Alle tranen ontstaan in de klieren in je ooghoek. De meeste beschermen onze gevoelige ogen tegen bacteriën en stof. Je tranen springen het meest in het oog als je huilt. Je zou dus denken dat je traanklieren meestal droog staan.

Maar dat is een misvatting, want je traant de hele dag door, alleen dan in druppelstand, niet als regendouche. Huilen is dus een dagtaak en absoluut onmisbaar om goed te blijven zien.

De samenstelling van tranen

De samenstelling van tranen kan variëren. De meest voorkomende typen bevatten slijm, vet, zouten, bacteriedodende enzymen en antistoffen, die telkens als je met je ogen knippert over het oog worden verspreid als een beschermlaagje.

Het traanvocht is voornamelijk opgebouwd uit water, verschillende eiwitten en slijmhoudende componenten. Het bevat verder onder andere de stoffen natrium, kalium, immunoglobulinen en glucose.

Interessant is dat de samenstelling van tranen afhangt van de aanleiding van de tranen, zo blijkt uit onderzoek. Tranen worden namelijk aangestuurd door het zenuwstelsel, en emotionele tranen bevatten meer hormonen die een pijnstillend effect hebben en stress kunnen verminderen.

De functie van tranen

Je ogen zijn precisie-instrumenten, met flinterdunne onderdelen meteen aan het oppervlak. Mooi, zo zie je nog eens wat, maar het maakt de kijkers ook kwetsbaar. Je vel is opgebouwd uit meerdere lagen geharde huidcellen, maar je ogen zijn hypergevoelig. Als je ze niet nodig hebt, worden ze dan ook veilig opgeborgen. In de nacht sluiten de oogleden de boel hermetisch af. Voor de veiligheid draaien je ogen zelfs naar boven.

Handig dus, die nachtstand, maar overdag koop je daar niks voor. Dan zijn je ogen noodgedwongen blootgesteld aan de wijde wereld. Om ze toch bescherming te bieden, kunnen ze wel een veiligheidssysteem gebruiken. Zie daar: tranen.

‘Tranen zijn heel belangrijk voor de functie van het oog’, zegt oogarts Tjeerd de Faber van Het Oogziekenhuis Rotterdam. De bovenste cellen daarvan, het epitheel, kunnen niet tegen uitdroging. ‘Die cellen zijn heel gevoelig, die moeten voldoende vochtig blijven. Als een oog uitdroogt, wordt het hoornvlies troebel omdat de cellen beschadigd raken.’ En door een troebel oog is het lastig zien. Gelukkig heb je schuin boven elke oog traanklieren zitten. Die produceren een zout vocht, tranen, dat van boven naar beneden druipt.

Een vochtlaagje is dus onmisbaar als bescherming voor je ogen. Maar ook een teveel aan vocht is een probleem, legt De Faber uit. ‘Dat laagje mag niet te dik zijn, want dan ga je door water kijken.’ Tijdens een huilbui zie je een vertroebelde wereld. Je oogleden weten dat normaal gesproken te voorkomen. ‘Dat zijn de ruitenwissers van je ogen. De traanklier maakt druppelsgewijs traanvocht aan, dat mooi over het hoornvlies en het bindvlies verspreid moet worden.

Afvoer van traanvocht

Maar wacht eens. Als je traanklieren de boel continu bevochtigen, overstromen je ogen dan niet gedurende de dag? Geen zorgen, aan alles is gedacht. ‘De traanklier is de kraan, maar er is ook een afvoerputje.’ Je traanvocht wordt afgevoerd via traanpuntjes, twee per oog: de onderste en de bovenste.

‘De onderste zit logischerwijs in het onderste ooglid, de bovenste in het bovenste ooglid. De traanpuntjes voeren het vocht af via buisjes die naar de traanzak lopen.’ Die traanzakken liggen tussen je ogen verstopt.

Zoals elk goed werkend apparaat heeft de traanmachine ook een schoonmaakstand. Komt er een vliegje in je oog, dan schiet de productie van de traanklieren omhoog. Even extra wapperen met de ruitenwissers en je verdrijft het gevaar veilig naar de zijkant. Die turbostand schiet ook aan zodra je uien snijdt, legt De Faber uit. ‘Dat veroorzaakt namelijk een chemische prikkel die de zenuwen in het hoornvlies akelig vinden. Die willen dat wegkrijgen, en dat kan alleen door een verhoogde traanproductie.

In zulke noodsituaties komen tranen plots ook buiten je ogen terecht. ‘Als de traanproductie omhooggaat, kan het afvoerputje het even niet meer aan. Dan biggelen de tranen over je wangen.’ Stevig huilen kennen we natuurlijk niet alleen van uien, maar ook van emotionele momenten.

Waarom emoties tranen veroorzaken

Waarom emoties ook een sloot ruitensproeiervocht oproepen, staat alleen nog steeds niet vast. Wel zijn er een aantal mogelijke verklaringen. Zo komen tijdens het huilen hormonen vrij die stress zouden verlichten. Maar huilen kan ook een sociale functie hebben: zo’n volle traan op de wang wekt medelijden op van omstanders. Bij kinderen lijkt dat in elk geval te werken.

Tranen bij dieren

Mensen huilen als enige diersoort om emotionele redenen. Maar net als wij moeten ook veel dieren hun ogen continu vochtig houden. Olifanten doen af en toe wat huilerig aan. Onder hun oog is een stroompje vocht te zien. In tegenstelling tot veel zoogdieren kunnen ze hun tranen niet afvoeren in traanpuntjes.

Strikt genomen hebben ze zelfs geen traanklieren, andere klieren vervullen een soortgelijke rol. Zeedieren als schildpadden hebben veel dikker traanvocht dan mensen. Zogeheten lachrifageuze (traandrinkende) motten voeden zichzelf met traanvocht.

Oogziekten

Ook je ogen zijn gevoelig voor het oplopen van ziekten, want de cellen daarvan zijn minder goed opgewassen tegen binnendringende ziekteverwekkers dan die van de huid. Om oogziektes te voorkomen, bevat je traanvocht antistoffen die virussen, bacteriën en parasieten opruimen.

Niettemin gaat het ook weleens mis. En zo kun je via je oog ziektes oplopen die we vooral uit verre streken kennen, vertelt oogarts Tjeerd de Faber. Zo komen herpes, chlamydia en gonorroe ook in het oog voor. Hoe je zo’n aandoening dan oploopt? Dat gebeurt bijvoorbeeld tijdens de geboorte: de baby stuit op de ziekteverwekkers op zijn route door het geboortekanaal. ‘Als de moeder chlamydia of gonorroe heeft, krijgt het kind dat in de ogen.

Typen tranen

De heldere vloeistof wordt gemaakt door traanklieren die schuin boven de oogbol liggen. Als het nodig is, produceren ze tranen die via kleine kanaaltjes onder het bovenste ooglid druppelen. Het ooglid verspreidt ze over het oog door te knipperen. Er bestaan drie typen tranen:

  • Basale tranen: een smeermiddel dat ervoor zorgt dat de ogen vochtig, schoon en beschermd blijven.
  • Reflextranen: voor als het oog door stofdeeltjes, rook, uienlucht, wind, een vliegje of hooikoorts geïrriteerd raakt.
  • Emotionele tranen: komt voor zover bekend alleen bij mensen voor.

De samenstelling van traanvocht en het zoutgehalte

Tranen bestaan uit zout water met wat slijmachtige stofjes en eiwitten, zoals antistoffen en lysozym, dat bacteriën kan afbreken. De samenstelling varieert naargelang het doel van de tranen, zo blijkt uit onderzoek. Emotionele waterlanders zouden meer hormonen bevatten die pijnstillend werken en stress kunnen verminderen.

Overtollige tranen worden tenslotte via afvoerputjes - de traanbuisjes in de binnenste ooghoeken - afgevoerd naar onze neus. Vandaar ook het gesnotter.

Het bloed geeft onze ogen de voedingsstoffen en zout die het nodig heeft. In ons bloed zit hetzelfde percentage zout als in traanvocht (0,9 gram per liter). Al het vocht dat door het lichaam wordt afgescheiden, bevat zout (zoals tranen, urine en transpiratie).

Elke vloeistof in je lichaam bevat een beetje zout (ongeveer 0,9%). In het lichaam bestaat er een bepaald evenwicht tussen het vocht dat in cellen vastgehouden wordt en het vocht dat vrij rond vloeit. Wanneer je tranen helemaal niet zout zouden zijn, dan zou het evenwicht verstoord zijn. Het gevolg is dat er dan minder water in je tranen gaat zitten. Aan de binnenkant van je oog heb je een traanbuisje dat ervoor zorgt dat het traanvocht weer weg kan, zodat niet continu je ogen tranen.

De vloeistoffen in het lichaam zijn isotoon. In het lichaam is de zoutoplossing binnen de cellen gelijk aan de zoutoplossing buiten de cellen. Hierdoor blijft de druk in de cellen onveranderd.

labels:

Zie ook: