Kerk en stad kennen een rijke historie met welvaart en tegenspoed, oorlog en vrede, bezoeken van koningen en keizers, vroomheid en beeldenstorm, en hoogtepunten en dieptepunten.

De Stichting van 's-Hertogenbosch en de Eerste Sint-Jan

Hendrik van Brabant sticht in 1185 op het hertogelijke domein Orthen een nieuwe stad: 's-Hertogenbosch. Omstreeks 1220 begint men met de bouw van een eigen kerk, toegewijd aan Sint-Jan de Evangelist. Dit bakstenen kerkje in romaanse stijl wordt gebouwd op 'de Pepers', een stuk grond van de hertog, buiten de stadsmuren. Van deze eerste Sint-Jan is weinig bekend en ook weinig behouden.

In 1318 geeft hertog Jan III van Brabant toestemming om de vestingwerken van de stad 's-Hertogenbosch uit te breiden. Daardoor komt de Sint-Jan veilig binnen de muren te liggen.

De Illustre Lieve Vrouwe Broederschap

Ook krijgt in dat jaar een broederschap, die zich de verering van Maria tot doel heeft gesteld, officieel erkenning van de bisschop van Luik. Deze 'clercbroederschap onser Vrouwen', later de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap geheten, bestaat aanvankelijk uit 'gezworen broeders', hooguit enkele tientallen en allen geestelijken. Maar snel sluiten zich duizenden ‘buitenleden’ aan, mannen en vrouwen, afkomstig uit heel West-Europa.

Verheffing tot Collegiale Kerk

Op 20 januari 1366 verheft de bisschop van Luik de Sint-Jan tot collegiale kerk waaraan een kapittel van dertig kanunniken wordt verbonden. Zij zingen het dagelijks koorgebed, zorgen voor het onderwijs in de stad en beheren de kerk.

Het is niet onwaarschijnlijk dat de vestiging van dit kapittel en de ontwikkeling van de stad tot een van de grootste van Noord-Nederland eraan hebben bijgedragen dat de Bosschenaren het tijd vonden worden voor een nieuwe kerk. Te bouwen in de stijl van die dagen, de gotiek.

De Bouw van de Gotische Sint-Jan

In 1380 wordt begonnen met de bouw van de gotische Sint-Jan naar een ontwerp van Willem van Kessel. Hij is als bouwmeester aan de Sint-Jan verbonden van ongeveer 1380 tot 1407, mogelijk zelfs nog tot aan zijn dood omstreeks 1425. Op dat moment zijn het hoogkoor, de kooromgang en de straalkapellen voltooid. Tijdens de bouw blijft de romaanse kerk gewoon in gebruik.

De Ontdekking van de Zoete Lieve Vrouw

Omstreeks 1380 vindt men in de steenhouwersloods van de kerk een oud - en lelijk - Mariabeeld. Maar omdat zich rondom het beeld enkele mirakelen voordoen, krijgt de Zoete Lieve Vrouw een eigen kapel in de kerk.

Kenmerken Gotische Kerk

Door toepassingen van spitsbogen en kruisgewelven werd de stabiliteit flink vergroot. Tegelijkertijd werd zo bereikt dat het gewicht niet meer op de gehele breedte van de muur drukte, maar zich op enkele punten concentreerde. Om de druk op die punten te ontlasten, bracht men aan de buitenzijde van koor en schip luchtbogen aan. Nu de muren niet langer nodig waren om het gewicht van daken en gewelven te torsen, konden er grote ramen in worden gemaakt.

Officiële Erkenning en Verdere Ontwikkeling

In 1413 maakt de paus de Sint-Jan officieel los van de Sint-Salvator-kerk in Orthen. De Sint-Jan is dan al lang groter dan haar moederkerk, maar heeft nog steeds geen eigen leiding. Na de uitspraak van de paus krijgt ’s-Hertogenbosch eindelijk een eigen pastoor.

Op 8 mei 1481 wordt in de Sint-Jan de Orde van het Gulden Vlies gehouden: 33 in hoog aanzien staande adelijken bezoeken samen met hun grote gevolg enkele dagen de kerk. Onder hen Keizer Maximiliaan, diverse hertogen en ridders. De kerk krijgt door deze in West-Europa in hoog aanzien staande gebeurtenis nog meer uitstraling.

Op 12 mei 1559 benoemt paus Paulus IV, in samenspraak met Koning Philips II, de heer van de Nederlanden, veertien nieuwe bisdommen in De Nederlanden, waaronder ’s-Hertogenbosch.

Beeldenstorm en Herstel

Op 22 augustus 1566 woedt in ’s-Hertogenbosch de Beeldenstorm. Een tweede Beeldenstorm in oktober van dat jaar treft de Sint-Jan opnieuw zwaar. Ook de kapel van de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap wordt dan grondig vernield.

Dankzij de steun van de regering in Brussel versterken de katholieken geleidelijk aan weer hun positie. Eind 1566 preekt de katholieke geestelijkheid weer in de kerk.

In 1569 verdelen het stadsbestuur en het kapittel van de Sint-Jan de stad in vier parochies. In de regeling wordt vastgelegd dat de kapel van Sint-Jacob en de kapel van Sint-Pieter tot parochiekerk worden verheven. De kloosterkerk van de Kruisheren wordt parochiekerk van Sint-Catherina. Bisschop Sonnius keurt de parochieverdeling goed. De Sint-Jan moet delen van haar territorium afstaan, maar blijft zelf wel als parochiekerk bestaan.

Brand en Herstel van de Kathedraal

Op 25 juli 1584 slaat de bliksem in de houten middentoren 85 meter hoog, met op de spits een koperen Sint-Jansbeeld. Het vuur bereikt ook de westtoren en de beiaard en de luidklokken storten smeltend neer. Ook het grote orgel, dat tegen de oostelijke muur van de toren staat, wordt vernield. Uiteindelijk stort het restant van de toren brandend neer op het zuidertransept.

Het herstel van de kathedraal kost veel tijd en geld. De daken komen pas in 1594 gereed. Coenraed van Norenborch vervaardigt een nieuw oksaal en de Antwerpse kunstenaar Hans van Mildert een nieuw hoofdaltaar. Deze schitterende renaissancekunstwerken gaan in de negentiende eeuw voor de Sint-Jan verloren. Wel behouden blijft het monumentale orgel tegen de westtoren.

Van Protestantse Kerk tot Teruggave aan Katholieken

Na een beleg dat ongeveer vier-en-een-halve maand duurt, trekt Frederik Hendrik, de Prins van Oranje, op 17 september 1629 met zijn troepen de stad in. Tot 1813 dient de Sint-Jan als gebedshuis voor de Nederduits Gereformeerde gemeente.

In 1646 wordt de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap - in de volksmond ook wel Zwanenbroeders genoemd - na een heftige discussie omgevormd tot een gemengd protestants-katholieke vereniging van maximaal 36 leden, van beide geloven 18. Er komen nieuwe statuten. Een groep orthodoxe predikanten, onder wie dominee Voetius, ageert furieus tegen de omzetting van de Broederschap, waarbij toch nog plaats is voor katholieken.

In 1818 wordt de Prins van Oranje, de latere koning Willem II, uitgenodigd om Zwanenbroeder te worden. Sindsdien zijn vele leden van het Koninklijk Huis lid van de broederschap. Hiermee wordt in zekere zin de oude draad weer opgenomen.

De stichting van de Bataafse Republiek na de komst van de Fransen in 1798 is voor de politieke en kerkelijke verhoudingen een keerpunt. De Nederlands Hervormde kerk is niet langer als staatskerk bevoordeeld.

In mei 1810 zegt Napoleon Bonaparte bij zijn bezoek aan de stad toe, dat de katholieken hun kerk terugkrijgen. Maar na de nederlaag van de Fransen vergt het nog enige tijd van moeizaam onderhandelen om het bezit van de Sint-Jan te regelen.

In 1840 wordt de Sint-Jan weer parochiekerk. Na het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie wordt ook het bisdom 's-Hertogenbosch in ere hersteld.

Mgr. Hij beijvert zich om het beeld van de Zoete Lieve Vrouw terug te halen uit Brussel. Dat lukt. Zij het moeite, want de Belgen zijn het beeld in ruim 250 jaar als hun eigendom gaan beschouwen. Maar de overredingskracht van Mgr. Zwijssen is groot.

De protestanten hebben naar vermogen geprobeerd de Grote Kerk te onderhouden. Het verval is echter onstuitbaar; midden 19e eeuw groeien er gras, planten en struiken op sommige delen van de Sint-Jan.

Restauraties van de Sint-Jan

In 1853 schrijft het Provinciaal Genootschap dan ook een wedstrijd uit voor een restauratieplan. Uiteindelijk wordt de beeldhouwer en bouwkundige Stephen L. Veneman als architect aangewezen. Onder zijn leiding start in 1859 de restauratie met het herstel van het noordertransept.

Er zijn twee soorten basilieken. De majores bevinden zich in Rome: Sint-Jan van Latheranen, Sint-Paulus buiten de muren, Maria Maggiore en Sint-Pieter. Buiten Rome wordt er ook wel toegerekend Sint-Franciscus te Assissië.

De eerste restauratie van de Sint-Jan is omstreeks 1946 klaar. De tweede start in 1961 en zal tot 1985 duren. Van onder vele oude en loszittende kalklagen komt de oorspronkelijke beschildering weer tevoorschijn. Deels is deze tweede restauratie ook ‘de restauratie van de restauratie’. Er is dan een jaar achter de rug met veel feestelijkheden rond de ingebruikname van de gerestaureerde kathedraal tijdens de achthonderdste verjaardag van de stad.

Ruim vijf jaar na het einde van de tweede restauratie worden weer ernstige vormen van verwering geconstateerd aan de noord- en oostzijde van de Sint-Jan. Kraagstenen en pinakels raken los en er is dreigend gevaar voor vallend gesteente en vandalisme. Het masterplan voor weer een restauratie, dat in maart 1998 wordt opgesteld, omvat de grootschalige vervanging van tufstenen beeldhouw- en steenhouwerswerk. Twee jaar later blijkt het nodig ook de verroeste ankers te vervangen. Dat betekende dat de gevels steen voor steen moeten worden gedemonteerd en later weer opgebouwd. De Sint-Jan staat er weer pico bello bij. Om dat zo te houden blijft jaarlijks onderhoud een voorwaarde. Daar is veel geld mee gemoeid.

De Beeweg en Mariabeelden in 's-Hertogenbosch

De 14e eeuwse middeleeuwse beeweg door de Bossche binnenstad kent tal van Mariabeelden. Pal langs de weg waar, volgens de overlevering, de Zoete Lieve Vrouw van Den Bosch gelopen zou hebben ten tijde van een grote pestuitbraak. Langs deze route zouden mensen plotsklaps genezen zijn. Wat hier van zij, feit is dat de bidweg al eeuwen lang wordt gelopen door groepen en individuen.

Dit gebeurt met name in de meimaand en tijdens de noveen (9 daagse bid/voorspraaktraditie) van de Zoete Lieve Vrouw die op 7 juli jaarlijks aanvangt. De verschillende beelden die het hele jaar door te zien zijn, staan hieronder in beeld aangegeven met daarbij een beschrijving. Deze beelden zijn in de meimaand en in juli door talloze andere beeldjes vergezeld.

Voorbeelden van Mariabeelden langs de Beeweg

  • Huis “in ’t Sevengestern”: Het zestiende-eeuwse huis heeft in de zijgevel op de hoek een nis met een prachtig mariabeeldje.
  • Beurdsestraat: Iets verderop bevindt zich een klein Mariabeeldje in een op het eerste gezicht onooglijke nis.
  • Refugiehuis van Sint Geertrui te Leuven: In de Sint Jorisstraat, links van de voormalige gevangenis, bevindt zich een andere mariale steen.
  • St. Jorisstraat 23: Het mozaïek ‘Koningin van de Heiligen Rozenkrans’ tegen het pand bevindt zich op de linkerzijgevel.
  • Postelstraat 23: Lopend vanaf de Vughterstraat de Postelstraat in is aan de gevel van het pand een Mariabeeld geplaatst dat door de woningbouwvereniging S.W.H.
  • Hoek Korenbrugstraat-Kruisstraat: Op de hoek staat een huis met vanaf 1635 de naam: ‘Onder Ons Lief Vrouwke’.
  • Hoek St. Jansstraat-Lepelstraat: Aan de gevel van het ‘Keershuys’ bevindt zich het Mariabeeld De Goede Moeder.
  • Lepelstraat: Tussen de café’s staat een geheel “eigentijdse” Mariakapel.
  • Ruische Poort: Vanaf de Lepelstraat lopend rechtsaf de Visstraat in bevindt zich aan het einde van de straat het steegje. Boven deze poort is een nis gemetseld met daarin een Mariabeeld.
  • Markt: Op 17 december 2015 is de Mariakapel op de Markt opgeleverd tezamen met de reconstructie van het middeleeuwse Puthuis.
  • St. Anna: Zowel poort als plaats zijn overblijfsels van een kapel die was toegewijd aan de H. Anna.
  • Hinthamerstraat 40: In huize “De Rosekrans” is in 1995 een Mariabeeld geplaatst.
  • Hoek Hinthamerstraat en Sint Jozefstraat: Ten slotte is hoog in de hoek Sint Jozef nog te zien.

De Kapel in Grave

Naar aanleiding van een uitzending van 'Herrijzend Nederland' in 1946 vanuit de Sint Jan in Den Bosch, werd besloten dat bij de entree van Brabant, als noordoostelijke 'Poort van Brabant', eveneens ter ere van Maria een kapel "moest" worden gebouwd. Zo geschiedde en op Hemelvaartsdag, 24 mei 1947, werd deze kapel ingezegend door Mgr W. Mutsaerts. Het tufstenen Mariabeeld met kind op schoot werd vervaardigd door de Mookse kunstenaar Peter Roovers. De Bossche kunstenaar Marius de Leeuw vervaardigde de muurschildering als achtergrond bij het beeld met als titel 'Hertogin van Brabant - B.V.O.' (= bid voor ons).

Mariaverering en de Noveen

Vanaf 1853 komt de Mariaverering vanuit de stad en het omliggende gebied de Meijerij van ‘s-Hertogenbosch in volle omvang terug. De traditie van de meimaand met bedevaarten, gilde-eer en koren ontstaat gaandeweg dit tijdvak.

Een Noveen, dat afgeleid is van het Latijnse getal noveni (negen), is een tijdvak van negen elkaar opvolgende dagen, waarop men op een bijzondere wijze tot God bidt, vaak middels de bemiddeling of voorspraak van een heilige. Enerzijds ter verkrijging van een gunst en/of anderzijds als voorbereiding op een grote feestdag.

Gebruikelijk bij noveenperioden is het branden van een noveenkaars die ononderbroken negen dagen en nachten brandt met een speciale intentie zoals de vraag om genezing of kracht voor jezelf of een zieke of om een uitkomst in situaties die moeilijk zijn. De feestdag van de Zoete Lieve Vrouw wordt jaarlijks op 7 juli gevierd. Vanaf deze periode wordt er 9 dagen stilgestaan als noveenperiode door onder anderen het lopen van de oude beeweg door de binnenstad, dan wel inwendig stil te staan door via gebed de voorspraak van de Zoete Lieve Vrouw bij de Heer af te bidden.

Het lopen van de beeweg is een typisch Bosch’ gebruik; zijnde een specifieke vorm van het beleven van de “noveen” van de Zoete Lieve Vrouw die heden ten dage nog in stand wordt gehouden. Het lopen van de oude beeweg door de binnenstad is na de inname van de stad door de stedendwinger Frederik Hendrik in september 1629 ontstaan. Er mochten vanaf die tijd tot aan het jaar 1810 geen openbare processies meer gehouden worden.

Met het plotse vertrek van het beeld van Maria naar Brussel in september 1629 pakten de katholieke Bosschenaren het gebruik op door stilletjes door de bekende straten van de beeweg te lopen. Zo ontstond tijdens de staatse overheersing van de stad de traditie van het lopen van de Stille Omgang; een noveen van 9 dagen achterheen in stilte door het lopen daarvan.

Toen uiteindelijk het beeld van de Zoete Lieve Vrouw op 27 december 1853 terugkeerde vanuit Brussel in de Sint Jan was de traditie blijvend. Dit leidde 13 jaar later, in 1866 tijdens de cholera-epidemie, echter wel tot een noviteit. In dat jaar mocht er niet gebeden worden in de Sint Jan bij de Zoete Lieve Vrouw in haar kapel. Dit, vanwege besmettingsgevaar.

De Zoete Moeder in de Sint-Janskathedraal

In de Bossche Sint-Janskathedraal bevindt zich het miraculeuze beeld van Onze Lieve Vrouw, ook wel de Zoete Moeder van ’s-Hertogenbosch genoemd. De functie van rust-, bezinnings- en bidplaats van Haar kapel in de kathedraal voor stad en streek maakt dat er rondom het beeld door de eeuwen heen een enorme hoeveelheid tradities en gebruiken is ontstaan.

De meimaand is in ’s-Hertogenbosch de ‘Mariamaand’. Op de tweede zondag in mei (moederdag) wordt haar beeld door een dragersgilde gedragen in een bidtocht door de stad, vergezeld door honderden mensen. Naast de bisschop van ‘s-Hertogenbosch en de plebaan van de Sint-Jan lopen in de bidtocht priesters, diakens, priesterstudenten, kanunniken, communicanten, vormelingen en acolieten mee.

Het Bossche gilde De Oude Schuts en de Stadspijpers maken ruim baan voor de stoet. Recent is ook de oude traditie van het musicerend meelopen door een van de fanfares van de stad (fanfare Amantius) weer opgepakt. Daarnaast lopen ook broederschappen van elders mee, die eveneens de Mariaverering ondersteunen in de kerken waaraan zij verbonden zijn.

Daarnaast nemen ook vaak ridderordes uit Nederland, de Malteser Orde en de Ridders van het Heilig Graf van Jeruzalem en de uit Oostenrijk afkomstige Sankt Georgs-Orden, een Europese orde van het huis Habsburg-Lothringen, deel aan de bidtocht. De aloude Broederschap van het Hoogheilig Sacrament, verbonden aan de Sint-Jan, neemt eveneens deel aan de bidtocht net zoals de Bossche Illustre Lieve Vrouwebroederschap uit 1318 vaak doet.

Het koor dat verbonden is aan de Sint-Jan, de Schola Cantorum van “die Sangeren Onser Liever Vrouwe”, loopt eveneens zingend mee. In de Mariamaand zijn er ook vele pelgrimages naar de Zoete Moeder in de kathedraal: duizenden mensen die op pelgrimstocht komen.

Het aansteken van een kaars bij de Zoete Moeder met het optekenen van wensen, gebeden in jaarlijkse intentieboeken, is een vast onderdeel van deze traditie. Brabantse schuttersgilden en koorzangen brengen Maria eer. Al deze activiteiten worden georganiseerd door de Broederschap van Onze Lieve Vrouw van Den Bosch. De Broederschap richt zich sedert haar heroprichting vanaf de jaren 1830 op de Mariaverering in ’s-Hertogenbosch.

In de Sint-Jan staat het Mariabeeld van de Zoete Vrouw, ook wel bekend als de Zoete Lieve Vrouw of Moeder. Er komen elke dag tientallen, zo niet honderden mensen even langs voor een gebed of om een kaarsje op te steken.

Het Mirakelboek en het Gedicht over de Zoete Vrouw

Veel van de informatie die we hebben over haar vroegste vereringsgeschiedenis komt uit een Middelnederlands gedicht. Er is onder historici het een en ander te doen geweest over dat gedicht. Het gedicht telt zo’n 600 regels en is opgenomen in het mirakelboek van de Zoete Vrouw, dat tegenwoordig te zien is in een kleine vitrine in de Mariakapel naast de toren.

Het gedicht verhaalt over een jonge steenhouwer die het, tijdens zijn werk aan de Sint-Jan in de winter van 1380, koud had. Hij bedacht dat hij het oude, verwaarloosde Mariabeeld dat daar lag best in stukken kon hakken en opstoken. Maar nog voor de steenhouwer het beeld kon verwerken tot brandhout, kwam de bouwmeester voorbij, die hem tegenhield.

Op Witte Donderdag, 22 maart 1380, wilde de steenhouwer het Mariabeeld bij de andere beelden bij het Heilig Graf zetten. De mannen die daar aan het werk waren wilden dat echter niet hebben, omdat het beeld “lelijck, audt en onghedaen” (onooglijk) was.

De rest van het gedicht gaat erover hoe het Mariabeeld uiteindelijk, vooral door de hulp van ene broeder Woutke die een zwak voor het Mariabeeld had, haar plek in de Sint-Jan vond en daar wonderen begon te verrichten. Het begon de Bosschenaren op te vallen dat er iets bijzonders aan de hand was met “die verworpen vrau” in de Sint-Jan.

We kennen de naam van de schrijver van het gedicht: Johannes Ruermunt van Boekout. Verschillende historici maken opmerkingen over hoe slecht geschreven het gedicht wel niet is. Toegegeven: sommige verzen rijmen in de verste verte niet en ook met het rijmschema springt Johannes zeer losjes om.

De laat 14e-eeuwse image building is zo goed gedaan, dat die tot de dag van vandaag onze beeldvorming van de Zoete Vrouw kleurt.

Het Onderzoek en de Restauratie van het Mariabeeld

Het Mariabeeld van de Zoete Moeder, volgens de Volkskrant ‘het beroemdste Mariabeeld van Nederland’, stond in april 2019 volop in de belangstelling. Niet (alleen) vanwege de naderende meimaand, maar omdat restaurator Arnold Truyen zijn bevindingen tijdens zijn onderzoek en restauratie bekendmaakte.

Het Mariabeeld dateren is geen gemakkelijke taak. Het beeld is namelijk flink bijgesneden, met name bij de borst en bij het haar. Toen kunsthistoricus J.C.T.M. van Laarhoven het beeld in de jaren 1970 onderzocht, wist hij toch te concluderen dat het beeld uit de periode 1280-1320 zou stammen.

Een andere interessante vondst bij het restauratieonderzoek is de ontdekking van brandsporen. Het hout is op enkele plekken verkoold. Dat komt wonderwel overeen met een passage in het gedicht. In mei 1382 had het beeld al een behoorlijk aantal wonderen gedaan. Het stond toen al in de kapel waar ze nu ook nog staat.

Als we gaan kijken naar Mariabeelden die op dit moment nog of weer vereerd worden, dan wordt de spoeling dunner. Combineren we dat met de oudste datering van het beeld en niet met de datering van het begin van de verering, dan kan alleen Onze Lieve Vrouw van Eiteren (tegenwoordig IJsselstein) wedijveren met de Zoete Moeder. Als we Onze Lieve Vrouw van Eiteren passeren omdat de datering te zeer ter discussie staat, dan kunnen we dus inderdaad zeggen dat de Zoete Vrouw het oudste Mariabeeld is dat op dit moment in Nederland vereerd wordt.

Archiefstukken over de Zoete Moeder

Erfgoed ’s-Hertogenbosch beheert het archief van de Sint-Jan in de archiefbewaarplaats aan de Bloemenkamp. Natuurlijk hebben we ook documenten over de Zoete Moeder. Zo zijn er stukken over het onderhoud van de kapel, en zelfs een rekening van ontvangsten en uitgaven van Catharina Aertssen uit ongeveer 1590. De Zoete Moeder wordt vooral in testamenten genoemd. Mensen lieten haar iets na, in de hoop dat dat goed zou zijn voor hun zielenheil.

Wie onderzoek doet in die stukken, kan wel even raar staan te kijken. De Zoete Moeder wordt namelijk meestal ‘de nieuwe Lieve Vrouw’ of ‘de Lieve Vrouw beneden’ genoemd! De ‘oude Lieve Vrouw’ of de ‘Lieve Vrouw boven’ was namelijk het Mariabeeld van de Illustre Lieve Vrouwebroederschap. Het beeld van de Illustre Lieve Vrouwebroederschap stond namelijk veel eerder in de Sint-Jan dan de Zoete Moeder, vandaar dat de Zoete Moeder werd gezien als ‘nieuw’.

Conclusies van het Restauratieonderzoek in 2019

Het beroemde beeld van de ‘Zoete Moeder’ van Den Bosch is nog ouder dan gedacht. Het stamt al uit de dertiende eeuw, en niet uit de veertiende eeuw zoals altijd werd aangenomen.

De Broederschap van Onze Lieve Vrouw, onthult bij monde van de aan de Stichting Restauratie Atelier Limburg (SRAL) verbonden expert Arnold Truyen, een aantal ‘geheimen’ die in het onderzoek aan het licht zijn gekomen:

  1. “Het Mariabeeld wordt op stilistische gronden gedateerd tussen 1270 en 1310.
  2. “Op de röntgenopnames van het gezicht van Maria zijn diverse beschadigingen zichtbaar in de verflaag, waaronder op het voorhoofd. Ook is te zien dat delen van de haarpartijen in het verleden zijn bijgewerkt. Onder de huidige verflaag zijn nog oudere restanten van verf zichtbaar, met name op de wangen van Maria en het Kind. De huidige laag op het gezicht van Maria is enigszins vlekkerig.
  3. “Tijdens onderzoek uitgevoerd met een stereomicroscoop kon worden vastgesteld dat onder de verflagen op het hoofd en kleding van Maria het hout op enkele plaatsen verkoold is. Dit moet het gevolg zijn van brand. Deze ontdekking onderschrijft een passage uit het Mirakelboek. Volgens gegevens uit het inleidende gedicht van dit geschrift zou er in mei 1382 een felle brand zijn geweest in de Mariakapel.
  4. “Rekening houdend met de leeftijd verkeert het beeld in goede conditie. De verflaag is fragiel; dun en hard waardoor deze tijdens stoten gemakkelijk kan beschadigen."

labels:

Zie ook: