België staat bekend als hét frietland bij uitstek. Daar worden ze traditioneel geserveerd in een puntzak met een flinke klodder mayonaise. Hoewel de oorsprong van friet zelf onderwerp van discussie is, staat de liefde van de Belgen voor friet met mayonaise buiten kijf. Onze zuiderburen proberen deze liefde nu te vereeuwigen door een petitie in te dienen om friet op de Werelderfgoedlijst van UNESCO te krijgen.

Waarom UNESCO Werelderfgoed?

Op de UNESCO-lijst staan momenteel meer dan vierhonderd erfgoederen, waaronder diverse soorten eten en tradities zoals Turks platbrood, Oostenrijkse paardrijkunst, het Chinese schimmenspel en kimchi. Het doel van de petitie is simpel: benadrukken dat mayonaise en friet de twee kroonjuwelen van de Belgische keuken zijn.

De reden dat de petitie zo populair is, is enigszins verrassend. Het komt namelijk door voetbal. “Het is alsof we meedoen aan het WK smaak. We komen uit een klein land, maar onze spitsen - friet en mayo - doen het heel goed. We zijn klaar om er helemaal voor te gaan,” zegt Arthus de Bousies, de directeur van Natura, de Belgische mayonaiseproducent die achter de petitie zit.

Volgens Navefri-Unafri, een Belgische belangenvereniging voor frietkoten, zijn er in het land ongeveer 4643 van die frietkramen. Dat betekent dat er ongeveer één kot is per 2500 inwoners (en dan tellen we de vele andere plekken waar ook friet te krijgen is niet mee). Het is niet de eerste keer dat Belgen hun friet op de UNESCO-lijst proberen te krijgen. Het staat al een aantal jaren op de agenda, maar het is tot nu toe nooit gelukt.

Patatje Oorlog: Een Puinhoop op je Bord?

We roepen het allen in koor bij de frietkraam, maar wat betekent een patatje oorlog en waar komt het vandaan? De een noemt het een referentie naar een donker, koloniaal verleden in Nederlands-Indië, de ander noemt het uit de lucht gegrepen. Een patatje oorlog bestaat in de meeste gevallen uit een portie friet met daarover een klodder mayonaise, pindasaus en (vers) gesnipperde uitjes. In het zuiden van het land krijg je er vaak extra curry bij.

Chefkok Pierre Wind, co-auteur van het boek ‘Patatje oorlog’ vertelt hierover in een interview met het NRC: “Veel mensen denken dat de naam stamt van de koloniale oorlog in Nederlands-Indië, en die link is heel begrijpelijk alleen pindasaus deed pas later zijn intrede. De naam staat heel simpel voor ‘puinhoop op je bord’".

Een Nederlandse snack is geen snack zonder dat daar wat ophef bij komt kijken, en daarin is het patatje oorlog geen uitzondering. Deze naam vonden veel Nederlanders niet (meer) kunnen dus werden er alternatieven als 'patatje vrede' of 'patatje rotzooi' geïntroduceerd. Helaas zonder succes. Momenteel is dit geen probleem meer. "De term is nu totaal niet meer zo erg als in eerdere decennia. Dat kwam dan eigenlijk altijd weer omdat er ergens een oorlog woedde. Het traditionele frietje met pindasaus, mayo en gesnipperde uitjes doet zelfs steeds meer zijn uittrede. Er zijn nu ook varianten met bijvoorbeeld ketchup erdoor, of gebakken uitjes er overheen.

De Variatie aan Frietcreaties

Friet wordt vaak gegeten als snack in bepaalde combinaties met sauzen. Deze samenstellingen hebben soms kleurrijke namen, die vaak sterk regionaal bepaald en bekend zijn. Zo is er een enorme diversiteit aan frietvarianten, waaronder:

  • Friet met: Friet met mayonaise. In Nederland serveren de meeste snackbars tegenwoordig fritessaus, omdat dat goedkoper is (gezien het minder olie bevat) en de emulsie langer houdt op de warme frieten.
  • Friet speciaal: Friet met mayonaise, (curry)ketchup en uien. In Nederland wordt de curry soms vervangen door tomatenketchup maar meestal kan er gekozen worden tussen beide soorten.
  • Friet met satésaus: Friet met pindasaus (ook wel bekend als satésaus).
  • Patatje halfom: Friet met piccalilly en mayonaise.
  • Patatje Peeters: Patat met ketchup en mosterd.
  • Patat Chillimayo: Een frietje geserveerd met een saus van mayonaise en chilisaus ('vlammensaus').
  • Patat Samurai: Een scherpere variant op de chillimayo.
  • Supertje: Een frikandel met friet die in één bakje geserveerd worden.
  • Waterfiets: Een Nijmeegse variant op het supertje, bestaande uit twee frikandellen, bedekt met friet.
  • Catamaran: Een frietje speciaal met daarboven aan de zijkanten twee frikandellen speciaal.
  • Patatje stoofvlees: Friet met stoofvlees/hachee.
  • Kapsalon: Patat bedekt met shoarma, salade en afgetopt met Goudse kaas, even onder de grill gezet zodat de kaas smelt. Vaak geserveerd met knoflooksaus en sambal.
  • Mitraillette: Komt hoofdzakelijk in België voor. De Franse variant, met stokbrood, heeft regelmatig kebab als bijgerecht.

Internationale Friettradities

De frituursmaken en -tradities verschillen enorm. Andere landen kennen hun eigen smakelijke tradities. Op deze dag van de Franse frietjes delen we de meest opmerkelijke.

Frietje goudstof uit Amerika

In 2021 vestigde een restaurant in New York nog een Guinness-wereldrecord. Mensen moesten tweehonderd dollar (op dat moment omgerekend 169 euro) neertellen voor een frietje. Gelukkig gaat het niet zomaar om gefrituurde aardappel met Mornaysaus: er zit champagne, ganzenvet en geschaafde truffel in het gerecht verwerkt en de 23-karaats eetbare goudstof dient als garnering.

Het gerecht is naar aanleiding van de Amerikaanse nationale frietjesdag bedacht en heet Creme de la Creme Pommes Frites.

Frans-Canadese variant: poutine

Vanuit de Verenigde Staten trekken we naar het noorden: Canada. Daar vind je de delicatesse: poutine. Dit kent zijn oorsprong in hoofdstad Quebec en staat bekend als een van de meest kenmerkende gerechten uit het land. Uiteraard staan frieten hierin in de hoofdrol. Deze worden langzaam gegaard, zodat ze vanbinnen zacht en vanbuiten perfect krokant zijn.

Wat je verder op je bord kan verwachten? De belangrijkste ingrediënten - naast de patat - zijn: kaaswrongel (vochtige stukjes gestremde melk) en vleesjus. Belangrijk is dat de wrongel niet mag smelten, want het moet juist de rubberachtige structuur behouden.

Patat als broodbeleg in Engeland

Een boterham met de Engelse chips als beleg. Je kan de beboterde sandwich naar gewenst extra beleggen met Britse bruine saus, ketchup, mayonaise of malt vinegar. In het Schotse Dundee kan je bijvoorbeeld een wegwerpbakje met chips bedekt met koolsalade signaleren.

Een smerig goed, Grieks broodje

De Grieken gaan zelfs een stapje verder met de Vromiko sandwich. Wat zie je nog meer opgestapeld op je sneetje liggen? Hotdogs, ketchup, mayo én pittige saus. Want waarom zou je een keuze maken als je ook alles kan combineren? En om het gezond te maken top je het natuurlijk af met... een paar plakjes tomaat. Want vromiko betekent in het Grieks namelijk ‘smerig’ of ‘vies’.

Patat met bosui en visvlokken

In de frietvariant worden de goudbruine aardappelreepjes afgetopt met onder andere bosui, verse peper, sesamzaad en bonitovlokken, oftewel: vlokken roofvis. Dit vul je aan met verschillende sauzen. Namelijk de gelijknamige, speciale saus die bij het normale okonomiyaki-gerecht hoort én een mix van sriracha en Kewpie-mayonaise.

De Nederlandse Frietcultuur: Een Eeuw in Vogelvlucht

Het verhaal der frieten, patates frites, patat ofwel frites (ja, ja, allemaal Nederlandse synoniemen voor de gefrituurde aardappelstaaf) is een schoolvoorbeeld van het klassieke Nederlandse gezegde: twee honden vechten om een been en de derde loopt er mee heen. Fransen maar vooral Belgen blaffen nog altijd om het hardst dat frites hun vinding is.

Hoewel wij Nederlanders onze zuiderburen best het voordeel van de twijfel zouden gunnen, is een oer-Hollandse oplossing volgens het Poldermodel (de overlegcultuur waarbij nimmer iemand het Grote Gelijk aan zijn zijde krijgt, zelfs niet op grond van wetenschappelijk bewezen feiten) de beste optie om tot een vergelijk te komen.

Op grond van steeds meer historisch materiaal, gebiedt de eerlijkheid te zeggen dat met een wetenschappelijke zekerheid aan vermoeden in Frankrijk de eerste aardappel aan staafjes werd gesneden, om ze vervolgens in kolkend vet af te bakken tot frites (al dan niet na een voorbakfase).

Menigeen verkeert in de veronderstelling dat deze naam voor frites in de omloop is gekomen na de Eerste Wereldoorlog. Wat dit woorddispuut betrof, kon de Nederlandse culinaire deskundige Johannes van Dam de Belgen al uit de brand helpen. Ook als ooit nog zou blijken dat frites inderdaad 100 procent zeker geen oorspronkelijk Frans gerecht is, kan de term French Fries rustig voortbestaan, oordeelde hij.

Op grondige Nederlandse wijze is nu bepaald dat frites in oorsprong Frans zijn en de benaming French Fries niet langer enige belemmering behoeft te vormen. De Belgen krijgen de volle eer voor het tot stand brengen van een folklore die zijn weerga en gelijke niet kent. Op de basis van slechts een gefrituurde aardappelstaaf, wisten de Belgen een geheel eigen cultuur te grondvesten, compleet met een hoogwaardige infrastructuur die zich kenmerkt door een bonte mengeling van architectonische hoogstandjes.

Het is lastig vast te stellen wanneer in Nederland de eerste frites werd bereid of gegeten. We mogen met een gerust hart aannemen dat dit ergens aan het begin van de twintigste eeuw moet zijn geweest. In de laatste decennia van de negentiende eeuw was de basis van de Belgische frituurcultuur immers reeds gelegd, het recept voor de bereiding van reepjes aardappelen in een pan met vet was al aan te treffen in een Belgisch kookboek uit 1887.

Omdat dit schrijven is gedateerd in 2005, leggen we de kiem van Nederlandse fritescultuur eigenhandig in 1905, zodat we kunnen spreken van Honderd Jaar Frites in Nederland. Tijdens onderzoek voor twee boeken over de snackcultuur in Nederland, kwam contact tot stand met een archiefmedewerker van de gemeente Bergen op Zoom. Zijn moeder - zo vertelde hij - zag op de kermis van Bergen op Zoom aan het begin van de twintigste eeuw voor het eerst een mobiele frituur waar frites werd verkocht.

De Eerste Wereldoorlog speelde een voorname rol in de verspreiding van de frites. Militairen uit een veelheid aan landen maakten aan het verwoestende front in België kennis met de frites via de aanwezige legerfrituren.

Illustratief is het volgende verhaal: vrijetijdsdichter Louis Michiels uit het dorp Erps-Kwerps ten oosten van Brussel (Brussel was de stad waar volgens boze tongen in 1850 de eerste frites door Franse ballingen zou zijn voor- en afgebakken). Michiels’ moeder had in Erps-Kwerps een frituur. Zoon Louis kwam in de Eerste Wereldoorlog terecht bij een Nederlands gezin in Sint Maartensdijk op Tholen. Louis dook de keuken van de Tholense familie in en kwam op de proppen met gefrituurde aardappelstangen. De Nederlandse familie, zo meldde Michiels nadien in zijn memoires, was verrukt van zijn friet.

In de 1920s en 1930s werden de frietjes in grote delen van Nederland nog aangeduid als aardappelstokjes of aardappelstaafjes, terwijl vanuit het zuiden des lands langzaam maar zeker de term patates frites oprukte.

In Zuid-Nederland waren dus her en der in het straatbeeld de eerste frituurkramen verschenen, in de 1930s openden op meer omvangrijke schaal de eerste inpandige frituren hun deuren, zoals Patates Friteshuis annex Eetsalon Van Dam in Eindhoven. Dit was zeker het geval, want ‘Van Dam’ bleef gedurende vele tientallen jaren een begrip in de Lichtstad.

Groot was in het Nederland van de twintiger en dertiger jaren bovendien de invloed van de cafetaria’s van Heck’s (later Rutecks genaamd). Door deze restaurantketen - er kwamen vanaf de 1920s vestigingen in de meeste grote steden in Nederland - kreeg het eten buiten de deur een extra impuls.

Toch duurde het nog de nodige jaren voordat de frituur in de rest van Nederland net zo’n bekend fenomeen werd als in de zuidelijke provincies. Niet zelden ontstonden de frituurbedrijven uit banketbakkerijen (waar tevens ijs werd bereid) en ijssalons.

De Tweede Wereldoorlog

De Tweede Wereldoorlog zorgde er uiteindelijk voor dat frites en de frituurcultuur zich voorgoed grondvestten op Neerlands bodem. Dit effect deed zich pas na de bevrijding echt goed gelden, maar ook onder de Duitse bezetting kwam de loop naar cafetaria-achtige bedrijven goed op gang.

De hausse aan cafetaria’s, snackbars en frituren kwam in Nederland dadelijk na afloop van de Tweede Wereldoorlog opzetten. Op grote schaal kwamen er horecabedrijven die kleine spijzen verstrekten. Tussen 1945 en 1950 rezen kleine lunchrooms en broodjeszaken als paddenstoelen uit de grond.

Frituristen kregen het hele jaar 1946 nog niet of nauwelijks vet toegewezen. In een vaktijdschrift van oktober 1946 stond te lezen: ‘Het Rijksbureau Voedselvoorziening deelt ons mede, dat de vetpositie nog niet toelaat aan patates frites- of vischbakkers toewijzingen te verstrekken voor olie.

Toen de vetdistributie eindelijk tot een einde was gekomen, vestigde de frites zich voorgoed in heel Nederland. Na de oorlog gestichte spijsverstrekkende bedrijven gingen alsnog frituren en de toevloed aan nieuwe bedrijven bleef aanhouden.

1949 was niet alleen door de toevloed van frituren een cruciaal jaar, maar vormde ook op een andere manier een keerpunt in de Nederlandse eetcultuur. Het was het jaar dat honderdduizend militairen uit het verloren Nederlands-Indië naar Nederland togen, later gevolgd door nog eens ongeveer honderdduizend ‘Indiërs’. De voormalige kolonie had een grote invloed op de smaak in Nederland. Met de Nederlandse-Indiërs kwam namelijk ook de satésaus het land in.

In 1956 veroverde Elvis Presley met zijn vetkuif de westerse wereld. Het zal toeval zijn dat in dit Brilcream tijdperk ook de mayonaise en fritessaus steeds algemener werden gecombineerd met frites in Nederland.

150 Jaar Friet in Nederland

Iedereen eet ze wel eens, samen met een kroket of een frikadel, met mayonaise of ketchup: de frietjes. Vlaamse frieten, Franse frietjes, fish and chips: deze snack is er in alle soorten en maten. Op 30 september 2019 werd gevierd dat we al 150 jaar lang friet eten in Nederland.

De Oorsprong van de Friet: Spanje, België of Frankrijk?

Er zijn veel verschillende verhalen over het ontstaan van friet. Zo zouden gefrituurde stukjes aardappel al voor het eerst bereid zijn in Spanje in de zestiende eeuw.

Volgens historicus Jo Gérard begon de geschiedenis van België betreffende de frietjes rond 1680. Hij schreef dat de inwoners van Wallonië toen de gewoonte hadden om vissen die ze gevangen hadden uit de Maas in olie te bakken. Soms was het achter te koud of gevaarlijk om te vissen. Daarom bedachten de Walen een alternatief. Zij sneden aardappelen in de vorm van kleine visjes, die zij vervolgens ook in olie bakten. Dit verhaal lijkt echter niet aannemelijk, aangezien de aardappel pas rond 1735 in Wallonië werd geïntroduceerd.

Naast de Spanjaarden en Belgen beweren ook de Fransen dat zij de frietjes hebben bedacht. De aardappel kon sinds eind achttiende eeuw rekenen op een grote populariteit in Frankrijk. Dit was voor een belangrijk deel te danken aan een Franse legerofficier genaamd Antoine-Augustine Parmentier, die een beroemd voorvechter van de aardappel was.

Toen de Fransen de aardappel eenmaal accepteerden, verspreidde het gewas zich al snel door het hele land. Al in 1795 werden aardappelen op zeer grote schaal geteeld in Frankrijk. Rond die tijd bedachten de Fransen, of leerden ze, friet te maken.

Volgens de Fransen staat het dus als een paal boven water dat onze favoriete snack uit hun land komt. Het bewijs zit zelf in de naam, ze staan immers bekend als “Franse frietjes”. Deze term werd populair tijdens de Eerste Wereldoorlog toen de snack ook buiten Europa bekendheid kreeg.

De Vroege Verschijning van Friet in Nederland

Wat in ieder geval wel vaststaat, is dat rond 1900 frietjes al gemeengoed waren in België, maar in Nederland veel minder bekend waren. Dat weerhield de Bredase gebakkraam er niet van om al in 1869 te adverteren met "Pommes de terre frites” in de Bredasche Courant. Deze kraam op de Bredase kermis staat dan ook in de geschiedenisboeken als het eerste verkooppunt van friet in Nederland. Al in 1882 hebben café-restaurants in zowel Venlo als Amsterdam pommes frites op het menu staan. Ook veel Belgen die tijdens de Eerste Wereldoorlog naar Nederland vluchtten, introduceerden de Belgische lekkernij aan de Hollanders.

labels:

Zie ook: