Je hebt vast wel eens gehoord van het woord ‘plastic soep’. Maar weet je ook waar dit woord vandaan komt? In de Stille oceaan, de zee tussen Azië, Australië en Amerika, is een eiland ontstaan van zo’n 79.000.000 kilo afval dat bij elkaar blijft drijven. Het gaat om een gebied dat 3 keer zo groot is als Frankrijk! Dit zijn omschrijvingen die erg moeilijk voor te stellen zijn, maar het is wel duidelijk dat het om een gigantische hoop plastic afval gaat.

Wat veroorzaakt de plastic soep?

Dat doen wij. De mens. Wij maken de plastic producten en laten ze in de natuur belanden. Via verschillende omwegen zoals de wind, riolen, grachten of rivieren komt het afval uiteindelijk terecht in zee.

Plastic in het milieu

Plastic heeft een nare eigenschap: het vergaat niet. In de natuur of in zee valt het langzaam uit elkaar in steeds kleinere stukjes, maar het blijft plastic. Plastics zijn niet of slecht afbreekbaar. Hierdoor hopen ze zich op en verspreiden ze zich in het milieu. Dat kan gevolgen hebben voor het hele ecosysteem. Zo kunnen grotere stukken plastic bij dieren darmblokkades of verstikking veroorzaken. Ook kleine plastic deeltjes (ook wel microplastics genoemd) kunnen negatieve effecten in het milieu hebben. Waterdiertjes en algen, maar ook planten en grotere dieren zoals vissen kunnen er last van hebben. Bijvoorbeeld doordat de deeltjes de voedselopname beïnvloeden. Dit kan dan weer negatieve effecten hebben op de groei, de overleving of de voortplanting. Als dieren of planten microplastics binnenkrijgen dan kunnen de microplastics ook in de voedselketen terecht komen.

De rol van microplastics

Wanneer grotere stukken plastic worden afgebroken tot microplastics ontstaat een nieuwe bedreiging voor het leven in de oceaan. Microplastics zijn microscopisch kleine deeltjes plastic die kleiner zijn dan vijf millimeter. Meer dan 90% van het plastic in het oppervlaktewater van oceanen is microplastic. Kleinere vissen, of soorten lager in de voedselketen, zoals plankton en oesters, consumeren microplastics bij het filteren van water. Microplastics, en de gifstoffen die ze bevatten, worden doorgegeven via de voedselketen en worden uiteindelijk gegeten door grote zeedieren en mensen, met name in afgelegen, inheemse en armere gemeenschappen die afhankelijk zijn van uit het wild afkomstig voedsel.

Van macroplastic naar microplastic (en nanoplastic) Plastic dat drijft in de zee zal in de loop van de tijd steeds verder afbreken. Marcoplastic breekt af naar microplastic (kleiner dan 5 mm). En uiteindelijk zal microplastic verder afbreken naar nanoplastic (kleiner dan 100 nanometer). Gevaarlijke stoffen die met het blote oog niet zijn te zien hebben desastreuze gevolgen voor al het leven in de zee. En het leven dat afhankelijk is van de zee.

Hoe komt plastic in de oceaan terecht?

Plastic kan op allerlei manieren in zee belanden. Plastic komt op verschillende manieren in de oceaan terecht:

  • Afval (dat door mensen wordt achtergelaten of per ongeluk door de wind in zee wordt geblazen)
  • Illegale dumping of onjuiste verwerking van afval
  • Lekken van stortplaatsen
  • Onjuiste afvoer van schijnbaar onschuldige persoonlijke verzorgingsproducten

Maar ook doordat in producten zoals kleding, autobanden, verf en zelfs douchegel plastic deeltjes zitten. Door wassen, slijtage of afbladderen kunnen deze deeltjes loslaten en met het douche of regenwater naar het riool stromen en van daaruit in zee terecht komen. Dit kunnen we helaas niet helemaal voorkomen en hoeveel elk product bijdraagt aan de plasticsoep in zee weten deskundigen niet.

Plastic zit in veel producten. Bijvoorbeeld in autobanden, verf en textiel. Zo zijn de stoffen fleece, acryl en polyester van plastic gemaakt. Veel microplastics komen vrij door slijtage van banden en verf of bij het wassen van kleding. Die kleine deeltjes komen in de lucht, het water en de bodem terecht. Alle plastics breken na verloop van tijd af en worden uiteindelijk microplastics. Door slijtage bij het gebruik van plastic komen ook microplastics vrij. Veel microplastics komen in het milieu terecht als zwerfafval uit elkaar valt.

De gevolgen voor dieren

Plastic vergaat niet en is ook niet verteerbaar. Hoe schadelijk plastic precies is voor planten, dieren en mensen, weten we niet. Maar we weten wél dat dieren verstrikt kunnen raken in grotere stukken plastic, bijvoorbeeld stukken visnet en plastic tassen. En dat ze plastic voor voedsel aanzien en opeten, waardoor ze kunnen verhongeren.

Er is veel onderzoek gedaan naar de maaginhoud van dode stormvogels. Stormvogels halen al hun voedsel uit zee en eten alles wat ze in en op het water tegenkomen. Hoewel de hoeveelheid plastic de laatste jaren iets afneemt, had in de periode 2015-2019 ruim 90 procent van de Noordse stormvogels op de Noordzee plastic in de maag, gemiddeld 20 stukjes, als je dit naar de mens vertaalt is dat bijna een lunchtrommel vol! Bij mossels en vissen zijn microplastics in delen van het lichaam teruggevonden. Als mensen of dieren deze mossels en vissen opeten, komt het in hun lichaam terecht. Hoe schadelijk dat is, weten we niet.

We weten wel dat microplastics bepaalde lichaamsfuncties van kleine zeedieren kunnen beïnvloeden (ademhaling, beweging, voedselopname) en dat sommige stoffen in plastic giftig kunnen zijn (weekmakers in plastic beïnvloeden bijvoorbeeld de hormonen).

De rol van plastic productie en afvalbeheer

Er wordt steeds meer plastic gemaakt. Omdat plastic zo lang mee gaat, komt er dus ook steeds meer plastic bij. Vaak wordt er slecht omgegaan met het plastic afval. Het lijkt alsof plastic er altijd al is geweest. We zijn er zo aan gewend dat een leven zonder niet eens meer kan. De wereldwijde productie van plastic was toen nog maar 1.500 miljoen kilo per jaar. In 2015 was dit gestegen naar 400 miljard kilo ², ³. Door deze enorme stijging wordt de tijd waarin we leven wordt nu ‘het plastic tijdperk’ genoemd 4. Een groot deel van al het plastic dat wij maken, wordt dus meteen weggegooid. Op dit filmpje van Nu.nl kan je zien dat veel van dit plastic nog tientallen, zo niet honderden jaren in de oceaan achterblijft. De levensduur van plastic is lang, terwijl de gebruikerstijd kort is. Inzamelen, recyclen en verbranden van plastic is duur terwijl het maken en kopen van plastic goedkoop is. Hier gaat dus iets mis. Iemand moet betalen voor het opruimen van plastic afval. De mensen die het maken doen dit niet. Wij, de mensen die het gebruiken doen het ook niet. Meer mensen, meer plastic maar minder ruimte. Zoals je kan lezen in dit NOS artikel, komt er steeds meer plastic bij. Doordat er ook steeds meer mensen komen is er geen ruimte voor al dit plastic. waardoor niet altijd goed wordt omgegaan met plastic afval.

Juist deze voordelen zijn tegelijkertijd ook de nadelen van plastic. Het recyclen van plastic gebeurt veel te weinig. Van 1950 tot 2015 kreeg slechts 9% van het plastic een nieuw leven en de rest werd gestort of verbrand om energie op te wekken [7, 8]. Daarnaast is recyclen het uitstellen van een product weggooien. Plastic kan een leven lang mee. Plastic dat namelijk niet gerecycled wordt kan nog honderden jaren bestaan en kan zelfs nog langer mee als het in kleinere stukjes, beter bekend als microplastic , afbreekt. Sommige plastics kunnen zelfs tot 600 jaar blijven bestaan!

Een klein deel van het plastic zwerfafval dat in zee belandt komt uit Nederland. Er is onderzocht dat in elke kilo zand van de Nederlandse stranden zo’n 250 stukjes plastic zitten. Een deel daarvan komt uit Nederland, een deel kan overal vandaan komen en hier aangespoeld zijn. Hoeveel elk product bijdraagt aan de plasticsoep in zee is niet bekend. Aan het afval van elders kunnen wij niet veel doen.

De Nederlandse aanpak van mariene zwerfvuil

(Plastic) zwerfvuil in zee, ook bekend als plastic soep, is een groeiend probleem met negatieve gevolgen voor het mariene ecosysteem maar ook met sociale, veiligheid, economische en mogelijk gezondheidsaspecten. Vanwege het internationale karakter van deze problematiek werkt Nederland actief samen met andere landen in het Noord Oost Atlantische oceaan gebied (in OSPAR verband). Ook in andere internationale gremia zoals de International Maritime Organisation (IMO) en het UNEP Global Partnership on Marine Litter (GPML) wordt aan dit probleem gewerkt. Verder staat het onderwerp op de agenda’s van de internationale rivierencommissies zoals Internationale Maascommissie (IMC) en Internationale Rijncommissie (IRC). Mondiaal gezien wordt ervan uitgegaan dat 80% van het afval in zee vanaf het land komt. Voor de Noordzee lijkt dit percentage lager te liggen.

Driekwart van het afval is plastic, zowel grotere stukken plastic als ook microplastic. De Nederlandse inzet voor het aanpakken van mariene zwerfvuil vindt in verschillende kaders plaats: lokaal, nationaal, regionaal en mondiaal. Op dit moment vormt de Kaderrichtlijn Marine Strategie (KRM) het belangrijkste juridische kader.

Het kabinet heeft in de Mariene strategie als doel voor 2020 gesteld om de hoeveelheid zwerfvuil op de kust (strandafval) en de impact in mariene organismen (“plastic deeltjes in magen van Noordse Stormvogels”) te reduceren. De in de Mariene strategie geformuleerde GMT doelstelling is als volgt: “De eigenschappen van en de hoeveelheden zwerfvuil op zee veroorzaken geen schade aan het kust- en mariene milieu”. De beleidsinzet wordt aangescherpt door middel van aanvullende maatregelen om het probleem aan te pakken.

Bij het terugdringen van zwerfvuil richt Nederland zich op preventie, door middel van een integrale bronaanpak, communicatie en bewustwording en het sluiten van productketens (o.a. door Green Deals, producteisen en afvalbeleid). De uitwerking van de Nederlandse inzet krijgt haar beslag binnen het Nederland circulair in 2050 - Rijksbreed programma Circulaire Economie (pdf, 3 MB). De inzet dient het hogere doel om een transitie te bereiken naar een duurzame economie waarin productie en consumptiekringlopen gesloten worden, oftewel de transitie “van afval naar grondstof” en “cradle to cradle”. Hierin wordt o.a. het gebruik van wegwerpconsumptiegoederen (plastic tassen, plastic verpakkingsmateriaal) ontmoedigd en duurzame consumptie (‘niet-wegwerpcultuur’) gestimuleerd aan de hand van mogelijkheden. Veel acties zullen ook in andere kaders genomen moeten worden, zoals eisen aan verpakkingen, eco-design, afvalbeleid, etc.

Bedrijven in Nederland hebben een Nationaal Grondstoffenakkoord (pdf, 211 kB) ondertekend, waarin zij verklaren minder primaire grondstoffen te gebruiken. Het grondstoffenakkoord wordt verder uitgewerkt in de transitieagenda’s van het Rijksbrede programma Circulaire Economie.

Het monitoren van zwerfvuil op land en in het water gebeurt op verschillende manieren. Op land via de landelijke monitoring zwerfafval, op zee via strandafval, plastics in de magen van Noordse Stormvogels en zeebodemafval, drie indicatoren opgenomen in het monitoringprogramma van de Nederlandse Mariene strategie.

Nieuwe aanvullende maatregelen zijn opgenomen in het KRM Programma van Maatregelen dat eind 2015 door het Kabinet vastgesteld als onderdeel van het tweede Nationaal Waterplan.

Ook neemt het Ministerie actie om het thema ‘zwerfvuil op zee’ beter in educatiemateriaal te verankeren, om grootschalige ballonoplatingen te verminderen en om microbeads in cosmetica tegen te gaan. In de stroomgebieden werken verschillende partijen samen aan schoonmaakacties in de rivieren en om kennis rond zwerfvuil uit te wisselen.

Een aparte categorie kunststof afval is de categorie microplastics. Microplastics zijn heel kleine stukjes kunststof (minder dan 5 millimeter doorsnee). Er wordt steeds meer bekend over de effecten van microplastics in zee en in de voedselketen. Effecten kunnen worden veroorzaakt door de deeltjes zelf of door chemische stoffen in het kunststof. Zeedieren krijgen microplastics binnen, bijvoorbeeld via hun eten. Toch is er nog veel onbekend. Onder andere over bronnen en verspreidingsroutes van microplastics, het effect van maatregelen en de invloed van (micro)plastics op de biodiversiteit en op de mens.

Bestaande initiatieven waar opruimen ook effectief bijdraagt aan bewustwording zijn Fishing for Litter, de Beach Clean up tour, en de Ocean Clean up.

Europese richtlijnen

Sinds juli 2021 zijn volgens een nieuwe Europese richtlijn, de SUP-richtlijn, veel wegwerpproducten van (bio-)plastic verboden. Deze richtlijn moet bijdragen aan minder plastic in zee. Sinds juli 2023 zijn de regels verder aangescherpt en moet je betalen voor eten en drinken in plastic wegwerpverpakkingen die je onderweg koopt of laat bezorgen.

Wat kun je zelf doen?

Even wat eten op straat? Gooi je afval in een afvalbak. Zit de dichtstbijzijnde afvalbak vol? Prop het er dan niet bij, maar zoek een legere bak. Dagje strand? Ruim je ijspapiertjes en frietbakjes goed op en vergeet de rietjes, vorkjes en doppen niet.

Gebruik geen cosmetica en andere verzorgingsproducten waar microplastics in zitten.

Conclusie:

De verwachte groei van plasticvervuiling in grote delen van onze oceanen heeft tegen het eind van deze eeuw onherstelbare ecologische gevolgen als nu geen actie wordt ondernomen om het gebruik en de productie van plastic terug te dringen. De productie van plastic zal rond 2040 naar verwachting meer dan verdubbelen, waardoor het plastic afval in de oceaan tegen 2050 verviervoudigd.

WWF-NL kwam in actie tegen plasticvervuiling in de campagne Free the Sea en heeft wereldwijd projecten opgezet in Nederland, Azië, Zuid-Amerika en de Cariben.

Dus help jij mee in de strijd tegen plastic? Dan help je zeedieren overleven én zorg je voor een gezonde oceaan. Steun op een leuke manier het werk van WWF: adopteer symbolisch een zeeschildpad en krijg een knuffel cadeau! Met jouw aankoop beschermen we de zeeschildpad en zijn leefomgeving.

Want waar het Wereld Natuur Fonds ooit begon als beschermer van dieren als de tijger en de panda, is onze uitdaging inmiddels veel groter. Natuurverlies en klimaatverandering raken al het leven. Nu strijden we voor een aarde die leefbaar blijft voor iedereen. Voor mens en dier. Waar ook ter wereld. Daar hebben we meer natuur nodig. Want meer natuur zorgt voor minder klimaatverandering. Dus kom vandaag nog in actie tegen plastic en vóór de oceaan en sluit je bij ons aan. Samen met jou kan WWF de oceaan beschermen. We planten nieuw koraal aan en beschermen legstranden en mangrovebossen. Samen met jou maken we zwemroutes van babywalvissen en hun ouders weer veilig. Samen zorgen we ervoor dat zeeschildpadjes ongedeerd uit hun ei kunnen kruipen en naar zee kunnen rennen: hun toekomst tegemoet.

labels: #Soep

Zie ook: