Biologische voeding is tegenwoordig hot. De laatste jaren is de biologische branche de snelst groeiende branche in de voedingsmiddelensector. Wereldwijd is sinds 2001 de omzet van biologische producten verdubbeld. In 2011 werd er in Nederland 87 miljoen euro meer uitgegeven aan biologisch voedsel dan het jaar ervoor. Ondanks de economische crisis.

Biologische voeding is op een bepaalde wijze geproduceerd waarbij rekening is gehouden met de invloed op mensen, dieren en het milieu. De term biologisch mag niet zomaar gebruikt worden. Hiervoor zijn voorschriften vastgesteld waaraan een product moet voldoen. Deze voorschriften zijn internationaal bepaald. Dit wil zeggen dat de regels ook voor andere landen gelden. Hierdoor is de term ‘biologisch’ beschermd. Het mag niet zomaar op ieder voedingsmiddel vermeld worden.

Biologische voeding wordt ook wel omschreven als duurzame voeding. Het is op een manier geproduceerd waardoor het meer oog heeft voor duurzame aspecten. Hiermee wordt bedoeld dat het rekening houdt met bijvoorbeeld dierenwelzijn en impact op het milieu. Met het milieu wordt ook wel ecologie bedoeld. Ecologie staat voor alle processen en relaties tussen mensen, dieren, planten en aarde. Hierbij wordt ook wel van het ecosysteem gesproken.

Er zijn meer termen die worden gebruik om biologische voeding te omschrijven. Ecologisch en organic zijn van die termen. Ook deze termen zijn beschermd. Om biologische voedingsmiddelen te herkennen zijn er keurmerken ontwikkeld. In Europa wordt het EKO-keurmerk gebruikt. Het is de taak van de overheid om te controleren of producten met het EKO-keurmerk daadwerkelijk biologisch zijn. Ook bestaan er biologisch-dynamische producten. Deze producten voldoen aan nóg strengere eisen dan normale biologische producten.

Steeds meer levensmiddelenbedrijven gaan over op een meer duurzame werkwijze. Dit gebeurt voornamelijk omdat het imago belangrijk is voor een bedrijf. Veel organisaties willen een “groen” en duurzaam imago met oog voor milieu. Ook doen bedrijven dit omdat de vraag van consumenten naar biologische producten sterk gestegen is.

De opkomst van biologische voeding is mede het gevolg van enkele dierziekten. Dit begon rond de uitbraken van BSE, mond- en klauwzweer en de varkenspest in het begin van de jaren ‘90. Volgens velen waren slechte leefomstandigheden van de dieren de oorzaak van de ziekten. Hierdoor kregen consumenten meer oog voor biologische producten. Enkele jaren geleden waren het vooral de natuurvoedingswinkels die biologische voedingsmiddelen verkochten. Tegenwoordig is er in iedere supermarkt een groot assortiment biologische producten te vinden.

Sinds 1991 is de biologische plantaardige productie wettelijk geregeld. Plantaardige productie is het produceren van plantaardige producten zoals groenten en fruit. Alle eisen die aan de productie worden gesteld zijn wettelijk vastgelegd. Vanaf 1999 geldt dit ook voor biologische dierlijke productie. Hierin staat vermeld op welke wijze producten geproduceerd dienen te worden. Als daar niet aan wordt voldaan, mag het geen biologisch heten. Vroeger waren er slechts enkele boeren die landbouwproducten biologisch teelde. De term biologisch bestond toen nog niet. Tegenwoordig zijn vrijwel alle voedingsmiddelen biologisch te verkrijgen.

Voordelen van Biologisch Eten

Het belangrijkste motief voor mensen om voor biologische voeding te kiezen is het dierenwelzijn. Veel mensen vinden de behandeling van dieren in de bio-industrie slecht. De bio-industrie is een bedrijfstak waarin op grote schaal dieren worden geproduceerd. Voornamelijk voor vlees. Dieren hebben vaak weinig leefruimte en zien niet veel daglicht. Biologisch vlees is daarom veel in trek.

Andere voordelen zijn:

  • Dierenwelzijn: Dieren uit de biologische sector hebben een beter leven gehad. Zij krijgen ander (biologisch) voer, meer leefruimte en een natuurlijk groeitempo.
  • Smaak: Aanhangers van biologische voeding vinden de smaak vaak beter. Biologische tomaten smaken beter. Deze betere smaakwaarneming komt overigens slechts doordat ze als biologisch gelabeld zijn. Als het geen biologische tomaat is, maar wel zo genoemd wordt, vinden mensen de smaak toch beter.
  • Voedingswaarde: Sommige biologische producten hebben een gezondere voedingswaarde. Zo heeft biologische melk minder verzadigd vet en meer omega 3 vetten. Omega 3 vetten kunnen onder andere de kans op hart- en vaatziekten verkleinen.
  • Minder pesticiden: Biologisch voedsel bevat minder resten van pesticiden.
  • Akkers die biologisch beheerd worden hebben minder uitstroom van stikstof en pesticiden naar grond- en oppervlaktewater.
  • Minder gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen en kunstmest, is de biodiversiteit van biologische producten hoger.

Veehouders gebruiken biologisch voer voor hun dieren. Veehouders hebben een diervriendelijke werkwijze: ze geven hun dieren meer ruimte dan in de gangbare veehouderij gebruikelijk is. Boeren gebruiken geen genetische modificatie. Het gebruik van genetisch gemodificeerde ingrediënten, enzymen en diervoer is uitgesloten. Dit wordt in strijd geacht met het natuurlijke karakter van de biologische landbouw. Gewassen worden uitsluitend geteeld op grond en bijvoorbeeld niet op water of op een kunstmatige ondergrond zoals steenwol.

Het aantal dieren dat wordt gehouden is in evenwicht met het grondoppervlak. De natuurlijke kringloop wordt in stand gehouden. Mest wordt verspreid over het land en zorgt voor voedingsstoffen voor de gewassen. Zo kan er op het land voedsel voor de mensen groeien en voer voor het vee. Niet-gemengde bedrijven als akkerbouwbedrijven of varkenshouderijen werken met elkaar samen om een kringloop te vormen: de mest van het veebedrijf gaat naar het akkerbouwbedrijf en het akkerbouwbedrijf levert weer stro en voer aan het veebedrijf. Boeren wisselen verschillende soorten gewassen op een stuk land af: wisselteelt. Wanneer er een plaag is helpt het op deze manier om gewassen te planten die minder gevoelig zijn voor plagen.

Biologische productie is beter voor de biodiversiteit op en om de boerderij. Zo is de bodemkwaliteit, waterregulatie en het voorkomen van plagen beter op de biologische boerderij. Maar er is ook meer land nodig om even veel voedsel te verbouwen. Wanneer land gebruikt wordt voor landbouw in plaats van natuur, is dit één van de belangrijkste oorzaken van biodiversiteitsverlies. Daarom is het moeilijk te bepalen of biologische productie uiteindelijk een positief of een negatief effect heeft op biodiversiteit.

Nadelen van Biologisch Eten

Hoewel biologisch vaak wordt geprezen om zijn voordelen voor gezondheid en milieu, zijn er ook enkele nadelen die het overwegen waard zijn. Een van de meest genoemde nadelen van biologisch eten is de prijs. Biologische voedingsmiddelen zijn vaak duurder dan hun niet-biologische tegenhangers. De hogere prijs van biologische producten kan worden toegeschreven aan de meer arbeidsintensieve methoden van de biologische landbouw, striktere regelgeving en lagere opbrengsten per hectare. Toch eten veel Nederlanders nog niet regelmatig biologisch. Dit heeft vooral te maken met de hoge prijs van biologische voeding.

Andere nadelen zijn:

  • Beperkte beschikbaarheid: Biologische producten zijn niet altijd even gemakkelijk beschikbaar als conventionele producten. Hoewel het aanbod in supermarkten toeneemt, blijven sommige biologische items seizoensgebonden of moeilijk te vinden in bepaalde regio’s.
  • Hogere uitstoot van broeikasgassen: Biologische methoden kunnen leiden tot hogere uitstoot van broeikasgassen per producteenheid en meer landgebruik omdat de opbrengsten vaak lager zijn dan die van conventionele methoden.
  • Minder lang houdbaar: Er worden in biologische producten minder of andere conserveermiddelen gebruikt.

Consumenten kiezen liever voor lokale producten dan biologische producten. Van de ondervraagden gaf 23,8% aan lokale producten het belangrijkste te vinden. Voor biologische producten kwam dit neer op 10,4%. Overigens vond 34,7% allebei de eigenschappen even belangrijk. Er waren ook mensen die aangaven niets te geven om biologische dan wel lokale producten. Dit betrof 19,1% van de ondervraagden.

Onderzoekers hebben ontdekt dat de gewone landbouw duurzamer kan zijn dan de biologisch. Als de reguliere landbouw streeft naar een maximale oogst en gebruik maakt van milieuvriendelijke technieken zou het in vergelijking met biologische landbouw minder energie gebruiken. Minder energie zou minder uitstoot van broeikasgassen betekenen. De opbrengst van biologische landbouw ligt daarentegen 20% lager dan die van de reguliere landbouw. Dit betekent dat biologische landbouw meer grond nodig heeft om dezelfde hoeveelheid mensen te voeden als bij reguliere landbouw. Dit zou ten koste kunnen gaan van de natuur.

Misvattingen over Gezondheid

Er bestaan veel misvattingen over de gezondheidsvoordelen van biologisch eten. Hoewel biologische voeding vaak minder pesticiden bevat, betekent dit niet automatisch dat deze voedingsmiddelen voedzamer zijn. Wetenschappelijke studies hebben gemengde resultaten opgeleverd over de vraag of biologische producten daadwerkelijk meer voedingsstoffen bevatten dan niet-biologische producten.

Veel mensen zijn ervan overtuigd dat biologische voeding gezonder is dan reguliere voedingsmiddelen. Aantoonbaar bewijs hiervoor is nog niet geleverd. Er is nog geen wetenschappelijke bewijs dat een biologisch voedingspatroon gezonder is dan niet-biologisch. Volgens aanhangers van biologische voeding komt dit omdat een lange-termijn effect nu eenmaal lang duurt. Onlangs werd de invloed van biologische voeding op de gezondheid opnieuw onderzocht. Hieruit bleek dat biologische voeding niet gezonder is dan reguliere voeding. De meeste biologische voeding zou geen betere voedingswaarde hebben dan niet-biologisch. Ook dit onderzoek plaatst een kanttekening over het lange-termijn effect. Het lange-termijn effect is niet mee genomen in het onderzoek en daar is op dit moment dus nog niets over te zeggen.

Ook zijn er twijfels over de overblijfselen van pesticiden. Pesticiden zijn chemische bestrijdingsmiddelen. Deze kunnen bij te grote hoeveelheden schadelijk zijn voor de gezondheid. Uit onderzoek is gebleken dat op veel niet-biologische producten 7% te veel pesticiden zitten. Of dit schadelijk is voor de gezondheid is niet te zeggen. Er zijn wel enkele specifieke biologische voedingsmiddelen die aantoonbaar meer gezonde stoffen bezitten.

In het algemeen is niet aangetoond dat biologisch voedsel gezonder is dan gangbaar voedsel. In sommige biologische producten zijn hogere gehaltes gemeten aan vitamine C, mineralen en bioactieve stoffen. Ook kan de vetzuursamenstelling van biologische melk en vlees anders zijn. Het bevat meer meervoudig onverzadigde vetzuren (omega-3). Er zijn studies die een relatie laten zien met het eten van biologisch voedsel en gezondheidsaspecten, zoals eczeem en overgewicht. Verder bepaalt niet één product, maar de samenstelling van het totale pakket eten en drinken dat je neemt, hoe gezond je eetpatroon is. Voor je gezondheid is het niet noodzakelijk om biologisch te eten.

Milieu-impact

Hoewel biologische landbouw vaak minder afhankelijk is van chemische pesticiden en kunstmest, is het niet altijd milieuvriendelijker. Het is lastig om één antwoord te geven op de vraag: is biologisch voedsel duurzamer? Hoe biologisch voedsel scoort hangt namelijk af van de factoren waarnaar je kijkt. Voor bijvoorbeeld dierenwelzijn, gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen en biodiversiteit is een biologische keuze beter. Bij energieverbruik en de uitstoot van broeikasgassen varieert het tussen en binnen productgroepen. En het gebruik van land bij biologische productie is juist weer een stuk hoger.

De milieu-impact van een product kan op verschillende manieren worden gemeten. Je kunt kijken naar de impact per kilogram product, maar het is ook mogelijk om de impact te berekenen per hectare. Vergelijk je biologische met niet-biologische producten, dan zie je een verschil tussen deze twee. De milieu-impact per hectare is voor biologische producten lager. Dit komt doordat er geen kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen gebruikt mogen worden en er meer aandacht is voor de bodem en biodiversiteit. Wanneer je kijkt naar de impact per kilogram product is deze vaak hoger voor biologische producten. Dat komt doordat er een lagere opbrengst per hectare is.

In Nederland is het energieverbruik en de broeikasgasuitstoot voor landbouw hoger bij biologische productie. Er is ook verschil tussen de Nederlandse cijfers van landbouw en het wereldwijde gemiddelde. In het buitenland ligt het energieverbruik voor biologische productie lager dan bij niet-biologische producten.

Er is veel verschil tussen biologische landbouwbedrijven, maar ook tussen gangbare landbouw bedrijven. Dit betekent dat de impact van een product kan verschillen als je biologische boeren met elkaar vergelijkt. Hetzelfde geldt voor niet-biologische producten. Dit maakt het moeilijk om biologische en niet-biologische systemen met elkaar te vergelijken.

Alternatieven voor Biologisch

Naast biologische landbouw zijn er nog verschillende andere manieren om op een meer bewuste manier om te gaan met de natuur en het milieu. Zo kan een boer er bijvoorbeeld voor kiezen om minder (kunst)mest te gebruiken of een strook met bloemen langs het veld te plaatsen, zonder volledig biologisch te gaan produceren. Een aantal van deze technieken zijn onderdeel van On the way to PlanetProof-certificering.

Er zijn verschillende manieren om ons voedingspatroon te verduurzamen. Biologisch eten kan hier een van zijn, maar vormt op zichzelf niet de oplossing. (Biologisch) gehakt heeft nog steeds een hogere milieu-impact dan peulvruchten (biologisch of niet).

Veiligheid

Over het algemeen zijn biologische producten en niet-biologische producten even veilig. Biologisch gehouden dieren kunnen naar buiten. Dat is natuurlijk goed, maar daardoor kunnen er bijvoorbeeld in biologische eieren meer verontreinigingen zitten (bijvoorbeeld dioxines) dan in gangbare. Dat komt dan omdat biologisch gehouden kippen in de grond kunnen pikken. Ook komen biologisch gehouden dieren buiten meer in contact met dieren in de omgeving, waardoor ze in theorie meer kans hebben besmet te worden met bijvoorbeeld een parasiet, zoals toxoplasma.

Biologische Productie en Voedselzekerheid

Biologische landbouw wordt gezien als een natuurvriendelijke manier om voedsel te verbouwen. En de verkoop van biologische producten groeit de laatste jaren. Maar kunnen we er ook voldoende voedsel voor iedereen mee produceren? En is het wel aantrekkelijk voor boeren?

Onderzoek laat zien dat biologische landbouw per hectare grond, 14-36% minder voedsel oplevert dan niet-biologische landbouw. Dit komt vooral doordat er in biologische landbouw geen kunstmest en pesticiden worden gebruikt. Maar op de lange termijn zou biologische landbouw toekomstbestendiger kunnen zijn. En dat komt vooral doordat biologische landbouw focust op een vruchtbare, levende bodem. Dit zorgt ervoor dat de grond niet uitgeput raakt en dat toekomstige generaties er ook nog gewassen op kunnen telen. Ook leidt een levende bodem tot een betere wateropslag en doorlatendheid van de bodem. De verwachting is daardoor dat biologische landbouw beter met de gevolgen van klimaatverandering, zoals met droogte en met waterovervloed, om kan gaan dan gangbare landbouw. Er zijn echter ook voorbeelden van biologische systemen die juist vatbaarder zijn voor plagen en ziekten onder invloed van klimaatverandering.

Om ervoor te zorgen dat we nu en in de toekomst voldoende eten hebben voor een (groeiende) wereldbevolking, moeten we niet alleen kijken naar de productiviteit van soorten landbouw, maar zijn vooral ook andere veranderingen nodig in ons voedselsysteem. Zo zullen we minder voedsel moeten verspillen. Want we gooien nu wereldwijd derde van al het geproduceerde voedsel weg. En moet er minder landbouwgrond voor vee en de productie van veevoer worden gebruiken.

Keurmerken

Het voordeel van biologisch is dat de regels in de Europese wet zijn vastgelegd, dat het onafhankelijk wordt gecontroleerd en een herkenbaar keurmerk ‘EU-biologisch’ heeft in de winkel. Zo weet je zeker dat bij de productie wordt gezorgd voor minder stikstofuitstoot, meer biodiversiteit, schoner water, gezondere bodems, en meer dierenwelzijn.

Prijsvergelijking

Gemiddeld is de prijs van biologische producten hoger dan andere producten. Dit komt omdat bij de productie van biologisch eten geen kunstmest en synthetische bestrijdingsmiddelen worden gebruikt, waardoor er vaak minder opbrengst per hectare is. Maar hoeveel de prijzen verschillen tussen biologisch en niet-biologisch hangt erg af van waar je ze koopt, het seizoen en om welke producten het gaat. Bij sommige supermarkten zijn de prijzen van biologisch een stuk gunstiger dan bij andere. En producten zoals pasta of tomatensaus zijn vaak niet eens duurder. Je zou ook kunnen zeggen dat niet-biologische (of niet duurzaam geproduceerde producten in het algemeen) eigenlijk te goedkoop zijn. Want je betaalt niet de ‘echte prijs’ omdat schade aan natuur en milieu bij de productie niet wordt doorberekend in de prijs. Bijvoorbeeld schade door het gebruik van kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen. Bij biologische producten wordt dit niet gebruikt en hoeft het ook niet doorberekend te worden in de prijs.

De vraag naar duurzaam voedsel, voedsel met een keurmerk, is na een lange gestage stijging, in 2022 licht gedaald: van 19% van onze voedselbestedingen naar 18%.

Broeikasgasemissies

Uit onderzoek blijkt dat biologische landbouw voor vollegrondsgroenteteelt minder broeikasgasemissies per hectare uitstoot, maar meer broeikasgassen per kilo product. Dat zit zo: Biologische landbouw maakt geen gebruik van pesticiden en kunstmest. Dat betekent dat biologische landbouw minder broeikasgasemissies uitstoot die te maken hebben met transport en productie van kunstmest en pesticiden ten opzichte van gangbaar. Biologische landbouw heeft daarentegen een lagere opbrengst dan gangbare landbouw (zie hierboven), waardoor de broeikasgasemissies die per ha worden uitgestoten over minder producten verdeeld kan worden en daardoor hoger uitvallen.

Voor zuivel is het weer een ander verhaal. Uit hetzelfde rapport blijkt dat de CO2-uitstoot per ha voor biologische melk ook lager is dan gangbaar, 1/3 ongeveer, en dat de CO2-uitstoot per kg melk vrijwel gelijk is aan die van gangbaar. Hierbij moet wel verteld worden dat er geen CO2-gegevens zijn voor de teelt van biologische veevoer in het buitenland en dat de berekeningen dus zijn gebaseerd op aannames hierover. Het verschil tussen biologisch en gangbaar is ook hier te wijten aan een verschil in productie tussen gangbaar (hogere productie) en biologisch (lagere productie) en een verschil in gebruik van externe inputs (biologisch gebruikt minder krachtvoer en minder land voor veevoer in het buitenland).

Daarnaast is er een verschil in methaanuitstoot tussen biologisch en gangbaar, een belangrijk broeikasgas. Dat verschil zit in de methaanuitstoot uit de koe zelf (de scheten die een koe laat) en de methaanuitstoot uit mest. Een biologische koe stoot meer methaan uit (door meer gras te eten en minder krachtvoer) terwijl het minder melk produceert. Daar tegenover staat dat er minder methaan uit mest komt, omdat de koeien vaker in de wei staan t.o.v. een gemiddeld gangbaar bedrijf. Maar er komt dan wel weer meer lachgas uit de wei van een biologische koe, vanwege de mest en urine in de wei.

labels:

Zie ook: