Ruim 1,5 miljoen mensen in Nederland hebben artrose en daar komen in de komende jaren nog eens 1 miljoen mensen bij. Al meer dan 1,5 miljoen Nederlanders hebben last van artrose, en in de komende jaren zullen er nog eens 1 miljoen bijkomen. Dit nieuwe onderzoek biedt hoopvolle behandelmogelijkheden voor de groeiende groep mensen met artrose in Nederland. Deze mensen zijn in de praktijk vaak aangewezen op oefenen, pijnmedicatie en prothesechirurgie. Daar kan nu verandering in komen.

Het Plants for Joints onderzoek is één van de eerste studies naar het nut van een afwisselende leefstijl op de ziekteactiviteit bij mensen met reumatische aandoeningen. Het Plants for Joints onderzoek is een van de eerste studies naar de effectiviteit van een multidisciplinair leefstijlprogramma op mensen met reumatische aandoeningen. Al eerder werd bekendgemaakt dat het Plants for Joints programma effectief is voor mensen met reumatoïde artritis. Eerder werd al bekend dat de leefstijlinterventie ook bij patiënten met reumatoïde artritis zorgt voor een significante vermindering van de ziekteactiviteit (DAS-score) en verbetering van metabole status. De nieuwe resultaten laten zien dat het leefstijlprogramma ook helpt bij artrose.

Het Plants for Joints Onderzoek

Uit het onderzoek "Plants for Joints" door Reade en Amsterdam UMC is gebleken dat plantaardig eten, regelmatig bewegen en leren omgaan met stress kan helpen bij het verminderen van pijn en ongemak bij mensen die last hebben van artrose. Kun je reumaklachten tegengaan met een plantaardig dieet, bewegen en ontspanningsoefeningen? Reumatologie-hoogleraar Dirkjan van Schaardenburg zoekt dat uit bij mensen met reumatoïde artritis (RA) of met artrose (gewrichtsslijtage) in combinatie met het metabool syndroom. Hiervoor kreeg hij een ZonMw-subsidie van vijf ton. Je doet dit onderzoek samen met het Amsterdamse expertisecentrum voor revalidatie en reumatologie Reade.

Deelnemers en Interventie

66 deelnemers namen deel aan de RCT voor artrose, waarvan 64 in het volledige onderzoek doorliepen. Tijdens het onderzoek werden 64 mensen bestudeerd. De helft (n=32) volgde een leefstijlprogramma van 16 weken op basis van plantaardige voeding, beweging en stress- en slaap management. De helft van hen nam deel aan een programma van 16 weken. Ze leerden over gezonde levensstijl, met nadruk op het eten van meer plantaardig voedsel, regelmatig bewegen, en het beheersen van stress en slaap. Tijdens deze programma's werkten 6-12 mensen samen in groepen van 10 bijeenkomsten, waar ze actief bezig waren met deze vier gezonde levensstijl onderdelen.

Daarnaast ontvingen zij informatie, video’s, oefeningen voor thuis, recepten, weekmenu’s en waar nodig individuele begeleiding ter ondersteuning bij hun gedragsverandering. Ze kregen ook informatie, video's, oefeningen om thuis te doen, recepten, weekmenu's en persoonlijke hulp wanneer dat nodig was, om hen te helpen hun levensstijl te verbeteren.

Meetmethoden en Resultaten

Om het effect te meten, vulden deelnemers regelmatig een vragenlijst in over de ervaren pijn, stijfheid en lichamelijk functioneren. De WOMAC-score wordt gebaseerd op een vragenlijst over de ervaren pijn, stijfheid en fysiek functioneren die de patiënt zelf invult. Deze vragenlijst wordt internationaal in onderzoek gebruikt om na te gaan of een interventie effectief is voor artrose. De leefstijlinterventie had klinisch relevante uitkomsten en leidde tot een lagere totale WOMAC-score voor pijn, stijfheid en fysiek functioneren (range 0-96) met gemiddeld 11 punten (95% BI 7 tot 16; p < 0.0001) in vergelijking met de controlegroep (een hogere WOMAC-score duidt op een hogere ziektelast). Hieruit bleek dat er een significante afname was van pijn, stijfheid en verbetering van fysiek functioneren.

“Deelnemers geven het programma een dikke 9”, aldus Projectleider en promovendus Plants for Joints, Wendy Walrabenstein. “Deelnemers geven het programma een dikke 9. Alle resultaten uit het onderzoek laten zien dat we hier iets mee moeten”, aldus Wendy Walrabenstein (diëtist-onderzoeker). “Alle resultaten uit het onderzoek laten zien dat we hier iets mee moeten”.

Toekomstperspectief

Eerder werd al bekend dat de leefstijlinterventie ook bij mensen met reumatoïde artritis zorgt voor een opvallende vermindering van de ziekteactiviteit en verbetering van gewicht, vetmassa en diverse bloedwaarden. Daarom is het streven van de onderzoeker om het leefstijlprogramma vanaf begin 2024 als Plants for Health aan te bieden. In eerste instantie voor mensen met reumatoïde artritis en artrose, later ook voor andere ziektebeelden. Mensen die interesse hebben om deel te nemen aan het programma of mensen die het programma willen aanbieden, kunnen zich hier alvast aanmelden.

Plantaardig Dieet en Reuma: Wat zegt de wetenschap?

Hoe ben je erop gekomen om te onderzoeken of een plantaardig dieet werkt tegen reuma en artrose?“Door de patiënten zelf, die zijn dit gaan uitzoeken. Ze merkten dat ze hierdoor hun medicatie konden verlagen. Het gaat om een volwaardig plantaardig dieet: geen vlees, geen vis, zuivel en eieren. Het eten moet onbewerkt zijn. Dus geen eten uit pakjes en zakjes, geen taartjes met vet en suiker. Reuma wordt gekenmerkt door ontstekingen in de gewrichten. Het dieet is anti-inflammatoir, dat wil zeggen: ons lichaam heeft een cyclus van voedselopname, gekoppeld aan opbouw van het lichaam en een ontstekingsreactie. Dit wisselt het lichaam af met een fase van rust en herstelprocessen waarbij ontsteking geremd wordt. Het idee is om de ‘piek’ van de ontstekingsreactie te dempen en het ‘dal’ van de rustfase te versterken door geen tussendoortjes te nemen.”

Naast het dieet kijk je ook naar andere leefstijlfactoren?“We kijken naar nog drie gedragsfactoren die ontsteking bevorderen: stilzitten, stress en roken. Die gaan we verbeteren. Iedere deelnemer stelt persoonlijke doelen voor lichaamsbeweging, in lijn met de beweegrichtlijn. Stress mag, behalve als het heftig is of lang duurt. En rokers kunnen alleen meedoen als ze bereid zijn om voor tenminste de duur van de studie niet te roken. Door deze factoren aan te pakken, hopen we een beter en langdurig effect te bereiken.”

Studieopzet

Hoe is de studie opgezet?"De studie duurt vier maanden, en de deelnemers worden in twee groepen verdeeld. Degenen die de interventie loten, krijgen een persoonlijke intake met een diëtist en een fysiotherapeut. Er zijn tien bijeenkomsten waarbij ze in groepen werken aan hun leefstijl. We meten het verloop van hun ziekteactiviteit, en ook zaken als algemeen welbevinden, stemming, fitheid en kracht. Wie de controlegroep loot, gaat door als voorheen en mag na vier maanden alsnog aan het programma meedoen. Na die vier maanden volgen we de deelnemers nog twee jaar, waarbij we ze aanraden om het aangeleerde patroon zo veel mogelijk aan te houden. In die tweede fase, als het beter gaat, kan het waarschijnlijk geen kwaad om af en toe een vette vis of een stukje kip te eten. Ontspanning en plezier zijn ook erg belangrijk om het immuunsysteem rustig te houden, dus we willen geen mensen die krampachtig aan strenge regels vasthouden en dan van de stress die dat veroorzaakt een opvlamming krijgen.”

Eerdere Aanwijzingen

Werkt het ook, zijn hier aanwijzingen voor? “Mensen met een plantaardig voedingspatroon leven langer en hebben minder chronische ziekten, dat is bekend. Onze behandeling is gebaseerd op eerdere studies die lieten zien dat een plantaardig dieet een gunstig effect heeft op de ziekteactiviteit bij reumatische artritis (RA) en op de pijn bij artrose. Van een studie uit 1998 bij hartpatiënten weten we dat de combinatie van vrijwel plantaardige voeding, ontspanningsoefeningen en lichamelijke activiteit leidt tot minder nieuwe hartaanvallen en dat vernauwingen in de kransslagaders - die ontstaan door ontstekingsreacties in de vaatwanden, red. - zelfs weer opengaan.”

Jullie kijken niet alleen of de ziekteverschijnselen verbeteren. Wat wil je nog meer te weten komen?“We bestuderen het microbioom, de bacteriesamenstelling in de darmen, en doen een meting voor en na. Want er zijn aanwijzingen dat het microbioom ongunstig is veranderd bij RA en artrose. We willen weten of ons programma dit verbetert. Daarbij kijken we naar bepaalde soorten bacteriën die in verband worden gebracht met het ontstaan van RA, en naar de diversiteit van de bacteriepopulatie. Hoe meer soorten er in het microbioom zitten, hoe gunstiger het is voor je gezondheid. Bij een deel van de artrosepatiënten maken we MRI’s van de lever en de spieren om te zien of het vetgehalte en het soort vetten veranderen door de interventie. De aanwezigheid van veel vet in lever en spieren is namelijk gekoppeld aan chronische ontsteking via het zogeheten metabool syndroom.”

Heeft een verzekeraar ook oren naar het leefstijlprogramma dat jullie ontwikkelden?“Voor vierduizend euro krijgt een patiënt een intensief leefstijlprogramma. Uiteindelijk kan die patiënt toe met minder medicatie, dus dat is al winst. Ik verwacht wel dat er meer belangstelling komt. Patiënten hebben nu nogal eens last van bijwerkingen; ze zijn moe en duf door de medicatie. Mensen die meedoen met ons programma, voelen zich energieker en fitter als ze starten met plantaardige voeding. Dat zijn natuurlijk wel mensen die zich hiervoor hebben aangemeld omdat ze hier iets in zien. Hoe generaliseerbaar zijn hun ervaringen naar de bevolking? Maar er haken nauwelijks mensen af. Overigens zou leefstijl vooral in het onderwijs meer aandacht moeten krijgen, dat is echt nog een manco. En er is ongemak bij artsen, ze weten niet voldoende. Farmacotherapie krijgt nog altijd vrijwel alle aandacht. Voor een betere kennisbalans zouden dokters meer naar leefstijlgeneeskunde moeten kijken.

Artrose en Voeding: Een Dieper Inzicht

Kraken, piepen en knakken. Dit zijn de welbekende geluiden van het ouder worden. Je wordt stijver, je kunt pijn in je gewrichten ervaren en bewegen gaat minder soepel. Dit kan het gevolg zijn van de reumatische aandoening artrose. Gewrichten vormen de schakel tussen twee of meerdere botten wat beweging mogelijk maakt. De meeste gewrichten hebben een beschermende laag, het kraakbeen, waardoor de botten soepel over elkaar heen kunnen glijden, wrijving afneemt en schokken worden gedempt. Kraakbeenweefsel bestaat onder andere uit collageen wat zorgt voor stevigheid van het weefsel.

Eén van de meest voorkomende gewrichtsaandoeningen is artrose. Hierbij gaat de kwaliteit van het kraakbeen geleidelijk achteruit en kan er sprake zijn van schade en verlies van kraakbeenweefsel. Het kraakbeen wordt dunner en brozer waardoor de beweging van botten in het gewricht minder soepel verloopt, er wrijving ontstaat en de schokdemping vermindert. Ook neemt het synoviale vocht af en kan het synovium ontstoken raken. Artrose kan voorkomen in één gewricht maar ook in meerdere gewrichten. Vooral in gewrichten die veelvuldig worden belast zoals heupen, knieën, handen en vingers komt de aandoening vaak voor. Vanwege een overlap in symptomen zoals gewrichtspijn en stijfheid worden artrose en artritis vaak met elkaar verward. Beide behoren tot de reumatische aandoeningen maar reumatoïde atritis valt in de categorie ontstekingsreuma en artrose niet. Artritis is een auto-immuunziekte waarbij ontsteking centraal staat.

Pijn en stijfheid zijn de meest kenmerkende klachten van artrose. Dit komt bijvoorbeeld voor bij het weer in beweging komen na een tijdje rust, wat startpijn en startstijfheid of ochtendstijfheid wordt genoemd. Beweging is goed maar overbelasting kan de pijn verergeren. Doordat kraakbeen geen zenuwen bevat, komt de pijn niet uit het kraakbeen.

Ongeveer 1,5 miljoen Nederlanders kampen met artrose. Wanneer dit veel beperkingen in het functioneren met zich meebrengt, kan dat een grote stempel drukken op het dagelijks leven. Beperking in het bewegen door veranderingen in het gewricht, pijn en stijfheid. Hierdoor kan afhankelijkheid van anderen en de gezondheidszorg steeds groter worden. Mensen bewegen minder omdat het moeilijk en pijnlijk wordt terwijl dit de boel juist verergert.

Oorzaken en Behandeling

Hoewel er al veel onderzoek naar is gedaan, is de precieze oorzaak van artrose nog onduidelijk. Erfelijkheid: in sommige families komt artrose vaker voor dan in andere families. Overgewicht zorgt voor extra belasting van de gewrichten waardoor de kwaliteit van het kraakbeen vermindert. Genezing van artrose is niet mogelijk maar leefstijlaanpassingen kunnen klachten wel verminderen. Het aanpakken van overgewicht en blijven bewegen zijn hierbij van groot belang. Maar kan bij artrose ook voeding het verschil maken?

Voeding en Artrose

Een gezond voedingspatroon bevat essentiële voedingsstoffen voor het kraakbeen. Dit zijn onder andere vitamine C en E, en mineralen en spoorelementen zoals magnesium, selenium, zink en mangaan. Zo ondersteunt vitamine C de collageenaanmaak in het lichaam wat belangrijk is voor het kraakbeen. Het vermijden van bepaalde voeding is ook belangrijk. Denk hierbij aan voeding rijk aan verzadigd vet en hoog in arachidonzuur.

Een gezond plantaardig voedingspatroon is rijk aan voedingsstoffen die belangrijk zijn bij artrose zoals vitamines, mineralen, antioxidanten, gezonde vetzuren en vezels. Recent onderzoek heeft veelbelovende resultaten laten zien van het Plants for Joints leefstijlprogramma op de klachten van artrose. Na 16 weken toonden de mensen die het leefstijlprogramma volgden een grotere verbetering in artroseklachten zoals pijn, stijfheid en fysiek functioneren dan de controlegroep. Ook hadden ze meer gewicht, vetmassa en buikomvang verloren, en verminderde bij hen de C-reactieve proteïne waarde. Doordat er in dit onderzoek naar meerdere leefstijlfactoren is gekeken, is het lastig vast te stellen wat precies de bijdrage is geweest van plantaardige voeding op artrose.

In een kleinschalig onderzoek werden wel gunstige effecten op artrose gevonden van een volwaardig plantaardig dieet in vergelijking met een omnivoor dieet. Het darmmicrobioom lijkt ook van invloed te zijn op artrose. Onderzoek toont een verband aan tussen een verstoring van het microbioom (dysbiose) en het ziekteverloop van de aandoening. Dit is voornamelijk gebaseerd op dieronderzoek maar ook bij mensen met artrose is er een verband gevonden tussen een hoge pijnscore en een overgroei van ontstekingsbevorderende bacteriën in de darmen.

Conclusie

Artrose is een zeer pijnlijke aandoening met een grote weerslag op het dagelijks leven. Hoewel genezing niet mogelijk is, kun je met een gezonde leefstijl al een heel eind komen om de klachten van artrose te verminderen. Een gezond gewicht, voldoende beweging en gezonde voeding staan hierbij centraal. Zo lijkt plantaardige voeding een gunstig effect te hebben bij artrose.

De Westerse leefstijl leidt via een lage graad ontsteking tot chronische ziekten. Artrose is de grootste stijger van de chronische ziekten. Naar verwachting stijgt het aantal van 1 miljoen mensen in 2015 naar 2 miljoen in 2040. Dit loopt gelijk aan de toename van obesitas, waarin leefstijl zelfs nog meer de bepalende factor is.

“De huidige behandeling van artrose aan de heup of knie is gericht op pijnbestrijding en oefentherapie. Deze is wisselend effectief en uiteindelijk is gewrichtsvervanging vaak noodzakelijk” vertelt Dirkjan. “En bij reumatoïde artritis -of kortweg reuma- geeft moderne medicatie weliswaar goede behandelresultaten, maar veel mensen hebben last van bijwerkingen en de behandeling is duur. Ondertussen wordt de ziekte voor een belangrijk deel veroorzaakt door leefstijlfactoren, en het ligt daarom voor de hand om de behandeling juist ook op die factoren te richten”.

Het leefstijlprogramma omvat een intake gevolgd door 10 groepsbijeenkomsten en online ondersteuning. Dirkjan: “Van de geplande 80 deelnemers per ziekte hebben 77 mensen met actieve reuma en 65 mensen met artrose van heup of knie en metabool syndroom (lage graad ontsteking) het onderzoek voltooid. De deelnemers loten of ze meedoen met het leefstijlprogramma (4 maanden, in gemengde groepen) of met de gewone zorg. Komen ze bij gewone zorg, dan volgen zij daarna alsnog het leefstijlprogramma”.

“De resultaten op de korte termijn van vier maanden zijn zeer goed”, vervolgt Dirkjan. “Vernieuwend daarbij is dat verschillende op zichzelf reeds kansrijke interventies zijn samengevoegd in een groepsprogramma van vier maanden”.

Dirkjan: “Het programma blijkt goed vol te houden en kan ook goed worden gecombineerd met andere behandelingen, zoals medicatie. Nieuw is ook dat het lange termijn effect van de leefstijl verandering gedurende twee jaar na de aanvankelijke gerandomiseerde trial wordt gemeten.

“De interventie voeren we uit bij Reade. We werken hierin samen met Amsterdam UMC voor de implementatie, de Universiteit Leiden voor gedragsverandering, het Spaarne Ziekenhuis voor het benaderen van deelnemers, en de universiteiten van Münster en Erlangen voor onderzoek naar het werkingsmechanisme”.

Een gezonde leefstijl is belangrijk om gezond te blijven en verkleint de kans op chronische aandoeningen, zoals hart- en vaatziekten en diabetes. Kunnen we leefstijl ook inzetten als ‘medicijn? Om dit te achterhalen, doen 10 projecten klinisch medisch onderzoek naar leefstijlgeneeskunde.

labels:

Zie ook: