Vaals, een stadje met een rijke en gevarieerde geschiedenis, heeft veel te bieden. Van de vroege industrie tot lokale anekdotes en de unieke positie van Neutraal Moresnet, er is altijd wel iets te ontdekken.

Industriële Ontwikkeling en Verandering

Ik was vorige week nog op deze plek waar vroeger Zweegers stond, een van de eerste bedrijven op het industrieterrein. Toen waren ze aan het bouwen nadat ik maanden geleden nog zag dat alles met de grond gelijk was gemaakt. Tijden veranderen. De fietspad was hier ook al maar alles bouwen ze vol... Asten raakt overvol, ons dorp in 70 jaar tijd zoveel veranderd dat ik alleen nog weet van de korenvelden en weilanden en nu woningbouw en landhuizen...

Burgemeester Frencken: Een Markant Figuur

Burgemeester Frencken is een kras oud heer, Frencken had slechts één zoon, een jongen die te Amsterdam studeerde in de rechten. Zijn gezondheid was slecht en studeeren scheen ook niet veel te geven. Burgemeester Frencken, 1844-1904. De oude burgemeester had eervol ontslag gevraagd want hij moest daartoe overgaan omdat hij uit eene hevige influenza een doofheid heeft overgehouden, zo erg, dat hij haast niets meer hoorde. Raadsvergaderingen kan hij niet meer leiden, doordat hij de debatten niet meer kan volgen. Ook zijn geheugen was ook veel minder, en weet hij zich zeer veel niet, of maar half te herinneren. De wethouder Eijsbouts deed meestal het woord, en verbeterde herhaaldelijk de burgemeester, wanneer deze zich blijkbaar vergiste. Nee het was niet meer alles met de burgemeester van toen die 60 jaar onze eerste burger was geweest. Asten heeft er een geweldige burgervader aan gehad. Hij was altijd duidelijk in alles.

Bevrijding en Oorlogsherinneringen

Dit jaar zijn we 80 jaar bevrijd en dat vierde men vroeger al... hier een bevrijdingsboog aan de Wilhelminastraat, maar er stonden er in Asten toen nog veel meer.

Eigenlijk had het nooit gemogen want ook hier waren weer de onschuldige burgers die werden getroffen. De atoombomaanvallen op Hiroshima en Nagasaki zijn twee luchtaanvallen met atoombommen die in 1945 door de Amerikaanse luchtmacht zijn uitgevoerd. Op 6 augustus werd de Japanse havenstad Hiroshima gebombardeerd en op 9 augustus de stad Nagasaki. Kort daarna capituleerde het Japans Keizerrijk onvoorwaardelijk. Hiermee kwam een eind aan de Tweede Wereldoorlog. Tevens leidde de capitulatie van Japan tot de onafhankelijkheid van de Aziatische landen die Japan tijdens de oorlog had veroverd. Eind 1945 waren als gevolg van de aanvallen circa 250.000 mensen om het leven gekomen.

Het Verhaal van Pruimtabak

Als er iets wel smerig en vies is, niet alleen om zelf te gebruiken maar ook om te zien als iemand dit gebruikte, dan is het dit zooitje wel. Ik weet nog wel dat mensen uit dun Himmel dat gebruikte. Ik noem geen namen maar van enkele weet ik dat de bruine ver langs hun mondhoeken liep, vies beuin smerig stinkend goedje en als je er kort bij stond dan ston ken ze ook nog uit hun mond, niet normaal. Toch scheen het vroeger een lekkernij te zijn zo'n propje pruimtabak waar ze uren op zaten te kauwen. Bah, vieze rommel en dat niet alleen, er waren er ook die gewone shag gebruikten. Moet je bedenken als ik met roken een beetje shag in de mond kreeg dan tufte ik wel vijf minuten om die vieze troep uit m'n mond te krijgen en dan waren er mensen die 'n hele pluk in de mond staken. Verschrikkelijk. Als roken en zo al vies en smerig is nou dan is het "pruimen" nog tien keer erger... en dan de lucht en de vieze zever aan de zijkanten van de mond....

Terug naar Neutraal Moresnet

Mini-bedevaart naar Moresnet is een impressie van een rondwandeling in Zuid-Limburg. Hij loopt van Vaals naar Moresnet en weer terug. In ruim 20 kilometer wandel je door drie landen en historisch gezien zelfs vier. Daarover schreef David van Reybrouck in 2016 het boekenweekessay. Een handzaam boekje van 65 pagina’s, dat voor deze gelegenheid prima van pas kwam. In het boekje zijn enkele kaarten opgenomen, waaronder deze van Neutraal Moresnet. De kern van Moresnet is een oude zinkmijn in de nabijheid van Kelmis. Eind 18e eeuw werd ontdekt hoe zuiver zink gewonnen kon worden. Met koper vormt het de legering messing, maar het wordt ook op grote schaal zelfstandig toegepast.

“Sinds de Parijse urbanist Hausmann verordend heeft dat in het nieuwe, moderne Parijs alle daken van zink moeten zijn, is die matgrauwe dakbedekking een een esthetica op zich geworden. Kijk over de daken van Parijs: wat daar ligt te glimmen in het avondlicht, wat daar donkergrijs spikkelt onder de eerste, dikke regendruppels komt veelal uit de groeve van Neutraal Moresnet. Geen wonder dus dat het begerig oog van vele machthebbers er op viel, ook dat van Napoleon die de mijn onder zijn bewind nationaliseerde. Nadat hij in 1815 verslagen was, moest de kaart van West-Europa opnieuw getekend worden. Behalve over Moresnet. Het viaduct van Moresnet is een 1200 meter lange spoorbrug over het dal van de Geul in Moresnet, die indertijd gebouwd is voor het transport van Duits materieel en troepen naar het front tijdens de Eerste Wereldoorlog in 1915-1916. Wat overbleef was een compromis, waarin Moresnet als neutraal ministaatje bleef bestaan, totdat er wel overeenstemming was bereikt. Heel snel verliepen die besprekingen niet. Het zat er dan ook vol cafés en bordelen. In 1894 waren er 60 cafés, één op elke 50 inwoners. En er was één veldwachter, die de wet moest handhaven. Waar ze er wel twee van hadden waren tijdzones. Tijdens de Eerste Wereldoorlog namen de Duitsers het ministaatje weer in, om het daarna weer over te dragen aan de Belgen. Dat was ook het einde van de neutraliteit van Moresnet.

Rondom de Tweede Wereldoorlog werd Moresnet opnieuw ingenomen door Duitsland. Dat leverde een hoop gedoe op in veel families, toen de jonge mannen werden opgeroepen om dienst te doen in het Duitse leger. Zink is een prettig geschreven essay dat je aan het denken zet over wat nationaliteit eigenlijk is. Zonder dat je er zelf wat over te zeggen hebt, krijg je in je leven vijf keer een nieuwe, zoals Emile Rixen. Met alle gevolgen van dien, ook nog na de oorlog, waar hij door de Belgen als een Duitse landverrader werd gezien. Een mooie onderlegger voor de wandeling zelf. Hij is zo’n 18 kilometer lang, maar omdat wij afweken van de route en langs Neu Moresnet liepen, werd het uiteindelijk 20 kilometer. Wij liepen driekwart van de wandeling tot en met Moresnet Chapelle. Daar weken we af naar Neu Moresnet en maakten we de foto’s zoals je in het stuk hierboven van de boekbespreking kan zien. Op de route terug kregen we problemen met de dataroaming en bleek de wandeling gewist uit het geheugen van mijn telefoon.

Vaals is ook zo’n stadje waar de glorie lichtelijk van vergaan is, net als Stavoren waar ik onlangs over schreef. Toch heb ik er een zwak voor. Misschien wel omdat ik er vroeger veel kwam. De linker foto is die van Joe’s Garage. Een duidelijke verwijzing naar het album van Frank Zappa, waar ik als liefhebber dan toch om moet glimlachen. Kerken leg ik altijd graag vast op de gevoelige plaat, dus ook deze St. Pauluskerk. Tot slot de Wilhelminatoren, niet te verwarren met de Wilhelminatoren in Valkenburg. En een verblijf in Vaals zonder bier is slechts kwart pension. Mergelwit is een witbier van Stadsbrouwerij Maastricht. De toegevoegde mergel geeft het een mineralige, haast ziltige smaak. De Maltezer komt van dezelfde brouwer en is een zogenoemd Dortmunder amber. Bitter en zoet in goede samenhang.

Cafés in Neutraal Moresnet in 1894

Aantal cafés Inwoners Cafés per inwoner Veldwachters
60 3000 1/50 1

labels:

Zie ook: