Om te weten wat de Vrede van Münster betekende voor de gewone burger, moeten we ons verplaatsen naar het jaar 1648. Het is tevens belangrijk om alle ellende te kennen die aan de vrede voorafging.

De Vrede van Münster beëindigde één van de gruwelijkste periodes uit de geschiedenis van ons heem: de Tachtigjarige Oorlog. De Nederlanden waren toen een onderdeel van het machtige Spaanse Rijk.

Op zaterdag 3 oktober namelijk organiseerde onze vereniging de Landdag van het Verbond Voor Heemkunde. Wij belichtten de gevolgen van de Münsterse Vrede voor de toenmalige en de huidige bewoners van de grensstreek. Voor onszelf betekende de Vrede van Münster: “350 jaar scheiding der Nederlanden”.

Halverwege de 16de eeuw groeide bij onze voorzaten het ongenoegen naar aanleiding van het buitengewoon strenge optreden van koning Filips II tegen de hervormden, zijn pogingen tot vestiging van het absolutisme (alleenheerschappij) en de grote invloed van vreemdelingen op de regering. De Nederlanden wilden een zelfstandig bestuur.

De Beginjaren van de Oorlog

Laten we daarom eens kijken wat zich tussen 1568 en 1648 afspeelde in de omgeving van Baarle, laat ons zeggen in het gebied tussen de steden Breda, Hoogstraten en Turnhout.

De eerste oorlogsjaren verliepen in onze omgeving tamelijk rustig. Er werd niet gevochten. Toch heerste er heel wat ellende: soldaten maakten zich schuldig aan brandschatting en knevelarijen. Het dagelijkse leven was ontwricht. De boeren kregen het zwaar te verduren en de nijverheid lag zo goed als stil.

Van Treslong werd daarvoor in Brussel onthoofd. In 1568 liet Jonker Jan van Treslong hageprekers toe op zijn hoeve aan de Beemden in Minderhout. Zij kwamen de pachters bekeren tot het nieuwe geloof. Reeds een jaar later brak in Turnhout de pest uit. De ziekte bleef er drie jaar lang de kop opsteken.

Al het lood was verwijderd voor het smelten van munitie. In 1570 lag in het Huis metten Thoren (thans Taxandriamuseum) brandhout opgestapeld voor de doortrekkende legers van Noord en Zuid. Het huis zelf was vervallen. De koffer werd pas in 1577 teruggehaald. Het Minderhoutse kerkgoed werd in 1571 naar Antwerpen in veiligheid gebracht.

De tocht van stadhouder Maurits door de Zuidelijke Nederlanden mislukte en Don Frederik, de zoon van Alva, ging via de Maas in de tegenaanval naar Gelderland en Holland. In 1572 werd Den Briel veroverd op Alva. In Holland en Zeeland brak een volksopstand uit en de eerste vrije Statenvergadering kwam bijeen. Op 25 juni 1572 werd Dordrecht veroverd door de geuzen. Don Frederik sloeg hard terug: Mechelen, Zutphen en Naarden werden op 2 oktober volledig uitgemoord.

Rondzwervende benden speelden vanaf de val van Dordrecht baas in de baroniedorpen: schouten en ambtenaren sloegen op de vlucht. Vanuit Klundert en Fijnaart werd overal geplunderd. Jarenlang bleef het erg onveilig. Een jaar later werd Geert Jan Geerts van Hal in Minderhout “door die van Hollant” gevangen genomen. In Minderhout was Hendrik van Bedaff, rector van het H. Sacramentsaltaar, op de vlucht wegens het gevaar.

De Spanjaarden namen Zierikzee in, maar hun troepen werden al maandenlang niet meer betaald en begonnen te muiten. In 1576 stierf Requesens. Ze kozen hun eigen leiders, verlieten de bezette plaatsen in het Noorden en trokken naar de Zuidelijke Nederlanden, waar geweldig werd geplunderd. In Antwerpen eiste de Spaanse Furie maar liefst 10.000 doden.

Bij ons was er niet veel te merken van de gevoerde vredesonderhandelingen. In 1577 werd het Eeuwig Edict afgesloten tussen de nieuwe landvoogd Don Juan van Oostenrijk en de Staten-Generaal: de Spaanse troepen zouden het land verlaten en de katholieke godsdienst zou opnieuw overal de heersende zijn. Holland en Zeeland verzetten zich echter. Breda werd zwaar belegerd door soldaten van Hohenlohe. Op 4 oktober 1577 verlieten de gevreesde Duitse eenheden van het Spaanse leger de stad.

Escalatie van het Conflict

Het strijdtoneel in de Nederlanden verplaatste zich langzaam naar onze contreien. In 1578 ging ook Amsterdam over naar Willem van Oranje. De groei van het Calvinisme werkte de verdeeldheid opnieuw in de hand. Don Juan versloeg het leger der Staten bij Gemblaux.

Artois en Henegouwen sloten in 1579 de unie van Atrecht. In 1577 ging in Hoogstraten de ommegang niet uit omwille van de vrees voor rondzwervende soldaten. Ook in 1578 en 1579 was er geen ommegang tijdens de kermis. Tot overmaat van ramp viel in de zomer van 1578 graaf Maximiliaan van Boussu, de heer van Turnhout, met een machtig leger de Vrijheid van Hoogstraten binnen. Zij verzoenden zich met Farnese. Tegelijk sloten de meeste Noordelijke gewesten en de grote steden in Brabant en Vlaanderen de Unie van Utrecht, een militair bondgenootschap.

Op 25 oktober viel in Hoogstraten een regiment Spanjaarden binnen, te weten het Tertio van Lombardije van het regiment van Baldens. Ze beroofden ook de inwoners van Minderhout van hun gewassen. Farnese was aan de winnende hand. Turnhout kreeg soldaten van prins Willem van Oranje op bezoek, namelijk op 11 en 15 februari 1579. Ook Farnese trok door Turnhout. Hij was op weg naar Maastricht. Er bleef geen “goet, hoey oft stroey” meer over. Alle Minderhoutenaren werden uit hun dorp verdreven. Tien weken lang was iedereen op de vlucht. In Hoogstraten heerste er pest.

Bredase ruiters maakten zich van 1579 tot 1581 vaak schuldig aan het plunderen en brandschatten van de dorpelingen in en buiten de Baronie. Ze roofden koopwaar en levensmiddelen. Op het begijnhof werkte een schrobberes die er de pestzieken verzorgde. Groningen, Drente en Overijsel kozen in 1580 de Spaanse zijde. Filips II sprak datzelfde jaar de ban uit over Willem van Oranje.

Het kasteel van Turnhout viel in handen van de Hugenootse kolonel De la Garde. Breda werd door de Spanjaarden heroverd in de nacht van 28 op 29 juni en verschrikkelijk geplunderd. Deze gebeurtenis ging de geschiedenis in als “de furie van Haultepenne” en eiste maar liefst 600 mensenlevens. Er waren slechts 400 overlevenden: het overgrote deel van de Bredase bevolking was op de vlucht. Filips II, koning van Spanje, schonk de getroffen stad vrijdom van Brabantse tol. In 1581 werd de pastorij van Minderhout door de geuzen van het kasteel van Hoogstraten bijna geheel verwoest. Alleen de grote zaal en een gedeelte van het dak bleven overeind. Ook het bos werd “afgekapt en bedorven”. De volgende jaren waren er eveneens veel verwoestingen.

Kasteel Bruheze te Baarle werd in de zomer van 1581 ingenomen door 40 misnoegde Spanjaarden, de zogenaamde Malcontenten. Ze lieten het kasteeltje door de opgeëiste inwoners van Baarle versterken. Van daaruit ondernamen ze akties tegen Breda. De gouverneur van Breda (Van Stakenbroek) bestookte het kasteel met twee kanonnen. Zonder succes overigens waarna De la Garde oprukte vanuit Breda en Bruheze belegerde met ruiterij, voetvolk en kornetten. Na een hevige beschieting volgde de overgave.

Omstreeks datzelfde jaar brandde de St.-Salvatorkapel van Nijhoven af. Tot 1606 werden de diensten er “onder den blauwen hemel” gedaan. In de zomer van 1582 viel het Spaanse leger van De la Garde Hoogstraten binnen. De inwoners van Minderhout leden schade aan hun graangewassen en werden beroofd van hun meubels en beesten. Het leger bleef in Hoogstraten en Minderhout ingekwartierd tot het kasteel van Hoogstraten aan hen werd overgeleverd. Vanuit het kasteel werden vervolgens plundertochten georganiseerd. De plaatselijke bevolking behield pot noch lepel, zelfs geen stukje brood in haar schapraai. Paarden werden meegenomen en zelfs schoenen werden onder bedreiging afgestaan. Vele boerderijen en huizen werden afgebroken: er was brandhout nodig. Deze situatie duurde voort tot in 1583 het kasteel aan de Spanjaarden werd overgegeven.

Ook Minderhout werd daarbij volledig geplunderd. Het leger van Willem van Oranje nam in 1583 opnieuw het kasteel van Hoogstraten over. Slechts weinig goederen of beesten bleven gespaard. Alle huizen, schuren en stallen werden afgebroken door de soldaten en gebruikt als brandhout. In Wortel brandden 13 boerderijen af. Overal werden de gewassen vernield. Het Staatse leger rukte verder op naar Turnhout en Diest. Turnhout was belangrijk voor de Nassaus: het lag tussen Breda en Diest, twee Oranjesteden. In mei werd het kasteel van Turnhout belegerd door de Spaanse troepen van graaf Ernst van Mansfelt.

De Jaren van Verwoesting

Farnese veroverde Brugge en Gent. Op 16 november kwam de heer van Balanson met een compagnie ruiters in Hoogstraten aan. Ze verbleven er enkele maanden, lang genoeg om in Hoogstraten en Minderhout iedereen van zijn granen te beroven. En dit ondanks de sauvegarde die men daar onlangs tegen betaling had bekomen. Alle inwoners van Hoogstraten en Minderhout sloegen op de vlucht en een jaar lang woonde er niemand meer. Velen kwamen om: van de 70 Minderhoutse huwelijksparen bleven er maar twee in leven. Bij de terugkeer van de overlevenden restten er nog één paard en vier of vijf koeien. In 1584 werd Willem van Oranje vermoord in Delft. Zijn zoon Maurits volgde hem op aan het hoofd van het leger. Antwerpen gaf zich in 1585 over aan Farnese. De val van Antwerpen bracht een vluchtelingenstroom op gang. In juni werd een nieuwe pastoor voor de parochie Minderhout benoemd. Wegens het oorlogsgeweld arriveerde hij pas drie jaar later.

Zo woonden anno 1587 in Minderhout slechts vijf gezinshoofden, allen op het gehucht Hal. Alle dorpen leden onder het aanhoudende oorlogsgeweld. Minderhoutdorp, Ybbruggen, den Aert en Bergen Vyffhuysen waren verlaten. Maar liefst 61 “hoeven ende woonsteden metter stallingen, schueren ende andere huysinghen waren afgebroken en afgebrand”. In het dorp stond alleen nog de kerk overeind. Die was volledig verwoest en geplunderd. De altaren waren stukgeslagen en afgebroken, de klokken gestolen. De kerk zat zonder inkomsten omdat de gronden en velden braak lagen. In Meerle waren ongeveer 50 boerderijen onbewoond en gedeeltelijk verwoest. De gronden waren niet bezaaid.

In 1588 bezette Commissaris Georgio Basta Hoogstraten met een Spaanse compagnie ruiters en een regiment Duitse knechten. De inwoners van Minderhout sloegen vijf maanden op de vlucht en verbleven in andere dorpen. Tot overmaat van ramp viel tijdens de oogst graaf Karel van Mansvelt met zijn Spaanse leger Hoogstraten binnen. De overgebleven Meerlenaren getuigden op 3 december: “’t dorp is cleyn van inwoonderen, die welcke inwoonderen oic van sobre conditien ende macht syn, mits den affsterven van de ingesetenen, die van miserien ende van den pesten gestorven sijn in grooten getale.” In Meer woonden welgeteld 32 gezinshoofden. Wortel telde er nog 14. Dertien boerderijen waren daar afgebrand tijdens het beleg van het kasteel van Hoogstraten (1583). Daarnaast waren er nog eens 25 boerderijen onbewoond en onontgonnen. Alle goederen en beesten werden geroofd. Ruiters en knechten moesten worden voorzien zich van het nodige verteer. Geert Jan Geerts van Minderhout verklaarde dat hem gedurende de oorlog reeds 18 paarden en 24 melkgevende koeien waren ontstolen.

Begin maart 1590 veroverde kapitein Charles de Héraugière de stad Breda door middel van een list: hij smokkelde een aantal van zijn manschappen het kasteel binnen. In 1589 maakte Filips II een tactische fout: hij liet Farnese zijn werk niet afmaken, maar mengde zich in Britse en Franse aangelegenheden waardoor zijn positie in de Nederlanden verzwakte: Farnese moest elders gaan vechten. Spanje verzwakte financieel. Die zaten verborgen in het ruim van een turfschip. Deze inname betekende voor stadhouder Maurits het begin van een schitterende reeks successen. Breda zou Staats blijven tot 1625. In Turnhout kampeerde omstreeks september 1590 het leger van graaf van Mansfelt. Maurits veroverde in 1591 Zutphen, Deventer, Delfzijl, Hulst en Nijmegen. De Thornse goederen in de Baronie van Breda werden datzelfde jaar door de Raad van State belast met de vijfde penning, later zelfs met de dubbele vijfde penning. In 1592 veroverde Maurits Steenwijk en Koevorden.

Eind juni overvielen Staatse troepen o.l.v. In 1593 nam Maurits Geertruidenberg in. De burgerij van de Baronie van Breda had eveneens alle reden tot klagen omwille van de belemmering van het handelsverkeer. Door hun strooptochten maakten de Spanjaarden dit bijna geheel onmogelijk. Ook het verkeer te water was door het optreden van zogenaamde stroomrovers erg onveilig geworden. Half mei hield graaf van Mansfelt in Turnhout een troepenschouw over meer dan 8.000 Spaanse manschappen. En op 2 april van datzelfde jaar veroverden geuzen uit het garnizoen van Breda door middel van de list met de “soetelaar” het kasteel van Turnhout. Een soetelaar was een handelaar ...

labels:

Zie ook: