Het verhaal over Sinterklaas loopt heel ver terug in de geschiedenis. We zijn rond 280 na Christus in Patara. Nicolaas, wat zijn oorspronkelijke naam is, werd geboren in Patara, Lycië, wat nu in het huidige Turkije ligt. Hij overleed op 6 december rond 350 na Christus. Naast Nicolaas heeft hij ook nog 2 andere namen: Nicolaas van Myra of Nicolaas de wonderdoener.

De historische Nicolaas

Over de historische Nicolaas is niet veel bekend. Hij schijnt rond het jaar 300 bisschop te zijn geweest van Myra, in het huidige Zuid-Turkije. Maar zelfs dat is niet zeker. De vroegste legendes rondom Sint-Nicolaas dateren bijvoorbeeld pas van twee eeuwen later. Maar toen ging het ook snel. In de negende eeuw was hij uitgegroeid tot één van de populairste beschermheiligen in Europa. Hij werd bijvoorbeeld de beschermheilige van de zeelieden. Dat is de reden dat veel Europese havenplaatsen beschikken over een Sint-Nicolaaskerk.

Nicolaas is opgegroeid in een zeer Katholiek gelovig gezin. Op kleine leeftijd was Nicolaas eigenlijk al een wonderdoener. Net zoals het Bijbelse figuur Samuel kon Nicolaas zijn moeder geen kinderen krijgen. Verder waren er nog een aantal wonderen. Op 19 jarige leeftijd werd Nicolaas door zijn oom, de bisschop, tot priester gewijd en legde hij zijn kloostergeloften (= volledige toewijding aan de dienst van God) Iedereen die Nicolaas kende, wist dat hij een wondermens was.

Eén van de bekendste verhalen is “De Legenda Aurea”. Deze legende vertelt het verhaal van een arm gezin dat bestond uit een mama, papa en drie dochters. Vroeger moest je de bruidegom van je dochter altijd een bruidsschat geven. Hoe groter de schat, hoe meer kans op een goede echtgenoot. Omdat ze zo arm waren konden ze geen bruidsschat betalen en waren ze zeker dat de drie dochters nooit een man zouden vinden. Daarom gingen ze als slaven verkocht worden. Maar op wonderbaarlijke wijze werden er op 3 verschillende gelegenheden 3 geldbuidels door het open raam in de schoenen gelegd. Daarvan komt de gewoonte dat wij iets in onze schoen leggen om te hopen dat we iets terug krijgen. Sommige mensen vergelijken de geldbuidels met mandarijnen en appelsienen om zo te verklaren dat Sinterklaas afkomstig is uit Spanje.

In 1087 werden zijn relieken (=overblijfselen) door Italiaanse kooplieden overgebracht naar Bari, Italië. Dat werd gedaan om het lichaam te beschermen tegen de oprukkende Islam.

Sinterklaas in Nederland en België

Hier in België staat Sint-Nicolaas betekent als “Sinterklaas”. We weten natuurlijk allemaal dat de Sint in de nacht van 5 op 6 december langs komt. 6 december is niet de verjaardag van Sinterklaas, wat de meeste mensen denken, maar de sterfdag van de Sint. Hij is rond 340 na Christus gestorven en begraven in Myra, een stad die dicht bij zijn geboortestad, Patara, ligt. Het is een katholieke gewoonte om heiligen te herdenken op hun sterfdag i.p.v. hun geboorte dag. Dat is dus de reden waarom we de Sint vieren op 6 december.

Sinterklaas is nergens zo populair als in Nederland. Steeds vroeger verschijnt aan de horizon van de Noordzeekust de bekende stoomboot uit Spanje. Soms is hij er al vóór Sint-Maarten (11 november), wat hier en daar bij de kinderen voor verwarring zorgt. In België heeft het feest een ander karakter, meer ingehouden.

Op een beroemd schilderij van Jan Steen is te zien dat al in de zeventiende-eeuwse Nederlandse Republiek Sinterklaas als geschenkenfeest gevierd werd. Dit schilderij, ten onrechte vaak ‘Sinterklaasavond’ genoemd, portretteert in werkelijkheid de ochtend ná Sinterklaas. De Sint heeft de cadeautjes in het geniep klaargezet om pas de volgende ochtend door de kinderen ontdekt te worden. Dat niet iedereen braaf is geweest, blijkt uit het huilende jongetje links op het schilderij.

De ontwikkeling van het Sinterklaasfeest

In de jonge Nederlandse Republiek ontwikkelde Sint-Nicolaas zich tot een geschenkenfeest dat in intieme huiselijke familiesfeer gevierd werd en dus niet langer in de kerk of in een religieuze processie. Dat de Nederlandse protestantse Republiek in deze ontwikkeling voorop liep is op het eerste gezicht vreemd. Het is dan ook in een speciale vorm dat het feest hier zo populair kon worden. De gereformeerde kerk zorgde ervoor dat het feest werd ontdaan van zijn aanstootgevende katholieke en sacramentele betekenis.

Sinterklaas mocht alleen nog gevierd worden binnen de ruimtes van het eigen woonhuis, in intieme familiekring. Die intieme familiesfeer was in die tijd overigens nauw verweven met de Nederlandse Republiek. Het verklaart waarom het feest juist in deze vorm hier zo kon aanslaan.

Een geschenkenfeest als Sinterklaas kwam deze moderne ouders goed van pas. Ze konden het gebruiken als instrument voor de opvoeding van hun kinderen: gewenst gedrag werd beloond met cadeautjes.

In de katholiek gebleven Zuidelijke Nederlanden, ruwweg het huidige België, waren al deze aanpassingen niet nodig. Hier kon het feest zijn katholieke karakter bewaren. Tot in onze tijd toe.

Sinterklaas en de commercie

Bij Streuvels zien we al het begin van de vermaledijde commercialisering van het kinderfeest. Hij beschrijft immers de rijk opgetuigde sinterklaasetalages. Deze ontwikkeling zien we ook in Nederland. De negentiende-eeuwse kranten staan er rond Sinterklaas bol van de advertenties, advertenties die steeds vroeger verschijnen soms al begin november. Sinterklaas werd een snel expanderende bedrijfstak.

Des te schrijnender was dat de arme kinderen aan het kortste eind dreigden te trekken. Het is hetzelfde gevoel van onrecht dat we ook bij Streuvels aantroffen.

Zwarte Piet en de Roe

We kennen allemaal wel het liedje: “Zie ginds komt de stoomboot uit Spanje weer aan …” De meeste mensen zijn er van overtuigd dat De Sint uit Spanje komt, maar dat is helemaal niet waar. Het zou kunnen te maken hebben met de geschiedenis en de relatie tussen Spanje, Nederland en België. Tussen 1568 en 1648 was er oorlog tussen Spanje en Nederland. Toch voerden deze landen nog steeds handel. Daardoor dacht iedereen dat alles uit het zuiden kwam, Spanje dus. Hoe dan ook, Spanje zelf heeft helemaal niets Sinterklaas te maken en viert het dan ook op een andere datum.

Zwarte Piet, of Piet, kennen we allemaal wel als het hulpje van Sinterklaas. Tot de jaren 80 werd hij afgebeeld met een roe en een zak met snoepgoed. De brave kinderen kregen snoep en cadeautjes, de stoute kinderen werden gestraft. Ze werden geslagen met de roe of Piet nam ze mee in zijn zak naar Spanje. Dit verdween later omdat het een redelijk dreigend beeld vormde tegenover de kinderen.

Vroeger werd de naam Zwarte Piet gebruikt als één van de bijnamen van de duivel, of zoals hij hier in Vlaanderen werd genoemd: Pietje Pek. Vandaag de dag is hij de persoon die al het snoepgoed komt uitdelen en strooien. Hij heeft nog wel steeds zijn zak bij zich maar daar worden geen kinderen meer in gestopt, maar het snoepgoed.

De symboliek achter Sinterklaas

Er valt zeker een betekenis te geven aan het verhaal van Nicolaas van Myra. Hij werd de wonderdoener genoemd en dat verhaal heeft zich laten meeslepen tot het heden en dat zal het nog blijven verder doen. De kinderen zetten op de avond van 5 december hun schoen met een wortel eriin voor Slechtweervandaag en een paar suikerklontjes, een brief en verlanglijstje voor Sinterklaas en een flesje bier voor Zwarte Piet.

Sint Nicolaas was weliswaar een bisschop, maar dat betekent niet dat het sinterklaasfeest stamt uit een katholieke traditie. De figuur van Sinterklaas ontleend aan de Germaanse oppergod Wodan of Odin. Hij werd meestal afgebeeld als een forse man met een lange baard, een lange mantel en een breedgerande hoed. Volgens de overleveringen vloog hij op zijn paard Sleipnir en met zijn knechten Eckhard en Oel door het luchtruim. Wodan had altijd een speer bij zich waarbij op de top een slang was afgebeeld. Soms daalde Wodan af door de schoorstenen van de huizen en strooide zaden om vruchtbaarheid te bevorderen. De overeenkomsten met het sinterklaasfeest zijn duidelijk. De oude Sint Nicolaas met zijn lange baard, lange mantel en mijter rijdt met zijn paard over de daken en gooit pepernoten en cadeautjes door de schoorsteen. De staf en de roe staan voor respectievelijk waardigheid en vruchtbaarheid. Wodan is alwetend en Sinterklaas heeft zijn boek waar alles in staat. Hierin kunnen we een verwijzing zien naar de wet van karma, de wet van oorzaak en gevolg die zegt dat we zullen maaien wat we zaaien.

De kleuren wit, rood en goud, die kenmerkend zijn voor de kleding van Sint Nicolaas, kunnen worden gezien als symbool voor de stadia in een geestelijke weg die de mens kan gaan. Van dit beginsel, dat ook wel wordt aangeduid als goddelijke vonk, geestvonk en oeratoom, gaan impulsen uit die de mens oproepen te streven naar geestelijke heelwording en Zelfrealisatie (met een hoofletter). De kleur rood duidt erop dat de mens daar in zijn leven werkelijk rekening mee houdt, dat het idee van vernieuwing door geestelijke krachten bezield is en verankerd is in het bloed. De witte onderjurk van Sinterklaas wordt naast tabberd ook albe genoemd. Het symboliseert reinheid en zuiverheid. In de oude kerk droegen mensen die net gedoopt waren dit kledingstuk om hun nieuw verworven zuiverheid te benadrukken en te versterken. In de zesde eeuw is de albe in gebruik genomen als een liturgisch kledingstuk. Daarvoor werd het uitsluitend gedragen door rijke burgers. Het bisschopskruis op de borst van de goedheiligman benadrukt het grote belang van de werkzaamheid van de geestvonk nabij het hart.

“Wie zoet is krijgt lekkers, wie stout is de roe!” Deze regel uit het bekende sinterklaasliedje “Zie ginds komt de stoomboot uit Spanje weer aan” van de Amsterdamse onderwijzer, dichter en auteur Jan Schenkman wordt als moraliserend gezien.

De roede of (tover)staf niet alleen een symbool van bovennatuurlijke kracht, maar ook een symbool voor een spirituele traditie waar ook heilige geschriften deel van uitmaken. De kromstaf werd in het oude Egypte gebruikt door nomadische herders en als attribuut bij Farao’s.

Die is te vergelijken met de gesel van de farao’s en de bezem van heksen. Zowel de gesel als de heksenbezem zijn symbolen voor vruchtbaarheid. Daarbij gaat het niet alleen om natuurlijke vruchtbaarheid die tot uitdrukking komt in akkerbouw, veeteelt en voortplanting van de menselijke soort, maar ook om vruchtbaarheid op geestelijk niveau: het huwelijk tussen de ziel en de geest. De gesel kan worden gezien als een werktuig om mensen mee te straffen, maar ook als een dorsvlegel.

Sinterklaasochtend, geschilderd door Jan Steen

Op Steens schilderij Het Sint Nicolaasfeest is te zien hoe een familie in huiselijke sfeer Sinterklaasavond viert. Het is een typisch Sinterklaasfeest met cadeaus en snoepgoed. Op de voorgrond staat een mand met allerlei lekkers, zoals taaitaai, wafels en appels. Rechtsachter heeft een jongen zijn kleine zusje in zijn armen. Het meisje houdt een taaitaaipop in de vorm van de Sint vast. Volgens de traditie krijgen brave kinderen met Sinterklaas geschenken en stoute kinderen de roe / gard. De huilende jongen links kreeg de roe in zijn schoen. Het oudere meisje houdt die schoen triomfantelijk omhoog en een kleiner jongetje wijst ernaar en lacht hem uit. Maar de oude vrouw op de achtergrond wenkt de huilende jongen vriendelijk.

Symbolen op het schilderij
Symbool Betekenis
Taaitaai Traditioneel snoepgoed
Appels Traditioneel snoepgoed
Wafels Traditioneel snoepgoed
Roe Straf voor stoute kinderen
Schoen Plaats voor cadeaus of straf

Het Sint Nicolaasfeest bevat dus een wijze les voor de kijker. Dit is kenmerkend voor de schilderijen van Jan Steen. Het was niet de bedoeling dat de kijker het getoonde na ging doen. Steen wilde met zijn schilderijen de mensen juist terecht wijzen. Je kan dan ook vaak oude Nederlandse spreekwoorden of literatuur in zijn schilderijen terugvinden. Het Sint Nicolaasfeest is hierdoor een typische Jan Steen. Het schilderij bevat een realistisch tafereel en geeft de kijker een boodschap mee. Niets in het schilderij is slechts voor de versiering, alles had een doel.

labels:

Zie ook: