Zoetwatermosselen spelen een belangrijke rol in het ecosysteem waarin ze leven. Ze filteren water en voeden zich met algen, slib en klei, waardoor ze helpen bij het beschermen van de waterkwaliteit. In alle stilstaande en langzaam stromende zoet water, voorzien van voldoende planten, kunnen zoetwaterslakken en zoetwatermosselen worden aangetroffen.

De rol van zoetwatermosselen in de vijver

Wanneer de vijver of waterpartij onhelder is door zwevende deeltjes, zoals zweefalgen, zijn vijvermosselen zeer geschikt. Vijvermosselen eten zwevende organische deeltjes, voornamelijk zweefalgen. Ja, dat kan heel goed, vijvermosselen maken ook het water van de zwemvijver helder (met de juiste aantallen). Het is belangrijk om de vijvermossel niet in het zwemgedeelte te plaatsen.

Praktische tips voor het houden van zoetwatermosselen

  • Het aantal vijvermosselen kan worden berekend met de mosselcalculator.
  • Voor vijvermosselen is lavasplit, substraat of vijvergrind geen vereiste. Natuurlijkerwijs graven vijvermosselen zich in.
  • Vijvermosselen hoeven niet in een vijvermand geplaatst te worden.
  • Tip! Vijvermosselen worden verzonden in een waterdichte verpakking met een vochtige krant.

Voordat je zoetwatermosselen voor je vijver koopt, moet je rekening houden met enkele zaken. De waterdiepte voor de zoetwatermossel moet minimaal 50 cm zijn. Zoetwatermosselen kunnen zowel los als vastgelegd in de vijver. Als de wens is de zoetwatermosselen af en toe te controleren, dan is het advies ze in een vijvermand te plaatsen.

Een andere reden om mosselen opgesloten te bewaren is, wanneer er in de vijver vaak gelopen wordt. De schelp van de mosselen kan verwondingen aan de voet aanbrengen, waneer er op de schelp gestaan wordt. Is dit niet het geval? Gebruik de zoetwatermosselcalculator om de optimale hoeveelheid te bepalen. Plaats ze op een minimale diepte van 40 cm voor veiligheid tijdens verschillende temperaturen. Zoetwatermosselen kunnen zuurstof uit de omgeving opnemen en worden verzonden in waterdichte verpakkingen om uitdroging te voorkomen.

Bij Biovijver vind je niet alleen zoetwatermosselen, maar ook advies over introductie en beheer in je vijver. Het team staat klaar om te helpen en adviseren over een succesvolle integratie van zoetwatermosselen voor een gezondere vijver.

Soorten zoetwatermosselen in Nederland en België

Zoetwatermosselen zijn er in meerdere soorten die in Nederland en België vrij algemeen voorkomen in zoet en zuurstofrijk water. Zo is er de zwanenmossel, de schildersmossel, de bolle stroommossel en nog een paar soorten. Ze lijken alle tamelijk veel op elkaar en sommige soorten kunnen wel tot 20 cm groot en meer dan 10 jaar oud worden! Alleen de erwtenmossel blijft iets kleiner.

De Zwanenmossel

De zwanenmossel is (hoe kan het ook anders) vaak wit van kleur en dus gemakkelijk herkenbaar. Ook aan zijn lengte is hij gemakkelijk herkenbaar want hij kan maar liefst 20 cm lang worden. Daar doen ze dan wel wat jaren over, maar die tijd hebben ze. Als duiker zie je ze wel, maar levend nagenoeg altijd wel slechts deels. Ze graven zich namelijk voor het grootste deel in en houden alleen maar dat deel boven de grond waarmee ze het water filteren.

De zwanenmossel (Anodonta cygnea) is niet zeldzaam in Nederland en leeft in vijvers, sloten, plassen. De zwanenmossel kan 20 cm lang worden zoals gezegd en leeft grotendeels weggedoken in de modder. De zwanenmossel heeft nog een kleiner zoetwater neefje: de vijvermossel of eendenmossel. De vijvermossel (Anodonta anatina) wordt ongeveer 10 cm groot en zou in dezelfde vijvers en sloten leven net als de grote neef.

Driehoeksmossel

Wat gezegd moet worden is dat er nogal wat exoten als zoetwatermossel in Nederland voorkomen. De driehoeksmossel (Dreissena polymorpha) is daar een goed voorbeeld van. Een soort die je in Vinkeveen meestal tegen het lijf loopt. Deze wordt zo’n 4 cm lang en is piramidevormig. Deze mossel kent mannetjes en vrouwtjes. Zoals je misschien wel eens gemerkt hebt kunnen dit soort mosselen zich met zogenaamde byssusdraden goed hechten aan een harde ondergrond.

Hierdoor zie je ze nog wel eens in een kluitje op een steen of een stuk hout zitten. Een byssusdraad bestaat uit een bundel vezels van een kleverig organisch materiaal die wordt afgescheiden door de voet van de mossel. De draden worden pas hard in het water. Leuk om te weten: van byssysdraden wordt in Italië zogenaamde mosselzijde gemaakt. Mosselzijde is zeer kostbaar en wordt gebruikt voor textiel met een glanzend uiterlijk.

Het fascinerende leven van zoetwatermosselen

Het dagelijks leven van de zwanenmossel lijkt niet erg spannend. Ze openen hun schelp op een kiertje en een sifo, een buisje, wordt naar buiten gestoken en daarmee zuigt de mossel water aan. Uit het water zeeft het dier zijn eten. Beide zoetwater mosselsoorten kunnen een voet naar buiten brengen, net als een slak, en zich dan verplaatsen. Het lijkt niet erg boeiend, maar het is toch weer wat meer dan bij de gewone mossel.

Als die zijn stek gevonden heeft op een steen of een paal, zit hij vast voor de rest van zijn leven met de zogenaamde baard. Mosselen filteren water door de kleppen te openen en een waterstroom op gang te helpen. De kleppen worden door spieren bewogen. Een mossel zoals de zwanenmossel heeft relatief sterke spieren. Het is voor een mens nagenoeg onmogelijk de schelp te openen wanneer het dier met zijn spieren de kleppen op elkaar houdt.

Voortplanting van zoetwatermosselen

De mossel plant zich voort doordat het mannetje zijn sperma in grote hoeveelheden door het water verspreidt. Als een vrouwelijk exemplaar bevrucht is ontstaan er minuscule mosseltjes die zich parasitair hechten aan de slijmhuid en in de kieuwen van vissen. Deze vissen ondervinden daar overigens geen hinder van. Na ongeveer een week laten de mosseltjes zich naar de bodem zakken om de rest van hun filterende leven daar door te brengen.

Vaak wordt het sperma van het mannetje in de mantelholte van het vrouwtje gebracht. De bevruchte eieren worden bij de kieuwen bewaard zodat ze daar tot ontwikkeling kunnen komen. Uiteindelijk worden het dan larven die zich moeten gaan vasthouden aan een gastheer (een vis) en daar weken aan vast kunnen blijven zitten voordat ze loslaten en zich als een soort mini mosseltjes in het zand graven.

Overigens is het niet zo dat de larve zich zo maar onschuldig vasthoudt aan de gastheer. Om een gastheer te lokken, vergroeit de rand van het lichaam van het vrouwtje van de zakmossel tot een soort namaak vis. Je ziet er zelfs ogen op terug. De mossel beweegt dit visje als lokkertje. Vissen die daarop afkomen worden verrast met een lading larven die op hun worden losgelaten.

De bittervoorn en de zoetwatermossel

Alle zoetwater mosselen hebben hetzelfde systeem van voortplanting maar ze hebben niet allemaal een duidelijke voorkeur voor de zalmachtige vissen. Dat zou ook niet kunnen want zalm en forel houden niet van de moddersloten waar bijvoorbeeld de zwanenmossel woont. Een speciaal geval is de bittervoorn. De bittervoorn is een klein visje (tot 10 cm) uit de karper familie dat ook in Nederland voorkomt.

Als het vrouwtje bittervoorn vindt dat het tijd is om eitjes te leggen zoekt ze een zoetwater mossel. Een duidelijke voorkeur voor een soort schijnt ze niet te hebben. Als de mossel open gaat en de sifo naar buiten schuift om te gaan eten, legt ze met behulp van een lange legbuis de eitjes in de sifo van de mossel. Het mannetje van de bittervoorn heeft daar opgewacht en stort zijn sperma over de mossel: een aantal zullen via de sifo wel bij de eitjes te recht komen.

Zoetwatermosselen en waterkwaliteit

Omdat de zwanenmossel heel gevoelig is voor watervervuiling, worden ze gebruikt als indicator voor de kwaliteit van het water. Voor ons duikers geldt dat als je ze veelvuldig op een duikstek tegenkomt de waterkwaliteit ongetwijfeld goed zal zijn. En in Nederland is dat gelukkig op veel plekken! Anders is dit in Duitsland en bijvoorbeeld Polen. Daar staat de zwanenmossel op uitsterven.

Daarnaast zijn zoetwatermosselen erg nuttig in de vijver omdat ze aanzienlijke hoeveelheden water filteren. Ook zijn ze onmisbaar voor de voortplanting van bittervoorntjes, deze legt haar eitjes in de mossel, zonder daarbij al te kieskeurig te zijn over het soort mossel.

De parelmossel vraagt helder, koud water met weinig kalk en een zanderige bodem. In het kalkrijke Zuid-Limburg hoort de parelmossel dus helaas niet thuis, maar wel in de Ardennen, in Engeland dus en eigenlijk in alle landen in Midden-Europa. Helaas, wil de parelmossel helder en schoon water en dat is tegenwoordig zeldzaam zodat het dier in alle landen met uitsterven wordt bedreigd.

Bedreigingen en bescherming

Het was niet eenvoudig om aandacht te krijgen voor deze ‘zoetwatermosselramp’zoals Richard het noemt. Maar mossels zijn van levensbelang voor het ecosysteem waarin ze leven. Niet alleen omdat ze het water zuiveren, maar ook omdat de schelpen (als de dieren zijn gestorven na een levensduur van tientallen jaren) andere soorten onderdak bieden.

Aan de andere kant van de oceaan hebben 26 Europese landen melding gemaakt van een afname van soms wel 90 procent in verschillende mosselpopulaties, met name onder de beekparelmossel (Margaritifera margaritifera).

Terwijl hij langs de Clinch rijdt, somt Richard alle bedreigingen voor de rivier op. Door het opwarmende klimaat zouden de mossels kunnen lijden aan hittestress. Maar Richard denkt dat houtkap een nog veel belangrijker oorzaak is. Daardoor gaan de grote bomen verloren die voor schaduw zorgen en die het water afkoelen.

Zijn zoetwatermosselen eetbaar?

Zoetwatermossels zijn niet eetbaar - ze zijn taai en smaken vies - maar er zijn in de VS zoetwatermosselkwekerijen die jaarlijks enkele miljoenen dollars verdienen aan de markt voor knopen en parels. De mosselen die wij eten komen dus uit zee en niet uit vijvers zo'n honderd kilometer landinwaarts.

Parels in zoetwatermosselen

Het vormen van parels in schelpdieren is overigens niets bijzonders. Aan de buitenkant is de schelp meestal van 'dood' materiaal en vrij ruw, maar de binnenkant bestaat uit paarlemoer. Paarlemoer is opgebouwd uit half doorzichtige, half spiegelende laagjes waardoor de typische glans en de verschuivende kleuren ontstaan.

Alle schelpdieren kunnen parels maken. Als een zandkorreltje of een parasiet de schelp binnen dringt, probeert het schelpdier de indringer onschadelijk te maken door er een laag parelmoer omheen te bouwen en als er voldoende lagen omheen zitten noemen wij dat een parel. De vraag is dan nog of het een mooie parel is. De ene soort mosselen maakt veel mooier paarlemoer dan een andere.

labels:

Zie ook: