Het verschil tussen een hen en een haan is op te delen in twee categorieën: de uiterlijke verschillen en gedrags- of kenmerkende verschillen. Al deze verschillen worden hieronder uitgebreid besproken, met duidelijke afbeeldingen ter illustratie.

Uiterlijke verschillen tussen hen en haan

Kippen hebben, in tegenstelling tot veel andere dieren, geen zichtbare geslachtdelen om het geslacht makkelijk te kunnen bepalen. Daarom moet het verschil tussen een hen en een haan worden bepaald aan de hand van het uiterlijk van de kip. Hieronder staan deze verschillende uiterlijke kenmerken op een rij:

  1. De grootte van de lelletjes en kam: Hanen hebben over het algemeen een veel grotere kam en lelletjes dan hennen.
  2. Een haan heeft een achterteen: Een haan heeft een heel kenmerkend teentje achterop de poot, een achterteen. Hennen hebben geen achtertenen, dus wanneer een kip een achterteen heeft, is het een haan.
  3. Staart van de kip: Een haan heeft de staartveren rechtop staan, in tegenstelling tot een hen. Een hen heeft ze namelijk veel vlakker staan.
  4. Sikkelveren & Zadelveren: Een haan heeft zadelveren en sikkelveren. De sikkelveren zijn de lange gebogen veren van de hanenstaart en de zadelveren zijn de iets losere veren op de rug van de haan. Deze twee veren zijn typerend voor een haan.

Andere verschillen tussen een haan en een hen

Buiten de uiterlijke verschillen tussen een haan en een hen, hebben ze ook verschil in gedrag en andere kenmerkende verschillen. Deze verschillen zijn iets lastiger te constateren, maar ze zijn er wel degelijk.

  1. Eieren: Een hen legt alleen eieren en een haan niet. Een haan kan namelijk geen eieren leggen.
  2. Een haan kraait: Bij het opkomen van de zon, begint een haan te kraaien. Een hen kan ook kukelen, maar een hen doet dit niet heel vaak en meestal alleen wanneer zij een ei hebben gelegd.
  3. Agressiever: Doordat de haan als een echte heer zijn hennetjes wil beschermen, kan een haan agressief worden en zelfs iemand aanvallen.
  4. Haan is alleen: Twee hanen in één groep is vaak niet de beste combinatie. Over het algemeen worden twee hanen sterk afgeraden, omdat de hanen met elkaar op de vuist kunnen gaan en je dan hanengevechten krijgt.

Vanaf welke leeftijd is het mogelijk een haan van een hen te onderscheiden?

Bij de meerderheid van kippenrassen is het geslacht niet meteen vast te stellen nadat een kuiken uit het ei is gekomen, en soms zelfs niet in de eerste levensweek. Wat betreft het onderscheiden van hennen en hanen, is het waard te vermelden dat veel verschillen niet meteen zichtbaar zijn nadat een kuiken uit het ei is gekomen en dat het afhankelijk is van het kippenras dat u heeft wanneer het geslacht kan worden vastgesteld. Verderop in deze blog zullen we kijken naar de wekelijkse ontwikkeling van kuikens en in welk stadium het mogelijk is een haan van een hen te onderscheiden.

Week 1

Een uitzondering zijn raszuivere ‘auto-sex’ kippenrassen waarbij al na een paar dagen het geslacht kan worden bepaald door naar hun kleur te kijken. Een voorbeeld is de raszuivere cuckoo maran, waarbij de mannelijke kuikens vaak een lichtere kleur hebben dan vrouwtjes en een grotere, blekere plek op hun kop hebben.Ook ‘sex-links’ zijn een uitzondering. Sex-links zijn in tegenstelling tot de raszuivere ‘auto-sex’ kippenrassen een kruising tussen verschillende rassen. Voor deze rassen kruist een fokker specifieke kippenrassen om kuikens te creëren die verschillende kleuren hebben als ze uit het ei komen, afhankelijk van hun geslacht. Hierdoor is het mogelijk om een haan in een vroeg stadium van een hen te onderscheiden. Een voorbeeld hiervan is de red sex-link, een kruising tussen een rhode island red haan met een white plymouth rock, delaware, rhode island white of silver laced wyandotte hen, waar rode hennen en witte hanen uit voortkomen.

Week 5-9

Vooral tussen week 5 en 8 ontwikkelen kuikens kenmerken waardoor het makkelijker wordt hun geslacht te achterhalen. Rond deze leeftijd worden uiterlijke kenmerken duidelijk zichtbaar, zoals hun kammen. Zoals gezegd hebben hanen over het algemeen een rodere kam dan hennen, wat in dit stadium duidelijker zichtbaar wordt. Toch is het uiterlijk van de kam in dit stadium niet altijd een volledig nauwkeurige methode om het geslacht te bepalen. Een ander uiterlijk verschil dat zich in de eerste weken ontwikkelt, is dat de poten van hanen vaak dikker worden dan die van hennen. In deze weken gaan hanen zich ook iets anders gedragen dan hennen. Zo zult u misschien zien dat hanen beginnen te ‘paraderen’, waarbij ze rechtop gaan staan, overdreven rondlopen terwijl ze hun borst vooruitsteken. Haantjesgedrag dus.

Week 10-15

Op dit moment hebben kuikens de puberteit bereikt, waarin ze op een aantal gebieden grote ontwikkelingen zullen doormaken. Wat betreft de verschillen tussen jonge hanen en hennen in deze weken, beginnen rond de leeftijd van 12 weken bij hanen de puntige nekveren op te vallen. Hetzelfde geldt voor de groei van de sikkelveren bij jonge hanen, die bij volwassen hennen helemaal ontbreken. Hoewel kraaien in een iets vroeger stadium kan beginnen, is het meestal rond de leeftijd van 12 weken dat een haan voor het eerst zal kraaien. Kraaien is gedrag dat doorgaans wordt geassocieerd met hanen, maar zoals gezegd doen hennen dit soms ook. Ook zult u misschien zien dat hennen een broedende houding aannemen. Hoewel de meeste hennen pas over een aantal weken zullen beginnen met het leggen van eieren, duidt dit gedrag erop dat een hen binnenkort zal gaan leggen. Maar voor nu is het nog even afwachten.

Week 16-20

Wanneer uw jonge vogels tussen de 16 en 20 weken oud zijn, hebben ze de volwassen leeftijd bereikt. Mocht het tot dit moment nog niet duidelijk zijn wat het geslacht van uw kippen is, dan weet u het zeker op het moment dat ze eieren gaan leggen. Dit is natuurlijk de meest doorslaggevende manier om het geslacht van een kip te bepalen.

Kunnen hanen hennen worden?

Hoe opmerkelijk deze vraag misschien ook klinkt, er zijn mensen geweest die hebben beweerd dat hun kippen van geslacht zijn veranderd. Het antwoord op bovenstaande vraag nee - hennen kunnen genetisch gezien niet in hanen veranderen, en hanen niet in hennen. Toch komt het in zeldzame gevallen voor dat een hen de kenmerken van een haan krijgt wanneer er sprake is van complicaties met haar eierstokken. Hennen worden geboren met twee eierstokken. De linker eierstok is verantwoordelijk voor de productie van eieren en oestrogeen, de rechter wordt inactief wanneer een hen een kuiken uitbroedt. Mocht de hen medische problemen hebben, zoals een cyste op de eierstokken, dan kan dit zorgen voor een stijging van het testosteronniveau waardoor de linker eierstok kan krimpen, wat leidt tot ovotestis. Uw kip zal in dit geval stoppen met het leggen van eieren en kan de uiterlijke kenmerken van een haan krijgen, zoals een meer geprononceerde kam en lellen.

Kleurslagen en veertypes

Naast de verschillen in geslacht, zijn er ook diverse kleurslagen en veertypes bij kippen. Er zijn tientallen verschillende kleurslagen, met een voorkeur voor de zwart, blauw en bruin tinten.

Veertypes

Naast alle kleurslagen zijn er ook een aantal zijdehoenders met andere veertypes dan de welbekende ‘zijdeveren’. Hieronder volgt een overzicht:

  • Naakthals: Een naakthals heeft over de gehele nek geen veren.
  • Gladveer: Deze zijdehoender heeft geen zijdeveren naar gladde veren zoals de meeste kippen hebben.
  • Gladkrul: De naam zegt het al, veren die krullen!
  • Zijdeveer: De ‘normale’ veren die een zijdehoen heeft, heerlijk zacht en fluffy!
  • Zijdekrul: Zijdeveren die krullen.

Het is belangrijk om te weten dat je zijdehoenders met krulveren niet met elkaar mag kruisen, omdat dit kan leiden tot overkrul, een fout in het DNA wat zorgt voor een slechte gezondheid.

Baard en kuif

Ook de baard is niet bij elke zijdehoen hetzelfde, dit is genetisch bepaald. Er zijn zijdehoenders met baard en zonder baard, en bij de zijdehoenders met baard kunnen er ook nog verschillen zijn. De een heeft genetische gezien meer baard dan de ander, zo kun je hier eventueel op selecteren en weer mee verder fokken. De EU kriel en EU zijdehoender heeft deze minder, maar ook zit er variatie in de USA types. De een heeft genetische gezien meer kuif dan de ander. Ook hier kan weer op geselecteerd worden tijdens het fokken.

Mottled verandering

Mottled kuikens verkleuren enorm, als ze als kuiken een zwarte rug hebben en niet veel wit dan worden ze vaak bijna helemaal zwart. Zijn ze bijna helemaal ‘geel’ met een paar vlekjes op hun rug dan worden ze vaak heel mooi bijvoorbeeld zwart met veel wit!

Kenmerk Haan Hen
Kam en lelletjes Groter en feller van kleur Kleiner en minder fel van kleur
Achterteen Aanwezig Afwezig
Staartveren Rechtop Vlakker
Sikkelveren en zadelveren Aanwezig Afwezig
Gedrag Kraait, agressiever Legt eieren, minder agressief
html

Specifieke rassen en geslachtsbepaling

Bij sommige rassen zijn er specifieke kenmerken die kunnen helpen bij het bepalen van het geslacht.

Brahma

Bij brahma’s kan het soms wat lastig zijn om het met zekerheid te zeggen. De methode die ik gebruik is op basis van de schouderveren. Bij hennen groeien de veren 9 van de 10 keer sneller dan bij hanen. Vergelijk alleen kuikens van dezelfde leeftijd, uiteindelijk krijgen alle kuikens natuurlijk deze veren maar bij hanen duurt het net wat langer. Ook verschilt het enorm per kleurslag, de gezoomde kleuren groeien sneller dan de geparelde kleuren. Vergelijk dus ook dezelfde kleuren met elkaar. Wil je iets meer zekerheid wacht dan tot ze een week of 5/6 dan beginnen de kammen van de hanen rood te worden en kun je ze op deze manier nog extra herkennen. Wil je 100% zekerheid wacht dan tot een week of 15, dan zie je de puntige sierveren rond de hals en het zadel van de haan.

USA zijdehoen

De zijdehoenders zijn het moeilijkst, hierbij kan het soms maanden duren voordat je het echt zeker weet. En soms zijn er twijfelgevallen waarbij je echt moet wachten tot ze een ei leggen of niet. Maar ook kun je ze DNA seksen, hierdoor weet je met een zekerheid van 99,9% op jonge leeftijd al wat hennen en hanen zijn. Dit kan al vanaf dag 1. Ook zit er een verschil in de kleurslagen, mottled en koekoek kuikens hebben namelijk een lichte huid. Zo kun je rond de 4/5 weken bij de haantjes al een beginnende rode kam zien. Verder kun je na 10 weken soms al een duidelijke verdikte kam zien bij hanen en na 15 weken krijgen de hanen vaak sierveren. Soms kan het ook nog wat langer duren, dit is echt per hen/haan verschillend. Denk er om dat hennen met 20 weken ook een rode of dikkere kam kunnen krijgen! Bij (jong) volwassen hanen zie je voornamelijk de sprieten in hun kuif, deze steken er uit. Ook groeit de kuif iets meer naar achter wanneer ze jong zijn.

Faverolle

Bij Faverolles is het gelukkig heel makkelijk en altijd 100% juist! Faverolles hebben namelijk de kleurslag zalm, en bij deze kleurslag zijn de hennen altijd licht en de hanen donker. Wacht dus even tot ze een week of 2 a 3 oud zijn, zo kun je ze makkelijk herkennen.

Cochin

Bij de Cochins kun je na 3 a 4 weken, soms iets eerder en soms iets later het geslacht zien doormiddel van de kam en lellen. Haantjes krijgen echt duidelijk rode kammetjes en lellen. Waar hennen dit pas krijgen wanneer ze 20 weken zijn en tegen de leg aan zitten. Ook bij de Cochins zitten er heel soms twijfelgevallen tussen, het kammetje is dan bijvoorbeeld wel wat groter maar niet heel rood. Wil je het 100% zeker weten dan kun je of een DNA test laten doen of wacht tot ze rond de 15 weken oud zijn. Dan krijgen de haantjes sierveren, dit zijn puntige veren rond de hals en het zadel van de haan.

Kwartel

Bij onze kwartels kun je het niet aan de buitenkant zien, tenminste niet aan de kleurslag wat bij sommige kleuren wel mogelijk is. Maar er is een andere methode, kwartel haantjes produceren bij voldoende warmte en licht (in het broedseizoen) vanaf 6 a 7 weken schuim (sperma). Dit kun je bekijken door rustig de cloaca te openen, soms moet je een beetje druk zetten maar vaak komt het schuim er bij haantjes direct uit. Vind je dit spannend om te doen dan kun je ze ook observeren en kijken wanneer ze mesten, het schuim zit vaak ook op de mest van de haantjes. En je kunt ze uiteraard zien kraaien op een gegeven moment. Daarnaast leggen hennen met soms 6 a 7 weken al een ei en zijn de hennen vaak wat groter/forser dan de hanen.

Wanneer een hen in een haan verandert

Misschien hoor je opeens een kraai uit het kippenhok komen, terwijl je helemaal geen haan hebt. Eerst denk je waarschijnlijk dat je het niet goed gehoord hebt, maar als je het later weer hoort dan weet je het zeker: 1 van mijn hennen is aan het kraaien! Het gebeurt regelmatig dat een hen opeens in een haan veranderd, dus ja, het kan écht.

Als je geen haan in de groep hebt, dan kan het zijn dat een hen de rol van een haan op zich gaat nemen, inclusief het kraaien. Dit gebeurt vooral bij oudere kippen die minder eieren leggen. Op dat moment maakt zo'n hen meer mannelijke hormonen aan. Alle hennen kunnen kraaien, daar heeft een haan geen speciale stembanden voor nodig. Maar door de aanwezigheid van vrouwelijke hormonen voelen hennen daar meestal de behoefte niet toe. Als ze wel behoefte krijgen om te kraaien, dan wordt dit meestal veroorzaakt door veranderingen in de hormoonhuishouding, die ik hieronder verder uitleg. Vaak is het niet zo’n mooie kraai als bij een haan, een kraaiende hen klinkt toch een stuk valser.

Naast het kraaien kunnen er nog meer hanen kenmerken ontstaan:

  • Ze kan sierveren ontwikkelen
  • Ze kan een grotere kam ontwikkelen
  • Ze kan sporen ontwikkelen
  • Ze kan de andere kippen meer gaan beschermen
  • Het kan je opvallen dat ze de leider van de groep is (geworden)
  • Het kan zelfs zo zijn dat ze de andere kippen gaat treden.

De verandering van een hen in een haan, wordt veroorzaakt doordat de werkende eierstok (tijdelijk) niet meer werkt. Een hen heeft twee eierstokken, maar er is maar één eierstok die werkt. Kuikens worden geboren met 2 eierstokken, 1 aan de linkerkant en 1 aan de rechterkant, maar de rechter eileider ontwikkelt zich niet. Als de linker eierstok stopt met functioneren dan worden er hormonale veranderingen ingang gezet die kunnen veroorzaken dat je hen in een haan veranderd.

Het kan verschillende oorzaken hebben dat de eierstok niet meer werkt. Ouderdom is een onschuldige oorzaak, maar het kan ook door eierstokkanker of door een tumor op de eierstok worden veroorzaakt. Andere oorzaken zijn overgewicht of een bacteriële infectie op de eierstok. Als de werkende eierstok wordt aangetast, dan dalen de vrouwelijke hormoonspiegels. De productie van oestrogeen wordt hierdoor gestopt. De niet ontwikkelde eierstok geeft echter wel een beetje testosteron af. Als de linker eierstok goed werkt dan is dat geen probleem. Maar als de linker eierstok niet meer goed werkt, dan wordt het testosteron uit de niet werkende eierstok het belangrijkste geslachtshormoon. Door het testosteron die nu bij de hen circuleert kan de hen mannelijke kenmerken gaan ontwikkelen. De rechter eierstok kan hierdoor soms zelfs tot een testikel eierstok ontwikkelen, hoewel deze kippen vrijwel altijd onvruchtbaar zijn. Het is nog nooit eerder gebeurd dan het omgekeerde plaatsvond, dus dat een haan in een hen veranderde.

In de meeste gevallen leggen kippen die van een hen in een haan veranderen geen eieren meer en zullen ze ook geen eieren meer gaan leggen. In veel gevallen zijn ze namelijk onvruchtbaar geworden. Maar er zijn uitzonderingen. Als de verandering wordt veroorzaakt door een bacteriële infectie dan kun je het proces wellicht nog omkeren. Door de bacteriële infectie succesvol te behandelen kan de hen weer eieren gaan leggen, zelfs als ze er nog uit ziet als een haan. Na de volgende ruiverandert ze dan kwa uiterlijk weer terug in een hen.

labels: #Kip

Zie ook: