden. Misschien heeft Paul Bianchini dan ook gelijk als hij zegt dat popart de eerste echte breuk van Amerika met de Europese traditie vormt, een definitieve en onomkeerbare breuk, in tegenstelling tot het abstract expressionisme, dat als een verlengstuk van Europese ideeën kan worden gezien.'

Er waren echter niet alleen negatieve uitingen over Warhol: In juli (1960) kwam Henry Geldzahler, de nieuwe jonge adjunct-curator voor twintigste-eeuwse Amerikaanse kunst in het Metropolitan Museum naar Warhols atelier. Tijdens hun gesprek bleef Andy op de vloer schilderen, omringd door televisie, radio en stereo die allemaal tegelijk aan stonden, door stapels tiener- film- en muziekbladen, en een telefoon. Hij legde uit dat hij zijn geest zo leeg mogelijk probeerde te maken om te voorkomen dat er een gedachte of emotie in zijn werk terecht zou komen.

Als nieuweling bij het Metropolitan had Geldzahler de taak te ontdekken wat er zich in de hedendaagse Amerikaanse kunst allemaal afspeelde. (...) Toen Andy op zijn uitnodiging inging om de volgende dag in het Metropolitan naar schilderijen te komen kijken, had Geldzahler het gevoel dat hij Andy zijn hele leven al kende, en dat hij te maken had met 'iemand die zijn eigen tijd op een heel bijzondere manier belichaamde'. Hij verklaarde zich bereid om Warhols werk bij de galerieën te introduceren. Uit: Andy Warhol & Pat Hackett Popism, The Warhols '60s.

In augustus 1962 begon ik met zeefdrukken. De rubberstempel methode, die ik had gebruikt om beelden te herhalen, leek plotseling te huisbakken; ik wilde iets krachtigers, dat meer een lopende band effect gaf. Bij zeefdrukken neem je een foto, je blaast hem op en brengt hem in lijm over op zijde en dan rol je er inkt over heen, zodat de inkt door de zijde gaat maar niet door de lijm. Op die manier krijg je hetzelfde beeld elke keer een klein beetje anders. Het was allemaal zo eenvoudig, vlug en ongewis. Ik was er opgewonden van. Mijn eerste experimenten met zeefdrukken waren de koppen van Troy Donahue en Warren Beatty en toen Marilyn Monroe net die maand doodging, kreeg ik het idee om zeefdrukken van haar mooie gezicht te maken, de eerste Marilyns.

Er zijn heel veel afdrukken van Marilyn Monroe gemaakt door Warhol. Grotendeels verschillend. Warhol heeft (zoals eerder vermeld) voor dit schilderij de zeefdruktechniek gebruikt. Dat geeft de mogelijkheid om heel veel afdrukken te maken. De kleuren zijn redelijk waarheidsgetrouw. Alleen wat feller of afwijkender dan eigenlijk het geval is. Het schilderij is duidelijk alleen bedoeld om op te hangen. Het is niet zo dat het iets diepzinnigs is met een verborgen betekenis. Et is gewoon de afbeelding van een beroemdheid die net gestorven was.

The Factory en de Supersterren

Vanaf 1964 recycleden Warhol en zijn vele assistenten de iconografie van massamedia, reclame en supersterren in kleurrijke zeefdrukken, die de Amerikaanse popcultuur tot kunst verhieven en deze tegelijk van haar oorspronkelijke betekenis ontdeden.

The Factory ontwikkelde zich ook tot een artistieke speeltuin voor enkele van New Yorks eigenzinnigste en opmerkelijkste artistiekelingen. En niet alleen de creativiteit tierde welig in The Factory. Zoals de Amerikaanse fotograaf Billy Name, die in de jaren 1960 Andy Warhols assistent was, zei: ‘We waren altijd aan de drugs. Het was een levensstijl. Daardoor was er iets esoterisch aan onze manier van zijn, wat Andy aantrok. Hij hield ervan om bij mensen te zijn die niet nep of pretentieus waren. Mensen die trouw waren aan zichzelf en met wie hij samen kon leven - in de zin van samen in het leven zijn.’

De voorkeursdrug was methamfetamine, maar The Factory-kring gebruikte ook allerlei andere drugs, zoals lsd, marihuana en heroïne.

Heroïne was de favoriete drug van de avant-gardistische rockband The Velvet Underground. De teksten van de band draaiden om heroïneverslaving, travestie en sadomasochisme, en de muziek was opzettelijk amateuristisch en rommelig. Andy Warhol was wég van de band en werd in 1965 de manager ervan.

The Velvet Underground verkocht weinig platen, maar had een enorme invloed op de muziekscene in zowel de VS als Groot-Brittannië. Zoals muzikant Brian Eno van de band Roxy Music het zei: ‘De eerste plaat van The Velvet Underground werd door maar 10.000 mensen gekocht, maar die begonnen allemaal een band.’

Warhol balanceerde zelf vaak tussen avant-garde en, volgens sommige critici, het meest walgelijke commercialisme. Enerzijds produceerde hij massaal kleurrijke werken van de popiconen Elvis en Marilyn Monroe. Anderzijds bracht hij niet-commerciële bands als The Velvet Underground voor het voetlicht en maakte hij bizarre kunstfilms waar geen doorkomen aan was.

Popart: Een Miljardenbusiness

Popart ontstond in de jaren 1950 in Groot-Brittannië en de VS als een afrekening met het abstracte expressionisme dat na de Tweede Wereldoorlog terrein won en zich richtte op het uitdrukken van emoties en een subjectieve ervaring via de kunst.

In de VS waren Andy Warhol en Roy Lichtenstein de belangrijkste vertegenwoordigers van de nieuwe stroming. In The Factory sabelde Warhol vanuit zijn ivoren toren de kunst neer en verving hij de ‘goede smaak’ door simpele ‘populaire’ dingen uit fabrieken, de actualiteiten en Hollywood: Coca-Cola, waspoeder, zelfmoord, verkeersongelukken en muziek- en filmsterren.

Of zijn inmiddels iconische werken van de Campbell’s-soepblikken en de kleurrijke zeefdrukken van beroemdheden als Marilyn Monroe en Elvis Presley een eerbetoon aan of kritiek op de Amerikaanse massacultuur waren, dat bepaalt de kijker. ‘Het idee is niet om eeuwig te leven, maar om iets te maken dat eeuwig zal leven,’ zei Andy Warhol. En dat is hem met zijn kunst wel gelukt.

Maar als je een originele Warhol wilt kopen, heb je een dikke portemonnee nodig. In 2022 werd een bekende zeefdruk van Marilyn Monroe in turquoise, geel en roze verkocht voor maar liefst 170 miljoen dollar ofwel 161 miljoen euro - het duurste 20e-eeuwse kunstwerk dat ooit is geveild.

De Aanslag door Valerie Solanas

Op het hoogtepunt van zijn roem was Andy Warhol bijna als martelaar van de popart aan zijn einde gekomen. Op 3 juni 1968 liep de radicale feminist en schrijver Valerie Solanas The Factory aan Union Square in New York binnen. In haar hand had ze een bruine papieren zak met twee pistolen erin. Andy Warhol kende Solanas en nodigde haar binnen in zijn studio, waar veel kunstenaars uit zijn vaste kliek aanwezig waren.

Terwijl Warhol een telefoontje pleegde, haalde Valerie Solanas een van de pistolen uit de zak en vuurde drie keer op de kunstenaar. Een van de kogels doorboorde zijn long en veroorzaakte schade aan zijn maag, milt, lever en slokdarm, om het lichaam via de andere long weer te verlaten. Vanuit de doka achter in het atelier hoorde Warhols assistent Billy Name de schoten. Maar voor hij de plek des onheils had bereikt, had Solanas alweer de lift naar beneden genomen.

Andy Warhol lag op de grond in een plas bloed. Toen Billy hem optilde, riep Warhol: ‘Billy, maak me niet zo aan het lachen, dat doet pijn.’ De kunstenaar werd met een ambulance naar het ziekenhuis gebracht. In eerst instantie werd hij doodverklaard, maar op het laatste moment zag een arts dat zijn pupillen nog reageerden.

Na een operatie van 5 uur, waarbij de artsen zijn borst openden en hartmassage toepasten, verrees Andy Warhol uit de dood. Valerie Solanas gaf zichzelf kort na de aanslag aan bij de politie. Toen de politie vroeg waarom ze Warhol had neergeschoten, antwoordde ze cryptisch: ‘Omdat hij te veel macht over mijn leven had.’ Ze werd later gediagnosticeerd met schizofrenie en kreeg slechts drie jaar gevangenisstraf voor poging tot moord.

Supersterren waren alomtegenwoordig in Andy Warhols leven: overdag in de studio, ’s nachts in de nachtclubs - en uiteindelijk ook in zijn privéwoning. Andy Warhol voelde zich thuis tussen de vele queers, die hij een veilige plek bood en inzette als assistenten in The Factory. Binnen de kring rond Warhol werden ze ‘supersterren’ genoemd. Hier zie je Joe Dallesandro, de ster uit Warhols twee beroemdste en beruchtste films Heat en Flesh, en drie queers uit de inner circle van The Factory, Jane Forth, Jackie Curtis en Holly Woodlawn.

Warhol na de Aanslag

Andy Warhol lag twee maanden in het ziekenhuis. Toen hij uiteindelijk werd ontslagen, was hij veranderd - als mens en als kunstenaar. In zijn dagboek schreef hij: ‘Sinds ik ben neergeschoten, komt alles me voor als een droom. Het is alsof ik niet weet of ik dood ben of leef. Je zou denken dat ik niet meer bang ben voor de dood nu ik dood ben geweest. Maar ik ben wel bang. En ik begrijp niet waarom.’

Naarmate Warhols doodsangst groeide, kreeg zijn eerder zo kleurrijke popart iets duisters. Hij schilderde bijvoorbeeld schedels met verschillende kleuren en motieven.

Juli 2017 - De expositie ‘The Prints of Andy Warhol and other PopArtists’ is in de maanden juli, augustus en september 2017 in de Beurs van Berlage in Amsterdam te zien. Het betreft de omvangrijke privécollectie met voornamelijk zeefdrukken van Andy Warhol, maar ook werk van Keith Haring, Roy Lichtenstein en andere PopArt kunstenaars. Popular Art, PopArt, is een kunststroming die in de jaren zestig in Amerika en Engeland ontstond.

De thema’s van PopArt zijn vaak ontleend aan alledaagse dingen, zoals stripverhalen, reclame, televisie, kranten en tijdschriften. Doordat beroemdheden als Marilyn Monroe, Mick Jagger en alledaagse gebruiksvoorwerpen zoals soepblikken werden gebruikt als motief. Door het gebruik van zeefdruk werd PopArt ongekend populair. Door het drukken van kunst in oplages werd PopArt betaalbaar. Kunst werd zo bereikbaar voor een groot publiek. De belangrijkste PopArt kunstenaar is Andy Warhol, direct gevolgd door Keith Haring en Roy Lichtenstein. Veel PopArt kunstwerken zijn in de eerste plaats decoratief en hebben nauwelijks een diepere boodschap.

Warhol zei ooit: “If you want to know all about Andy Warhol, just look at the surface of my paintings and films and me, and there I am. De expositie laat naast de kunstwerken ook zien hoe een zeefdruk (of seriegrafie) tot stand komt, maar ook foto’s van Warhols ‘Factory’, zijn atelier in New York.

labels: #Soep

Zie ook: