De Grote Markt in Groningen is al eeuwenlang het bruisende hart van de stad. Van de vroege middeleeuwen tot vandaag de dag heeft dit plein een cruciale rol gespeeld in de economische, sociale en culturele ontwikkeling van Groningen. De Grote Markt wordt gezien als het middelpunt van de stad. Vanouds komen de belangrijkste straten van de stad uit op de Grote Markt.

Vroege Geschiedenis en Markten

Al in de twaalfde eeuw bestond er een Groningse graanmarkt en waarschijnlijk ook een paarden-, ossen- en houtmarkt. Voordat Groningen op zaterdag 16 januari 1666 de allereerste officieel geregelde weekmarkt hield, waren er natuurlijk al lang markten. Verschillende pleinen in Groningen herinneren nog aan gespecialiseerde markten, zoals de Ossenmarkt, Vismarkt en Rademarkt (waar wagens en karren gestald werden). Naast de weekmarkten kende Groningen in de middeleeuwen ook zes jaarmarkten, de belangrijkste gedurende drie weken in september. Alleen dan mochten vreemdelingen handel drijven in de stad.

De stad Groningen was een machtige handelsstad, die strenge regels had opgesteld om haar positie te behouden en te versterken. Zo was het stapelrecht, wat handelaren verbood om grotere hoeveelheden te verhandelen zonder tussenkomst van de Stad, veel Ommelanders een doorn in het oog. Groningen had van allerhande waren, van stoffen tot runderen, precies vastgelegd hoeveel er 'vrij' verkocht mocht worden. De Stad verdiende zodoende een fortuin aan de tussenhandel.

Een bijzondere regel was de loting voor de jaarmarkten. De Vismarkt werd ingedeeld in verschillende 'roeven' of gebieden, waar groepen handelaren hun plaatsen onderling via loting konden verdelen. De burgerroef, voor ingezetenen, had de beste plaatsen. De 'vreemde' roef kwam daarna en de joodse kooplieden, die behoorlijk gediscrimineerd werden, moesten hun genoegen nemen met een roef aan de 'stille kant' van de Vismarkt. Protesteren tegen de loting of de indeling was eeuwenlang zinloos.

Markten in de 20e Eeuw

Wie een weekmarkt uit het begin van de twintigste eeuw zou kunnen bezoeken, zou verbaasd opkijken van de verschillen met onze huidige markten. Weliswaar waren er kramen met groente, fruit, vis, vlees en brood, maar daarnaast werd werkelijk alles verkocht wat geld op kon leveren. Veel marktkooplui verkochten slechts één soort product vanaf hun handkar. Kramen met een veelheid aan groente en fruit zoals wij die kennen, bestonden nog niet. Verschillende marktkooplui bouwden een echte reputatie op. Een bekende naam uit de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw was bijvoorbeeld Gradus Jullens. Elke marktdag vertrok hij om vijf uur 's ochtends vanuit zijn woonplaats Leek. Vanaf acht uur verkocht hij, op zijn vaste plekje aan de noordzijde van de Grote Markt, zangvogeltjes: “Mooie vinkjes en sijsies meneer, Ken je plezaier van beleven.

Historische Gebouwen en Monumenten

De Grote Markt - tot begin 19e eeuw de Breede Merckt - is al eeuwenoud. Bekendste gebouwen op het plein? De Martinitoren en het Stadhuis! En wat dacht je van het Goudkantoor en de Drie Gezusters? Hoewel veel monumentale panden nog prachtig intact zijn, is er toch best wat veranderd door de jaren heen.

De Markt, dan nog Brede Merckt zou deze verbindingsfunctie al zeer vroeg, in de achtste eeuw, hebben verkregen. Rond 1200 zou de Markt voor het eerst bestraat zijn. Sinds 1310, mogelijk al vanaf 1255, staat op de Markt een stenen raadhuis (met de voorgevel aan de noordzijde). Het werd in 1443 uitgebreid. Het raad- en (vanaf 1470) wijnhuis, diende ook als rechthuis (1625 - 1755) en als waag (tot 1617). Het werd ooit bekroond met een eibernest. Raad- en wijnhuis zijn wegens bouwvalligheid afgebroken in 1775 en vervangen door het huidige stadhuis (eerste steen 1796, door bouwkundige problemen, de 'ongunst der tijden' en periodiek geldgebrek eerst in gebruik genomen 1806, geheel gereed 1810). In 1873 is de oorspronkelijk nog open westelijke gevel dichtgebouwd.

Op het fronton het zgn. 'vaantje van Scholten', een geschenk van de gelijknamige familie, bewoners van het tot 1945 tegenover het stadhuis gelegen Scholtenhuis. Aan de voorzijde van het Stadhuis is een gedenkplaat aangebracht ter gelegenheid van de Bevrijding in 1945.

Delen van de Grote Markt waren bekend onder een eigen naam: de Korenriepe (oostzijde), het Koornplein (aangelegd in 1680, de huidige 'ster'), de Glène riepe (noordzijde, de zonnige kant), de Vogelmarkt (noord-westzijde), de Slagtersriepe (zuidzijde bij de Doelen), de Botermarkt (tussen Gelkinge- en Herestraat). De bestrating van de ster is aangebracht in 1932. In de bestrating een windroos, ter herinnering aan een soortgelijke windroos ten noorden van het oude stadhuis, zoals te zien op de bekende kaarten van Haubois (rond 1635). Het middelpunt van de windroos wordt momenteel gevormd door een steen met de tekst '5 mei 1995, 60 jaar Bevrijding; 1000 jaar in vrijheid verder, 2995'. De rode steentjes zijn aangebracht in 1996.

Aan de voet van de Martinitoren stond van 1509 tot 1945 de 'Hoofdwacht', gebouwd als rechthuis voor het toenmalige nedergericht (vergelijkbaar met het tegenwoordige Kantongerecht), maar vanaf 1647 mede in gebruik als militaire wacht. Ervoor lag het 'Officierspleintje', met tot in de Franse tijd als openbare strafwerktuigen een kaak en (voor gestrafte militairen) een houten paard (met scherpe rand op de rug, zoals nog te zien in vesting Bourtange). Ook openbare terechtstellingen vonden op de Grote Markt plaats: de laatste in 1838 (Okke Geerts Kluin).

De Grote Markt Tijdens en Na de Tweede Wereldoorlog

Bij de bevrijding van Groningen, op zondag 15 april 1945, zijn de noord- en de oostzijde van het plein vrijwel geheel in vlammen opgegaan, deels door brandstichting vanwege Duitse troepen, deels door beschietingen van de Canadezen. De schade was enorm, en de wederopbouw zou het gezicht van de Grote Markt ingrijpend veranderen.

Na de oorlog werden hier gebouwen neergezet in de stijl van de wederopbouw. Aan de westzijde werd op de plaats van de vroegere Waagstraat ook een "nieuw stadhuis" van de architect Jo Vegter tegen het bestaande Stadhuis uit 1810 aangebouwd. In de jaren negentig werd dit stadhuis weer afgebroken om plaats te maken voor het huidige Waagstraatcomplex, ontworpen door de Italiaanse architect Adolfo Natalini.

Recente Herinrichting en Vernieuwing

Nog tot na Tweede Wereldoorlog is de Grote Markt beschouwd als een belangrijke verkeersrotonde. Pas op 19 september 1977, bij de invoering van het Verkeerscirculatieplan is de huidige situatie ontstaan. Sinds 1995 wordt gesproken over de algehele reconstructie van de noordelijke en de oostelijk pleinwand. Dit zou in eerste aanleg gepaard hebben moeten gaan met de bouw van een ondergrondse parkeergarage. De bevolking van Groningen heeft die plannen in 2001 echter bij referendum in overgrote meerderheid verworpen, vooral vanwege het veronderstelde gevaar van de toegangsroute langs de Martinitoren ("Toor'n gait ja schaif stoan").

De Grote Markt was vanaf 1880 (eerste paardentram) tot 1992 het belangrijkste overstappunt voor het lokale openbaar vervoer. Tot 1926 aan de zuidzijde, daarna voornamelijk aan de noordzijde. Die functie is overgenomen door het centrale busstation bij het Hoofdstation.

De eerste plannen daarvoor werden op 24 mei 2000, Deze Dag in de geschiedenis, gepresenteerd. Alleen lijkt de vernieuwde Grote Markt die er uiteindelijk gekomen is, totaal niet op de markt in de plannen die 25 jaar geleden werden gepresenteerd. En kwam er geen parkeergarage onder, maar een bos bovenop de Grote Markt. Een fantasierijke tekening in suikerspinkleuren sierde op 24 mei 2000 de voorpagina van het Nieuwsblad van het Noorden. De krant had die dag de primeur om de plannen voor een vernieuwde Grote Markt aan de buitenwereld te tonen. Architect Jo Coenen had een globaal plan gemaakt over hoe die vernieuwde Grote Markt eruit zou gaan zien.

Vrijwel de gehele noordwand, zeg maar de V&D-kant, zou worden gesloopt. Op die plek zou een nieuw warenhuis verrijzen dat onderdak moest bieden aan V&D en De Bijenkorf. En ook het zogenaamde ABN AMRO-blok, de gebouwen aan de rechterkant van de V&D tussen de Ebbingestraat en de Martinitoren, zou worden geofferd aan de slopershamer om plaats te maken voor nieuwbouw. Maar het meest spectaculaire onderdeel was een parkeergarage voor vierhonderd auto's onder de Grote Markt. De inrit van deze garage kwam in de Sint Jansstraat naast de Martinikerk, waar de auto’s al vroegtijdig via een soort tunnel naar beneden reden. Vanuit de parkeergarage konden bezoekers via een ondergronds winkelcentrum naar de warenhuizen lopen was het idee.

Na een slim gespeelde campagne van het comité ‘Geen Gat in de Markt’ werd er op 21 februari 2001 een correctief referendum gehouden, waarin Stadjers de plannen naar de prullenmand verwezen. Het symbool van de tegenstanders - een Martinitoren die omviel - was een sterk, maar ook zuiver populistisch stukje propaganda waar de Groningers met boter en suiker ingingen.

In 2005 vond voor de tweede maal een referendum over de Grote Markt plaats. Dit keer met een plan voor de oostzijde als inzet. Een kleine meerderheid van de kiezers stemde voor, maar doordat de opkomst lager was dan dertig procent was het referendum ongeldig. En dus konden de plannen doorgaan. In dit nieuwe plan werd de volledige oostwand gesloopt om plaats te maken voor nieuwe gebouwen. De markt werd aan deze zijde ook kleiner gemaakt. De nieuwe rooilijn werd vijftien meter naar voren geplaatst en kwam weer terug op zijn vooroorlogse plek.

Als eerste kwam in 2014 het nieuwe gebouw van Vindicat gereed. Daarna verrezen aan de markt de complexen van het Westcord Market Hotel en Merckt. Tussen deze gebouwen is een doorgang gemaakt naar een plein achter de Grote Markt: de Nieuwe Markt. Aan dit plein verrees het 45 meter hoge cultuurcentrum Forum Groningen, dat in 2019 werd geopend.

De Grote Markt als Evenementenlocatie en Verblijfsgebied

Door de eeuwen heen is de Grote Markt het toneel voor alle feestelijke en pechtige gebeurtenissen in Groningen. Daaronder de viering van de 28e augustus ter herdenking van Groningens Ontzet in het rampjaar 1672. Een borstbeeld van Carl von Rabenhaupt staat sinds 1973 op de Markt.

De Grote Markt was voor de oorlog een van de fraaiste pleinen in Nederland. Het schilderij van Otto Eerelman toont de markt in zijn vroegere glorie. Tijdens de bevrijding van de stad, in april 1945, werden grote gedeelten van de West-, Noord- en Oostzijde vernietigd, of althans zwaar beschadigd.

Daarna was het de beurt aan het marktplein zelf. Na twee jaar plannen en praten ging de gemeenteraad in december 2021 akkoord met een herinrichtingsplan. De zwarte en grijze bestrating met de karakteristieke windroos maakte plaats voor bruine klinkers. Bussen en auto's verdwenen, er kwam een aantal fonteintjes en het meest opmerkelijke: er verrees een bos(je) bestaande uit 24 bomen. Een mooi symbolisch aantal, want ruim 24 jaar nadat de eerste plannen werden gepresenteerd, werd de vernieuwde Grote Markt op 1 juni 2024 feestelijk in gebruik genomen.

En achteraf gezien was het afwijzen van de Grote Markt-plannen in 2000 een geluk bij een ongeluk. Want de De Bijenkorf is inmiddels vertrokken uit Groningen en V&D is failliet. Als het plan wel was uitgevoerd, zaten we nu opgescheept met een immens leeg warenhuis.

De gemeente Groningen heeft een lange historie wat betreft werken aan de binnenstad. In de jaren 70 trok Groningen landelijk de aandacht met het Verkeerscirculatieplan, waarmee het een van de eerste steden in Nederland was die op een andere manier tegen autogebruik in de binnenstad aankeek door de auto’s deels uit de binnenstad te weren. Ook in de afgelopen decennia werd op verschillende momenten aan de binnenstad gewerkt. In 2016 stelde de gemeenteraad de binnenstadsvisie ‘Bestemming Binnenstad’ vast.

Een van de belangrijkste manieren om voetgangers en fietsers meer ruimte te geven in de compacte Groningse binnenstad was anders omgaan met openbaar vervoer. Groningen pakte daarbij eerst de westkant aan van de binnenstad aan, waarna op 1 juli 2021 de laatste bus over de Grote Markt reed. Het verdwijnen van de bus maakte het mogelijk om de Grote Markt weer terug te geven aan de voetganger en er weer een verblijfsgebied van te maken.

De Grote Markt lag er in 2021 slecht bij. Er lagen allerlei verschillende materialen en de ruimte was erg versnipperd. Het was een rommelzolder geworden. De gemeente Groningen besloot niet meteen een ontwerp te maken voor de herinrichting. Daarbij blikten we terug op het ontstaan van het plein en analyseerde we de functie ervan. Ook keken we naar de betekenis van de Grote Markt voor inwoners van Groningen - ‘stadjers’. Daaruit bleek dat de Grote Markt echt een rol van betekenis speelt in het ‘Groninger’ zijn. Onszelf stelden we de vraag waarom we een herinrichting wilden. Daarnaast werd naar praktische zaken gekeken zoals vluchtwegen, laden en lossen en de omgang met het fietsverkeer.

In de zoektocht naar uitgangspunten voor de herinrichting investeerde Groningen vanaf 2017-2018 fors in participatie. Er heeft bijvoorbeeld een huis op de Grote Markt gestaan, waar mensen informatie konden krijgen en waar ze konden stemmen op aspecten die ze terug wilden zien. Ook hebben we een proeftuin georganiseerd waarbij verschillende fietsroutes werden uitgeprobeerd.

Bijzonder in dat proces is dat we na het vaststellen van die vijf doelstellingen eerst een jaar hebben genomen voor het programma van eisen, inclusief een structuurschets. In de structuurschets werd ook nagedacht over de zonering van de Grote Markt.

Omdat de Grote Markt een evenementenplein is, moest het midden altijd ruimte bieden aan grote evenementen, zoals een kermis of de Keiweken, de opening van het academisch jaar met circa 10.000 bezoekers. Aan de randen van het plein moest je altijd kunnen lopen, ook bij een evenement. Tussen het midden en de randen is een gemengde zone benoemd, die ruimte moet bieden aan terrassen of publiek zitten. Ook spelen, groen en water moesten in de gemengde zone een plek krijgen. De structuurschets en het programma van eisen zijn vastgesteld door het college. Daarna zijn we een bureau gaan zoeken.

Duurzaamheid komt bij de herinrichting van de Grote Markt terug in klimaatadaptatie als doelstelling en in duurzaam gebruik van materiaal waar mogelijk. We hebben delen van de bestrating hergebruikt. Er lagen kleine keitjes die op een andere manier zijn teruggekomen in het ontwerp. Bij klimaatadaptatie is vooral gekeken naar de hittestress. Daarbij speelden bomen een belangrijke rol.

Tot dan toe hadden er nog nooit bomen gestaan op de Grote Markt, omdat het een marktplein was. Die zijn er nu wel gekomen. Uiteindelijk is naar een idee van het ontwerpbureau voor gekozen om de bomen bij elkaar te plaatsen in één cluster. Op die manier kon je echt een koele plek maken op het plein. Bij de bomen is ook een watersysteem aangelegd. Vanaf het begin wilden we waterbuffering op het plein. Daarom hebben we drie clusters van bomen gemaakt die ondergronds met elkaar verbonden zijn. Daar wordt het water van het stadhuis en nog een paar gebouwen opgevangen en gebufferd. Met sensoren monitoren we dat de bomen nooit te lang met hun voeten in het water staan. In droogteperiodes kunnen we gebruik maken van het gebufferde water. Bij de keuze van de bomen speelde biodiversiteit een belangrijke rol.

Uiteindelijk is gekozen voor twee soorten: de Honingboom (sophora) en de Valse Christusdoorn (gleditsia). Beide bomen bloeien met vlinderbloemen en trekken veel insecten aan. Beiden hebben ook een samengesteld blad met kleine blaadjes waardoor je veel gefilterd licht door de kroon krijgt. Op de Grote Markt waren nooit openbare zitplekken. Dat droeg er in belangrijke mate aan bij dat de Grote Markt voorheen vooral een doorgangsgebied was en amper een verblijfsgebied. Na de herinrichting zijn er honderden openbare zitplekken. Zo zijn er lange banken van natuursteen geplaatst.

Er is gekozen voor natuursteen omdat het een bestendig materiaal is. De kleur is afgestemd op stadhuis en Martinitoren. Bijzonder aan de banken is dat ze aan de ene kant openbaar zijn en aan de andere kant gebruikt worden door de horecaondernemers op de Grote Markt. Op die manier zijn ze een scheiding tussen de terrassen en de openbare plekken, maar zoeken we ook bewust de interactie. De horecaondernemers waren aanvankelijk huiverig, maar geven nu toe dat het in de praktijk goed werkt. Bovendien complimenteren ze ons met het gevolgde proces, waarbij beide partijen hebben moeten stretchen om tot overeenstemming te komen. We wilden daarom dat de vloer van het plein doorliep en dat er geen afschermingen van terrassen waren. Bovendien hebben we een beeldkwaliteitsplan gemaakt met onder meer kleurgebruik van parasols. Om nog meer openbare zitplekken te creëren op de Grote Markt is de windroos die in de bestrating lag opgetild als speel- en verblijfsplek en zijn er waterpartijen waar mensen ook op de rand kunnen zitten.

Het heeft de Grote Markt gemaakt tot een echt verblijfsgebied. Ook als er geen evenementen zijn, zijn er altijd mensen op het plein. Het toevoegen van openbare zitplekken op de Grote Markt zorgt wel voor andere uitdagingen, zoals afval en het schoon houden. Aan de andere kant van de Grote Markt zijn de standplaatsen geclusterd. Daar is speciaal meubilair geplaatst met een hoge statafel en een lange bank. Voor het openbare evenementendeel van de Grote Markt is gekozen voor gebakken klinkers, een rode gemêleerde steen uit België. In de gemengde zone zijn een deel van de natuursteenkeitjes die voorheen op de Grote Markt lagen hergebruikt.

Wel is op 1 juni 2024 een groot feest georganiseerd, dat de hele dag duurde. ’s Ochtends was er een groot ontbijt voor ondernemers en omwonenden in de open lucht onder de bomen. Daarna was er de hele dag muziek en dans en ’s avonds een groot concert. Na een aantal maanden maken Van den Bosch en Kalfsbeek een eerste balans op. Beiden vinden dat de herinrichting van de Grote Markt geslaagd is en zien dat het echt een verblijfsplein is geworden. De Grote Markt is formeler geworden en straalt uit dat het opnieuw het belangrijkste plein van Groningen is. Van den Bosch heeft wel een advies voor andere gemeenten die voor vergelijkbare opgaves staan: “Een soort eigenwijsheid mag je best hebben. Als je echt het verschil wil maken, moet je durven schuren. Zo waren er veel mensen die bomen op de Grote Markt een vreemde keuze vonden. Toch hebben we het doorgezet. Omdat we ervan overtuigd waren, dat het tegemoet kwam aan wat de mensen echt wilden. En nu zijn de mensen wel enthousiast.

Kalfsbeek heeft ook nog een tip: “Denk als gemeente heel goed na over wat je met het plein wilt. Ga niet te snel naar het ontwerp. Anders loop je het gevaar dat je een plein krijgt dat er net als andere pleinen gaat uitzien.

Monumentale Panden Rondom de Grote Markt

Rondom de Grote Markt staan diverse monumentale panden met elk hun eigen verhaal. Hieronder een korte beschrijving van enkele panden:

  • Grote Markt 28 - 29: In de zeventiende eeuw woonde hier burgemeester Johan de Drews. Reeds sinds 1814 was in het hoekpand een apotheek gevestigd. Toen opende apotheker Blaauw hier zijn zaak. Het was tot april 1945 het mooiste pand van de hele rij. Na de brand in april 1945 resteerde van dit fraaie huis slechts de gevel.
  • Het Alberda-huis: Het vierde pand vanaf het Martinikerkhof stond in de zestiende eeuw bekend als het Alberda-huis. In de jaren 80 van de 16e eeuw lag er een grote voorraad buskruit opgeslagen. Een paar kinderen wilden hun steentje bijdragen aan de feestvreugde en staken een lont aan. De hier opgeslagen munitie ontplofte en de brand breidde zich in korte tijd over de hele huizenrij uit. Slechts nr 33, het pand van J.
  • Scholtenshuis: In de jaren van de Duitse bezetting kreeg de naam ‘Scholtenshuis’ een sinistere betekenis.
  • Café Poelman: Ook in het vierde huis vanaf de Poelestraat woonden aanzienlijke burgers. In de achttiende eeuw woonde hier J.H. In de tweede helft van de negentiende eeuw werd het pand ingericht als koffiehuis. Als ‘Café Poelman’ is het in april 1945 in vlammen opgegaan.

De Grote Markt Vandaag

Aan de voet van de Martinitoren ligt de Grote Markt. Een plek waar van oudsher wordt gehandeld. Het plein biedt ook al tweehonderd jaar onderdak aan het historische stadhuis. Hier slenter je langs de marktkraampjes. Of neem plaats op een van de terrasjes. Op het plein word je omringd door kenmerkende gebouwen. Centraal staat het stadhuis. Dit gebouw uit 1810 is het hart van de Groningse politiek. Al meer dan 200 jaar worden hier de besluiten genomen over de toekomst van de stad. Aan de andere kant van de Grote Markt vind je het meest iconische gebouw van de regio, de Martinitoren. Op de stoep van deze 97 meter hoge parel werden oorlogen gewonnen en verloren. De toren hield stand en is nog altijd het hoogste gebouw van de stad.

Al zo lang als men zich kan herinneren wordt er op de Grote Markt gehandeld. Meerdere malen per week kan je hier langs de marktkraampjes slenteren. Aan de randen van de markt kan je terecht voor een hapje en een drankje op een van de terrassen. Neem plaats voor de monumentale gevel van de Drie Gezusters, op het grote terras van het Market Hotel of onder de rook van de d’Olle Grieze bij de Kostery.

De Grote Markt was ooit het belangrijkste plein van de stad Groningen. In de loop der jaren verwerd het door gebruik van verschillende materialen en versnippering van de ruimt steeds meer tot een rommelzolder. Na een ingrijpende transformatie is de Grote Markt veranderd van een doorgangsgebied in een verblijfsgebied.

labels:

Zie ook: