Plastic heeft een nare eigenschap: het vergaat niet. In de natuur of in zee valt het langzaam uit elkaar in steeds kleinere stukjes, maar het blijft plastic. Jaarlijks drijft er 11 miljoen ton plastic in onze zeeën.

Hoe plastic in de zee belandt

Plastic kan op allerlei manieren in zee belanden. Bijvoorbeeld doordat we afval laten slingeren of op straat gooien. Maar ook doordat in producten zoals kleding, autobanden, verf en zelfs douchegel plastic deeltjes zitten. Door wassen, slijtage of afbladderen kunnen deze deeltjes loslaten en met het douche of regenwater naar het riool stromen en van daaruit in zee terecht komen.

Even wat eten op straat? Gooi je afval in een afvalbak. Zit de dichtstbijzijnde afvalbak vol? Prop het er dan niet bij, maar zoek een legere bak. Dagje strand? Ruim je ijspapiertjes en frietbakjes goed op en vergeet de rietjes, vorkjes en doppen niet.

De impact op dieren

Plastic vergaat niet en is ook niet verteerbaar. Hoe schadelijk plastic precies is voor planten, dieren en mensen, weten we niet. Maar we weten wél dat dieren verstrikt kunnen raken in grotere stukken plastic, bijvoorbeeld stukken visnet en plastic tassen. En dat ze plastic voor voedsel aanzien en opeten, waardoor ze kunnen verhongeren.

Volgens Plastic Soup Foundation ondervinden 1.400 verschillende mariene diersoorten hinder van plastic. Vooral zeevogels, vissen, kreeftachtigen en zoogdieren hebben er last van. Ook zij raken verstrikt in plastic en slikken plastic afval in. Verstrikking en verstikking leiden tot ernstige verwondingen en veel dieren overleven het niet.Recente schattingen wijzen uit dat jaarlijks tussen de 57.000 en 135.000 zeehonden en walvissen verstrikt raken tussen het afval. Een derde van alle onderzochte vogels heeft plastic in het spijsverteringskanaal.

Er is veel onderzoek gedaan naar de maaginhoud van dode stormvogels. Stormvogels halen al hun voedsel uit zee en eten alles wat ze in en op het water tegenkomen. Hoewel de hoeveelheid plastic de laatste jaren iets afneemt, had in de periode 2015-2019 ruim 90 procent van de Noordse stormvogels op de Noordzee plastic in de maag, gemiddeld 20 stukjes, als je dit naar de mens vertaalt is dat bijna een lunchtrommel vol!

Voorbeelden van dierenleed door plastic

  • Verdronken reebokken die verstrikt raakten in het ijs.
  • Meeuw verwond door shaslickstokje.
  • Reebok vast in net.
  • Reiger met vishaak door de snavel.
  • Wilde eend met plastic flesring om snavel.

Daarnaast zien we te vaak dieren die slachtoffer zijn van achtergelaten vissersafval. Vogels, maar ook andere dieren, komen vreselijk klem te zitten in visdraad of worden ongevraagd gepiercet door een gemene haak.

Microplastics en de gevolgen voor de voedselketen

Plastic valt al zwervend uit elkaar in minuscule deeltjes. Onze zeeën zitten daardoor bomvol microplastics. Veel dieren en plankton kunnen deze kleine deeltjes niet onderscheiden van echt voedsel en eten het op. Vissen eten plankton, vogels eten vis, mensen eten vis... En zo krijgen we allemaal ongewild plastic rommel binnen.

Bij mossels en vissen zijn microplastics in delen van het lichaam teruggevonden. Als mensen of dieren deze mossels en vissen opeten, komt het in hun lichaam terecht. Hoe schadelijk dat is, weten we niet. We weten wel dat microplastics bepaalde lichaamsfuncties van kleine zeedieren kunnen beïnvloeden (ademhaling, beweging, voedselopname) en dat sommige stoffen in plastic giftig kunnen zijn (weekmakers in plastic beïnvloeden bijvoorbeeld de hormonen).

In België is onderzocht hoeveel plastic een mosselliefhebber per jaar binnenkrijgt. Bij mensen die veel mosselen eten kan dit oplopen tot 11.000 stukjes per jaar. Dit zijn zo’n 90 deeltjes per maaltijd, voor 122 maaltijden lang 2. Ook wetenschappers hebben plastic vezels, microplastic en microbeads aangetroffen in zowel zoet- als zoutwatervis, zowel wild als gekweekt. Diersoorten als plankton, schaal- en schelpdieren, vissen en walvissen krijgen regelmatig microplastics binnen omdat deze kleine deeltjes plastic er net zo uitzien als hun normale voedsel.

De effecten van chemicaliën in plastic

Om eigenschappen van plastic te verbeteren stoppen we er chemicaliën in. Zoals brandvertragers en weekmakers. Sommige van deze stoffen verstoren het hormoonstelsel van mensen 5. Weekmakers worden aan plastic toegevoegd om het flexibel en doorzichtig te maken. Onderzoek op dieren laat zien dat deze weekmakers kankerverwekkend zijn.

Wanneer plastic in de oceaan fragmenteert, kunnen de toegevoegde giftige stoffen vrijkomen. Veel dieren zien de kleine stukjes plastic aan voor voedsel. Hierdoor komen de giftige stoffen in hun lichaam terecht.

Microplastics in ons lichaam

Zoals je kan lezen in het artikel in de Volkskrant krijgen wij aardig wat microplastic binnen. De effecten op onze gezondheid zijn nog niet genoeg onderzocht om te weten in hoeverre het schadelijk is voor onze gezondheid 7,3. We zover we weten blijft het plastic gewoon in onze maag zitten, en komt het niet in andere delen van ons lichaam terecht 4.

Microplastics zijn gemeten in diverse voedingsmiddelen zoals vis, suiker, zout en honing. Maar ook in groenten, fruit, bier en drinkwater zijn microplastics aangetoond. Microplastics kun je terugvinden in ons bloed, in onze longen en in de placenta. Er is nog weinig bekend over de gevolgen van microplastics voor ons lichaam. Het is bijvoorbeeld nog niet duidelijk of de microplastic deeltjes tijdens ons leven in ons lichaam ophopen. Ook is onduidelijk in welke organen de microplastics vooral terechtkomen en wat het effect is van de stoffen die aan plastics worden toegevoegd of vastkleven. Tot nu keken onderzoekers vooral naar de invloed van de microplastic deeltjes op menselijke cellen. Welke gevolgen invloed hebben op de gezondheid van mensen op lange termijn is nog niet duidelijk. Daarvoor moeten onderzoekers eerst de risico's inschatten, maar dit is nog moeilijk.

Wat kunnen we doen?

Een klein deel van het plastic zwerfafval dat in zee belandt komt uit Nederland. Er is onderzocht dat in elke kilo zand van de Nederlandse stranden zo’n 250 stukjes plastic zitten. Een deel daarvan komt uit Nederland, een deel kan overal vandaan komen en hier aangespoeld zijn.

Sinds juli 2021 zijn volgens een nieuwe Europese richtlijn, de SUP-richtlijn, veel wegwerpproducten van (bio-)plastic verboden. Deze richtlijn moet bijdragen aan minder plastic in zee. Sinds juli 2023 zijn de regels verder aangescherpt en moet je betalen voor eten en drinken in plastic wegwerpverpakkingen die je onderweg koopt of laat bezorgen.

Tips om plasticvervuiling tegen te gaan

  • Meld je aan voor de Beach Cleanup tour of World Cleanup Day.
  • Ga ploggen! Combineer je hardlooprondje met het opruimen van zwerfafval. Zo wordt het een pittige intervaltraining en maak je je eigen omgeving een stukje schoner.
  • Plandelen is de langzame variant. Dat gaat natuurlijk ook mooi samen met het uitlaten van je hond.
  • Sigarettenfilters horen niet op straat. Ze bevatten plastic en zitten vol giftige stoffen, die het water vervuilen en in vogels en schildpadden zijn aangetroffen (bron: WNF). De prullenbak is het juiste eindstation voor peuken.
  • Zet je afval niet te vroeg buiten of doe het in de ondergrondse container. Is die vol? Loop dan even naar de volgende. Meeuwen en ratten scheuren afvalzakken op straat open en veroorzaken daarmee weer meer zwerfafval.
  • Neem je eigen zakjes mee naar de supermarkt om je groente en fruit te verpakken.
  • Check je verzorgingsproducten op microplastics. Deze hele kleine plastic bestanddeeltjes komen uiteindelijk via het riool in het milieu terecht. De volgende stoffen duiden op de aanwezigheid van plastic in het product: polyethyleen (PE), polypropyleen (PP), polyethyleen tereftalaat (PET), polymethyl methacrylaat (PMMA) en nylon.
  • Wees kritisch in de supermarkt, laat per stuk verpakte koekjes links liggen en bewaar je koekjes in een koektrommel. Ook de per stuk verpakte yoghurtbakjes zorgen voor onnodig extra verpakking.
  • Schooltraktaties? Vergeet de plastic snoep- of chipzakjes, versier fruit als traktaties. Fruit zit zelf al in verpakking. Dat scheelt zo weer 25 verpakkingen.
  • Heb je kleine kinderen? Billendoekjes bevatten ook plastic. Je kunt natuurlijk washandjes gebruiken, dat geeft helemaal geen afval, maar anders zijn composteerbare billendoekjes een goed alternatief.
  • Onderweg? Neem een thermosbeker mee als je koffie haalt op het trein- of tankstation.
  • Zeep- en shampoobars zijn onverpakt en gaan ook nog eens lang mee.
  • Kant-en-klaarmaaltijden zijn o zo makkelijk na een drukke dag, maar leveren weer extra verpakkingen op.

De rol van de Dierenbescherming

De Dierenbescherming besteedt al jaren aandacht aan plastic afval in zee en op de stranden en de ernstige gevolgen die het heeft voor dierenwelzijn. Ook onze dierenambulances blijven dieren redden die slachtoffer zijn van zwerfafval. En we blijven mensen oproepen om plastic afval (en al het andere afval!) netjes op te ruimen. Daarmee voorkomen we een hoop onnodig dierenleed.

De Dierenbescherming biedt mensen, bedrijven en bestuurders handvatten om diervriendelijke keuzes te maken om dieren zo beter te beschermen.

De noodzaak van onderzoek en beleid

Het effect van microplastics op mensen en dieren is minder ongrijpbaar dan het lijkt. Dat komt door betere meet- en rekenmethodes, waaraan milieuchemicus Bart Koelmans werkt.

Wereldwijd werken wetenschappers aan het vaststellen van de risico’s van microplastic, maar de verschillende onderzoeken zijn vaak niet met elkaar te vergelijken. Met standaard meet- en rekenmethodes hoopt hij de wetenschap te leveren die beleidsmakers kan helpen het plasticprobleem in te dammen.

Koelmans verwacht dat de gegevens over veel van deze producten binnen twee jaar beschikbaar komen. Waar beleidsmakers nog iets langer op moeten wachten, zijn harde uitspraken over de verspreiding van de plastic deeltjes in het menselijk lichaam en het effect daarvan.

Toch kunnen beleidsmakers al wel aan de slag op basis van alle nieuwe kennis over microplastics van de afgelopen jaren. De Amerikaanse staat California gebruikte het onderzoek van Koelmans als basis voor nieuwe normen en beleid. Ook de Europese Unie zet stappen.

labels:

Zie ook: