Rijst kweken in eigen tuin of kas, is dat mogelijk? Het antwoord is ja, al komt er wel het nodige bij kijken. Dit artikel biedt een handleiding en inzichten in de wereld van de rijstteelt, met speciale aandacht voor experimenten in Nederland en de teelt van Afrikaanse rijst.

Afrikaanse Rijst (Oryza Glaberrima)

De Oryza glaberrima is een eenjarige plant die gemiddeld een meter hoog wordt, soms tot wel 1 meter 50. De bladeren zijn 20-30 cm lang en 10-15 mm breed. De bloeiwijze is aarvormig, net als bij andere grassen. Wat we in het spraakgebruik de rijstkorrel noemen, is een caryopsis, een droge vrucht waarvan de vruchtwand rechtstreeks aan het zaadje is bevestigd.

Afrikaanse rijst onderscheidt zich van Aziatische rijst door kleur, maat, vorm en smaak. Omdat het vlies zo donker van kleur is, wordt het rode of zwarte rijst genoemd. De zaden zijn vrij hard en bros en breken gemakkelijk. Aziatische rijst is bovendien geschikt om machinaal te bewerken.

De rijstpelmolen is aan Afrikaanse rijst niet besteed en leidt tot veel breuk. De rijst moet beslist op de klassieke manier handmatig (met de vijzel) gedorst worden, er bestaat geen geschikte pelmolen voor Afrikaanse rijst. Om die reden verkiezen boeren de teelt van Aziatische rijst boven Afrikaanse rijst, vaak met een perceel Afrikaanse rijst dat niet voor consumptie wordt gebruikt maar voor rituele doeleinden.

New Rice for Africa (NERICA)

New rice for africa of nerica is één van de cultivars die door AfricaRice zijn ontwikkeld waarin de voordelen van de Aziatische rijst en die van de Afrikaanse rijst gecombineerd zijn. De laatste is veel beter bestand tegen de Afrikaanse omstandigheden en beduidend minder waterafhankelijk. AfricaRice is een onderzoekscentrum onder het CGIAR, een internationale organisatie die zich bezig houdt met omderzoek op het gebied van voedselveiligheid.

AfricaRice ontwikkelt maatwerk, zoals aromatische Sahel-variëteiten, waarvan 80.000 hectare is aangeplant in Gambia, Guinee-Bissau, Mali, Mauritanië, Senegal en Sierra Leone, en arica-vari&eumk;teiten die specifiek bedoeld zijn voor het hoogland van Oeganda of de mangroves van Gambia.

Omdat onbekend onbemind maakt, is het goed om te weten hoe de Jola, met alle respect de Thai van Afrika, een zeer verfijnde rijstkeuze hebben. De voorkeur gaat uit naar een de lokale zoetere, langkorrelige rijst.

Afrikaanse rijst is relatief duur en zeldzaam. Toch kun je ook in ons land Afrikaanse rijst bemachtigen, afkomstig uit Suriname waar het voor ceremeniële doeleinden wordt verbouwd door de Marronen in het district Saramacca. Zij hebben hun eigen taal, het Saamáka, waarin ze de rijst 'busi aleisi' of 'blaka aleisi' noemen. Onder die namen is het sporadisch te koop (geweest) in Amsterdam, niet gepeld.

Geschiedenis van de Afrikaanse Rijst

De meest aannemelijke plaats waar de rijst gedomesticeerd zou zijn, is het huidige Mali, aan de Opper Niger, alhoewel archeologisch bewijs hiervoor ontbreekt. De directe aanleiding voor de domesticatie van gewassen in de sub-Sahara was de transformatie van bos in savanne. Omdat men afhankelijk was van de oogst van wilde gewassen, moesten alternatieven bedacht worden.

Het eerste geschreven bewijs van de verbouw van Afrikaanse rijst dateert uit de vijftiende eeuw, in de vorm van een kroniek van de Portugees Gomes Eanes de Azurara uit 1446, waarin hij aan de hand van een reis over de Gambia rivier uitgestrekte velden met rijst beschrijft. Duarte Pacheco Pereira is nog iets specifieker in zijn beschrijving. In een kroniek van 1506-1508 duidt hij dat de Falupas die in Casamance en Guinee Bissau leefden over veel rijst beschikten. Naast de Falupas - de toenmalige benaming voor de Jola, was dat ook het geval bij de Cocalis (nu Landuma) en de Biafadas.

Niet geheel toevallig verbouwen juist deze bevolkingsgroepen nog altijd Afrikaanse rijst. De Jola en hun buren bedreven natte rijstbouw. Zij legden dijken aan en waterreservoirs, nog voor de komst van de Europeanen.

Hoewel niet exact bekend is wanneer de Aziatische rijst op het Afrikaans continent is ge¨ntroduceerd, denkt men aan de zeventiende eeuw, misschien zelfs wel eerder. Het is zeer aannemelijk dat men juist in deze regio begonnen is met verbouw ervan, immers men had ruime ervaring met natte rijstbouw.

Toch zijn de Jola in Casamance ook trouw gebleven aan hun Afrikaanse rijst. In de zeventiende eeuw kochten slavenhandelaren de onbewerkte rijst op als proviand voor de lange reis naar de Nieuwe wereld. Van wat over bleef, legen zij kleine rijstpercelen aan, vaak in hun eigen tuin, die ze de slaven lieten bewerken. Op die manier is de rijst terecht gekomen in Brazilië, Guyana, El Salvador, Panama en Suriname, waar de rijst overigens nergens meer verbouwd wordt. behalve in de binnenlanden van Suriname, waar de Marrons nog altijd Afrikaanse rijst verbouwen.

De Marrons zijn afstammelingen van tot slaaf gemaakte West-Ivorianen. De Marrons zijn uit slavernij ontsnapt, en namen hun toevlucht in het bos. Volgens de overlevering vlechtten de vrouwen rijstzaden in hun haar met het doel die op hun nieuwe bestemming te gaan verbouwen, en dat gebeurde.

De Marrons leidden daar bepaald geen teruggetrokken bestaan, maar kwamen regelmatig naar de blanke nederzettingen om deze te plunderen. Om er voor te zorgen dat de kolonisten met hun patrouiilles niet bij hun voedselvoorraden konden komen, legden ze akkertjes (kostgronden) aan op enige afstand van de plek waar ze hun huizen op trokken, en bouwden opslagruimten - kibrikondres - op afgelegen plekken, die ook dienden als schuildorp.

Voor dit jachtige en zeer onzekere bestaan was Afrikaanse rijst een uitkomst, want snel oogstbaar. Naderhand is Afrikaans rijst ook in het zuiden van China, Hainan en de westelijke Himalaya terecht gekomen.

Het epitheton glaberrima betekent 'onbehaard'. Eén van deze benamingen is malon, maron of moron in Ivoorkust. Hierin speelt de genenbank van AfricaRice een belangrijke rol. AfricaRice spant zich om met behulp van zaden van vaak al verdwenen landrassen nieuwe rijstvariëteiten te ontwikkelen die de igennschappen van dezelandrassen en Aziatische rijst verenigen, denk aan zout- of droogte-resistente rijstvari&eumkl;nten.

Een lage opbrengst is een van de belangrijkste zorgen m.b.t. de rijstproductie in Afrika bezuiden de Sahara. Oryza glaberrima kent vergeleken met de Aziatische rijst een lage opbrengst , terwijl deze de biotische en abiotische stress niet kan verdragen. Inmiddels zijn de eerste zelfvruchtbare interspecifieke rijstvariëteiten te ontwikkelen, in de volksmond NERICA's genoemd.

Rijst kweken in Nederland: Experimenten met Polderrijst

Is polderrijst een haalbaar circulair alternatief voor koeien op veengrond? In mei startte een proef waarbij onderzoekers van Wageningen University & Research (WUR) en Universiteit Leiden zo’n 3.000 rijstplanten plantten in het Polderlab bij Leiden. De onderzoekers wilden rijst testen als een middenweg voor duurzaam veenbeheer in de toekomst: het waterpeil verhogen en toch voedsel produceren. In mei werden ongeveer 3000 rijstplanten geplant.

Voor dit experiment namen de onderzoekers een rijstsoort die onlangs met succes was geïntroduceerd in Noord-Zwitserland en die in theorie geschikt zou moeten zijn voor het Nederlandse klimaat. De planten groeiden goed en zagen er gezond uit. Een koudegolf tijdens de bloei veroorzaakte echter steriliteit van de rijstbloemen, waardoor slechts ongeveer 1 procent van de rijstkorrels zich ontwikkelde.

Tom Schut, onderzoeker bij de Plantaardige Productiesystemen groep, voegt hieraan toe: “Dit jaar was weer een voorbeeld van het snel veranderende klimaat in Europa, ondanks de korte iets koudere periode in augustus hier in Nederland. Het is duidelijk dat we emissies moeten beperken, maar ons ook moeten aanpassen aan klimaatverandering in de landbouw met nieuwe gewassen.

Nu er volgend jaar een groter rijstveld beschikbaar is, zijn de onderzoekers van plan om nieuwe experimenten uit te voeren met meer koude-tolerante rijstvariëteiten.

Julian Helfenstein, onderzoeker bij de Bodemgeografie en Landschap groep: “Hoewel er dit eerste jaar nauwelijks rijstoogst is, was het pilotexperiment toch een succes. We hebben veel geleerd over wat we kunnen verbeteren en we hebben al veel ideeën om volgend jaar te testen. Een ander deel van het toekomstige experiment betreft vissen.

Aart van der Linden, onderzoeker bij de Dierlijke Productiesystemen groep, legt uit: “Rijst werd tijdens het experiment onder water gekweekt. We zien daarom mogelijkheden om rijst en vis tegelijkertijd te telen in de rijstvelden.

Rijst zou een interessant gewas kunnen zijn voor Nederland omdat het goed groeit op onder water gelopen land. Dit betekent dat veenmineralisatie en bodemdaling een halt wordt toegeroepen. Verder kunnen problemen met zeewaterindringing en verzilting worden beperkt door hogere grondwaterstanden. Rijstvelden kunnen verder belangrijke buffergebieden vormen voor de opslag van zoet water. We consumeren ook veel rijst die geïmporteerd moet worden uit Zuid-Europa of Azië.

Door rijst lokaal te verbouwen kunnen we meer uit lokale bronnen eten en zo de circulariteit van ons voedselsysteem verbeteren. Ook zouden de rijstvelden een waardevolle habitat kunnen vormen voor moerassoorten zoals amfibieën en libellen.

Maar kan rijst echt groeien op veengronden in Nederland? Het experiment is uitgevoerd door Sander Roeleveld, Julian Helfenstein, Tom Schut, Aart van der Linden en Maarten Schrama op het Polderlab van de Universiteit Leiden, een stuk landbouwgrond dat eigendom is van burgercoöperatie ‘Land van Ons’.

Tips voor het kweken van rijst:

  • Het moet vochtig en warm zijn.
  • Overweeg een moeras na te maken.
  • Zorg voor een goede waterhuishouding.
  • Kies voor een koude-tolerante rijstvariëteit.

Alternatieve methoden en overwegingen

Indien een veld van 4x4 meter wordt aangelegd, kan bij langere periodes van droogte en hoge temperaturen waterjouwen noodzakelijk zijn. Nadeel van direct contact met grondwater is dat het te koud kan zijn. Voordeel is wel dat het automatisch wordt aangevuld, maar je hebt er minder controle over (laag of hoog waterpeil). Een gat naast de sloot maken kan ook, waarbij het water wat warmer is en het waterniveau vrij stabiel is.

Voor een goede oogst is het belangrijk het terrein drassig / permanent nat te houden. Het water kan opgewarmd worden door de zon in kleinere tonnen. De meeste rijst die uit de verpakking komt is onbruikbaar. Bergrijst is het meest gekweekt in Zuid en Midden-Amerika. Dit wordt verbouwd als andere granen.

Moerasrijst is een ingewikkelder proces dit door de irrigatie van de velden. Probeer rijst te kopen bij een zaadhandel. Het kan thuis goed kiemen in een glazen schaal op vochtige watten. Ook is het mogelijk om het in gewone aarde te zaaien. De aarde moet goed vochtig blijven, op een warme plaats staan en overdekken met een glazen plaat of plasticfolie.

Als de rijstplantjes 10 a 15 cm hoog zijn, moeten ze worden verplant in dichte potten die worden volgegoten met water. Het water moet ca. 1 cm boven de aarde staan. Gebruik zware kleigrond om de plantjes in te zetten. Waarschijnlijk komen er geen rijstkorrels aan, omdat ze erg veel zon verlangen.

Rijst in de kas kweken

Het is uiteraard wel belangrijk dat er voortdurend voor het juiste klimaat wordt gezorgd, zodat de fruitsoorten zich goed kunnen ontwikkelen tot een gezond eindproduct. De meeste mensen die tropisch fruit willen kweken in de eigen tuinkas kiezen voor makkelijk te verzorgen fruitsoorten, zoals citrusvruchten, druiven, nectarines en perziken.

Citrusvruchten

Citrusvruchten kunnen uitstekend in de tuinkas worden gekweekt wanneer deze kan worden gehouden op een temperatuur van circa 13 graden. We hebben het dan over mandarijnen, sinaasappels en citroenen. Deze citrusvruchten hebben minimaal 13 graden nodig voor de kiem van de zaden, maar kunnen in de winter goed overleven wanneer de temperatuur niet onder de 4 graden komt.

Houd er wel rekening mee dat het makkelijk 8 tot 10 jaar kan duren voordat de eerste vruchten aan de bomen hangen, gerekend vanaf het zaaimoment. De bomen hebben niet veel verzorging nodig. Het is vooral zaak om ze voldoende water te geven, om te zorgen voor goede aarde van hoge kwaliteit en om de bomen vrij van ziekten en insecten te houden.

Druiven

Wanneer je zelf druiven wilt kweken in de kas, dan is het belangrijk om goed op de druivensoort te letten. Er zijn namelijk soorten die een verwarmde omgeving nodig hebben en er zijn soorten die zich ook uitstekend ontwikkelen in een tuinkas zonder verwarming. Om de wijnstokken goed te laten gedijen is het belangrijk dat zij open grond hebben met een goede afwatering.

Wijnstokken van jonge leeftijd moeten worden ondersteund. Hiervoor kun je stokjes kopen bij een tuincentrum. De planten hebben een intensieve verzorging nodig die eigenlijk het hele jaar door gaat. Deze intensieve verzorging kost tijd, natuurlijk, maar is wel relatief eenvoudig.

Let er goed op dat de planten goed gezond zijn, gebruik meststof van hoge kwaliteit en geef voldoende water. Pak insectenplagen direct aan en wacht niet af. Je kunt de zijtakken bijsnoeien voor een nieuwe oogst in het volgende jaar.

Nectarines en perziken

Nectarines en perziken lijken natuurlijk erg op elkaar en kunnen dan ook op dezelfde manier worden gekweekt. Voor deze vruchten is geen verwarming nodig in de tuinkas wanneer er gekozen wordt voor de juiste soorten. Zoek je een zelf bestuivende variant die rijpt in de zomer? Dan is de peregrine perzik een uitstekende keuze. Deze kan worden geteeld in een tuinkas zonder verwarming.

Van de nectarines zijn hier meerdere soorten geschikt voor. De bomen hoeven in principe niet te worden gesnoeid, tenzij je vindt dat deze te groot worden of de vorm verliezen. Perzik- en nectarinebomen hebben een goede bemesting nodig. Het is aan te raden om de vochtigheid in de kas wat te verhogen om de vruchten beter te laten ontwikkelen.

Vanaf het moment dat de vruchten twee tot drie centimeter groot zijn kan het goed zijn om de bomen iets uit te dunnen.

Conclusie

Het kweken van rijst, zowel Afrikaanse rijst (Oryza glaberrima) als andere varianten, biedt interessante mogelijkheden, vooral in het kader van duurzame landbouw en lokale voedselproductie. Hoewel er uitdagingen zijn, zoals de behoefte aan warmte en vocht, tonen experimenten in Nederland en elders aan dat het zeker mogelijk is. Met de juiste aanpak en variëteitkeuze kan ook jij je eigen rijst verbouwen.

labels:

Zie ook: