Jodium, met symbool I en atoomnummer 53, is een scheikundig element dat behoort tot de groep van de halogenen. Het werd in 1811 ontdekt door de Franse chemicus Bernard Courtois. De naam is afgeleid van het Griekse ‘iodes’, dat violet of paars betekent, de kleur van jodium in zijn gasfase.

Waar komt jodium voor?

Jodium is wijdverspreid, maar ongelijk verdeeld op aarde en verschilt per regio. In veel regio’s is de bodem uitgeput door invloeden van ijstijden, overstromingen en erosie. Tot de zwaarst jodium-deficiënte gebieden in de wereld behoren grote bergketens (zoals de Himalaya, de Andes en de Alpen) en overstroomde riviervalleien (zoals de Ganges). Het meeste jodium is te vinden in de oceanen, waar het in verschillende vormen voorkomt. In de oceanen zijn zeewier, algen en het zeewater zelf rijk aan jodium als anorganische zouten (natrium- en kaliumjodiden), anorganisch jodium (I2) en organisch jodide (I-).

Volgens de World Health Organization (WHO) kampt ongeveer één derde van de wereldbevolking met een jodiumdeficiëntie, vooral in gebieden waar het jodiumgehalte in de grond laag is. Internationale afspraken over het joderen van tafelzout (jozozout) of het toevoegen van jodium aan leidingwater hebben in de twintigste eeuw de wereldwijde jodiumtekorten drastisch verlaagd, maar door veranderende voedingsgewoonten moet aandacht hiervoor blijven bestaan.

Waarom is jodium cruciaal?

Jodium is een spoorelement, een mineraal waarvan het lichaam maar erg weinig nodig heeft. Vrijwel alles wat uit de zee komt is een goede bron van jodium: zeegroenten (zeewier, kelp, zeekraal), vis, schaal- en schelpdieren. Jodium is cruciaal voor de gezondheid van de mens. De schildklier bevat dertig procent aan jodium en de resterende hoeveelheid zit verspreid in de borst- en speekselklieren, de hersenen, het ruggenmergvocht, het maagslijmvlies, de baarmoederhals en het oog. In de hersenen wordt jodium aangetroffen in de bloed-hersenbarrière, in het gebied van de ventrikels (hersenholtes), waar de cerebrospinale vloeistof (CSF) wordt aangemaakt.

Via verschillende mechanismen wordt jodium vanuit de voeding in de maag en de twaalfvingerige darm opgenomen en via het bloed afgegeven aan de schildklier. In de schildklier is jodium essentieel voor de productie van schildklierhormonen T4 (thyroxine) en T3 (triiodothyronine) en draagt het voor respectievelijk 65 en 59 procent bij aan hun moleculaire gewicht. T3 en T4 bevatten respectievelijk drie en vier jodiumatomen. De schildklier produceert tien keer meer T4 dan T3.

T4 wordt onder invloed van het seleniumafhankelijke enzym 5’-monodejodinase* door verwijdering van een jodiumatoom omgezet naar de fysiologisch actievere vorm T3, die drie- tot viermaal krachtiger is. Schildklierhormonen zijn noodzakelijk tijdens de groei, voor de ontwikkeling van het zenuwstelsel, voor het basaalmetabolisme en voor regulatie van de vet-, eiwit- en koolhydraatstofwisseling. Tijdens de zwangerschap passeert jodium de placenta en wordt het via de borstvoeding in de moedermelk uitgescheiden.

Gevolgen van een jodiumtekort

Onvoldoende inname van jodium kan leiden tot een verminderde schildklierfunctie en aandoeningen in alle stadia van ontwikkeling, met name tijdens de zwangerschap en kindertijd. Onvoldoende jodiuminname leidt eerst tot een verminderde schildklierhormoonproductie en vervolgens tot onvoldoende weefselrespons (hypothyreoïdie). Een jodiumtekort leidt tot vertraagde groei en ontwikkeling, hypothyreoïdie, struma (vergrote schildklier) en myxoedeem.

Jodium is essentieel voor een normale groei en ontwikkeling. Langdurige nutritionele deficiënties aan jodium tijdens de zwangerschap en groeifase, of onbehandelde congenitale (aangeboren) deficiënties aan schildklierhormonen (hypothyreoïdie), kunnen resulteren in cretinisme (een toestand van lichte tot zwaar gebrekkige lichamelijke en mentale groei).

Uitscheiding en Jodiumstatus

Overtollig jodium wordt voornamelijk uitgescheiden via de urine en in mindere mate via de ontlasting en via speeksel en zweet. Ongeveer 90 procent van het jodium wordt in de urine uitgescheiden. De jodiumstatus wordt vastgesteld door middel van het meten van het jodiumgehalte in de urine (UIC: urinary iodine concentration). Het jodiumgehalte (UIC) in de urine is normaal bij 100-200 mcg/L; bij zwangere vrouwen dient het jodiumgehalte in de urine 150-250 mcg/L te zijn.

Symptomen van een jodiumtekort

Eén van de vroege klinische symptomen van een jodiumtekort is een vergrote schildklier, dit wordt ook wel struma of krop genoemd. Een vergrote schildklier komt vaker voor bij vrouwen dan bij mannen. Een normale schildklier is niet te zien of te voelen. Een vergrote schildklier veroorzaakt een egale of knobbelige zwelling in de nek die men kan waarnemen.

Bloedonderzoek

Lage schildklierhormoonserumwaarden kunnen wijzen op een jodiumtekort. De huisarts vraagt doorgaans bij een laboratorium de bepaling van TSH (thyroïdstimulerend hormoon) aan. Bij een afwijkende TSH-waarde test het laboratorium ook automatisch vrij T4. Normaalwaarden zijn TSH: 0,4-4,0 mU/L, T4: 64-154 nmol/L, FT4: 8-26 pmol/L, T3: 1,2-3,4 nmol/L en FT3: 3-8 pmol/L. Wanneer in het bloed te weinig schildklierhormoon (vrij T4/T3) voorkomt, is er sprake van een hypothyreoïdie. De TSH-waarde kan ook verhoogd zijn, terwijl T3 en T4 normaal zijn. Dat kan een voorteken van hypothyreoïdie zijn.

Van de transporteiwitten heeft TBG de hoogste affiniteit voor binding met T4 en T3, maar is het minst aanwezig. Albumine heeft de laagste affiniteit, maar is het meest aanwezig. Serumwaarden van TBG stijgen door aanwezigheid van oestrogenen en dalen door aanwezigheid van corticosteroïden en testosteron.

Voeding en gejodeerde producten

Behandeling van een jodiumtekort begint met verbeteren van het dieet en consumptie van meer natuurlijke bronnen van jodium. Zeewier, zoals Ascophyllum nodosum (knotswier), kombu (kelp), wakame, nori of mekabu, is een uitstekende en goed opneembare voedingsbron van jodium. Jodium komt van nature in Nederland niet zoveel voor in voeding omdat de bodem arm is.

Om die reden werden bakkers in 1942 verplicht gejodeerd zout of broodzout met 70 tot 85 mg jodide per kg zout (NaCl, natriumchloride) te gebruiken bij de bereiding van brood. Door vervangen van gejodeerd keukenzout door zeezout wordt ook een belangrijke jodiumbron gemist. Het Voedingscentrum waarschuwt sinds kort ook voor een onvoldoende inname van jodium met de voeding. Iemand dient 6 sneetjes brood per dag te eten, waarbij het brood bereid moet zijn met bakkerszout. Als iemand geen of minder dan 6 sneetjes brood eet, of brood dat niet met gejodeerd zout bereid is, dan ligt een jodiumtekort op de loer.

Andere manieren om aan voldoende jodium (de aanbevolen hoeveelheid van 150 mcg) te komen zijn bijvoorbeeld het eten van 9 eieren, 1050 gram kaas of 6 glazen halfvolle melk per dag. Hoeveelheden die niet haalbaar zijn.

Synthetische jodiumsupplementen

Het anorganische zout kaliumjodide is het meest gebruikte supplement. Een studie uit 2014 toonde meer voordelen van zeewier aan. Suppletie van knotswier (Ascophyllum nodosum) gestandaardiseerd op 356 mcg jodium per dag gedurende twee weken verhoogde bij jonge gezonde vrouwen de jodiumuitscheiding in hun urine, zonder schadelijke invloed op de schildklierfunctie. Geconcludeerd werd dat de inname van de natuurlijke vorm van jodium uit zeewier veiliger is dan het gebruik van synthetisch kaliumjodide, omdat zeewier het jodium vertraagd afgeeft.

Aanbevolen dagelijkse hoeveelheid vitamine A

De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid (ADH) voor volwassenen is 700-900 mcg per dag.

Interacties met medicatie

Vitamine A kan interageren met bloedverdunners, levermedicatie en sommige retinoïden (zoals medicatie tegen acne). Ook kan een te hoge inname van vitamine A de opname van vitamine D en K beïnvloeden.

labels: #Aardappel

Zie ook: