In de Griekse mythologie is Dionysus de god van de wijn en de vreugde. Hij wordt vaak vergezeld door saters. Dionysus, ook wel bekend als Bakchos bij de Grieken en Bacchus bij de Romeinen, is een belangrijke figuur in de oudheid.

De Geboorte en Jeugd van Dionysus

Dionysus is de zoon van Zeus en Semele, de dochter van de Thebaanse koning Kadmos. Zoals zo vaak kan Hera, de vrouw van Zeus, het niet verkroppen dat haar man weer een kind heeft verwekt bij een andere vrouw. Vol wraakzucht brengt Hera daarom vermomd een bezoek aan de zwangere Semele.

Semele vraagt inderdaad aan Zeus of hij zich in zijn goddelijke verschijning aan haar wil tonen. De oppergod gaat in op dit verzoek. Als de god zich in volle majesteit op zijn wagen onder bliksem en donder aan zijn geliefde toont, wordt Semele echter door zijn gloed gedood. Net op tijd weet Zeus het kind Dionysos nog te redden. Zeus neemt het ongeboren kind van de stervende Semele en neemt het op in zijn dij. Later zal Dionysos zijn moeder uit de onderwereld ophalen en naar de Olympus brengen, waar ze verder leeft onder de naam Thyone.

Na zijn geboorte ontfermen verschillende nimfen zich over de jonge Dionysos. Als hij volwassen is plant de god een wijnstok waaruit later wijn gewonnen wordt. Hij bedrinkt zichzelf net als zijn opvoedsters en de demonen in het woud.

Dionysus en Zijn Volgelingen

Op de berg Nysa had Dionysos geleerd om wijn te maken. Opgejaagd door de boze koningin van de goden verspreidt hij die kennis over de wereld maar niet alleen. Maenaden, satyrs, silenen, nimfen en centauren volgden hem overal.

  • Maenaden, ook wel bacchanten genoemd, hielden uitzinnige dansfeesten waarbij ze in een wilde extatische roes raakten.
  • Satyrs zijn kleine bosgodjes met bokkenpoten en oren, veel beharing en een uitbundige natuur.
  • Silenen zijn oude satyrs.
  • Nimfen worden voorgesteld als mooie, jonge meisjes die constant worden achtervolgd door wilde satyrs en silenen.
  • Centauren waren wilde en woeste wezens, half paard en half mens.

De Betekenis van Dionysus

Dionysos was de god van de wijn en de druiventeelt, maar ook de god van de landbouw, dans, toneel, extase en de roes. De wilde maar ook artistieke god stond min of meer tegenover de rationele en beheerste Apollon. In Delphi deelden de twee goden zelfs het orakel. Tijdens de afwezigheid van Apollon werden er feesten gehouden ter ere van Dionysos. Silenus zijn oude mentor had ook voorspellende gaven.

Het ligt voor de hand dat niet alle Grieken gecharmeerd waren van deze god met zijn uitzinnige stoet van razende maenaden. De aristocraten moesten wennen aan dit vertoon en hielden het liever bij de oude meer beheerste goden. Verhalen over uitzinnige feesten en volgelingen die krankzinnig waren geworden tijdens deze orgiën deden zijn populariteit ook geen goed. Maar langzaam weet de verering heel Griekenland voor zich te winnen. Het was een mogelijkheid om even los te komen van de dagelijkse sleur en de Dionysosfeesten werden hoogtepunten in het jaar.

De Dionysosfeesten werden zowel op het platteland als in de steden gevierd. Het waren vooral oogstfeesten en vrolijke wijnfeesten. Maar ook hier speelde het toneel al een belangrijke rol. In de toneelstukken werd het leven en de zwerftochten van Dionysos nagespeeld. In Athene werd in februari het Anthesteria gevierd. Een feest dat gevierd werd in februari en waarin de eerste nieuwe wijn gedronken werd. Het was ook een feest waarin de rollen werden omgekeerd, de dienaren waren even de baas over de stad. Dit feest is misschien wel de voorloper van het carnaval.

Later in het jaar, in maart, stond vooral het theater centraal. De eenvoudige toneelvoorstellingen waren uitgegroeid tot belangrijke wedstrijden. De schrijvers moesten enkele tragedies en één vrolijk satyrspel leveren voor het feest. Het satyrspel sloot de reeks voorstellingen met een vrolijke parodie op de samenleving.

Dionysos wordt niet alleen verbonden met uitzinnige vreugde maar ook met de dood. Op diverse vooral Romeinse sarcofagen zijn afbeeldingen van de god gevonden. Het is vooral geïnspireerd door zijn ‘opstanding’ en omdat hij in sommige mythen zijn moeder (en soms ook Ariadne) uit het dodenrijk bevrijdt.

Dionysus en Ariadne

Dionysos had Ariadne als echtgenote. Ariadne was de dochter van koning Minos van Kreta. Ariadne had de held Theseus geholpen om de Minotaurus te verslaan en was daarna met hem naar het eiland Naxos gevlucht. Er zijn verhalen waarin Theseus haar daar om onduidelijke redenen laat zitten en Dionysos haar helpt. Maar in andere verhalen eist Dionysos haar domweg op en moet een verdrietige Theseus het eiland alleen verlaten. Er worden enkele kinderen aan het echtpaar toegeschreven die amper een rol spelen in de godenwereld.

Twee Mythen over Dionysos

Dionysos en Icarius

Dionysos leerde de mensen om wijn te maken. In een mythe uit Athene leert hij Icarius en zijn dochter Erigone hoe ze druiven moeten verbouwen en er wijn van maken. Icarius is vreselijk trots op zijn werk en gaat langs zijn buren om de zelfgemaakte wijn te laten proeven. Heerlijk vinden de buren het maar ze kunnen geen maat houden en worden ontzettend dronken. Het moest wel vergif zijn! De bezorgde menigte brengt Icarius om het leven. Zijn dochter hing zich op boven het graf toen ze achter het drama kwam.

Dionysus is razend en stuurt een plaag op de Atheense jonge vrouwen af waardoor ze waanzinnig worden en zelfmoord plegen. De Atheners zagen in dat ze misschien wat te hard over Icarius hadden geoordeeld en er worden feesten georganiseerd ter ere van Icarius en zijn dochter. Tijdens de feesten werden kleine beeldjes van beiden in bomen gehangen.

Dionysos en de Piraten

Dionysos is bijna aan het eind van zijn zwerftocht en de vermoeide god wil alleen nog maar terug naar huis, naar de Olympus! Hij weet een schip te vinden dat hem naar Griekenland te brengen maar het is helaas een piratenschip. De piraten willen eenmaal op zee naar Azië varen om Dionysos daar als slaaf te verkopen. Toen Dionysus dit ontdekte liet hij klimop en wijnranken groeien langs de mast, hij veranderde zichzelf in een leeuw, de riemen van de piraten werden slangen en hij liet in de lucht vreselijke wezens vliegen. De doodsbange piraten wilden alleen nog maar van het schip af en springen in het water. Daar veranderen ze in onschuldige dolfijnen.

Symbolen bij Dionysos

  • Druiven: Dionysos leert druiven verbouwen in zijn jeugd op de Nysa.
  • Wijn: Dionysos gaf de mensen wijn.
  • Granaatappel: Wanneer de titanen de kleine Dionysos in stukken scheuren groeit een granaatappelboom op de plek waar zijn bloed de aarde raakt.
  • Honing: de Hyaden geven het kind honing te eten.
  • Thyrsus: een staf met aan het uiteinde een dennenappel, meestal is de staf versierd met druivenbladeren of gekleurde linten.

De Griekse kijk op Alcohol

Alcohol is onmiskenbaar een groot deel van de westerse cultuur en vaak ook daarbuiten. Oude culturen zoals het oude Griekenland, de Romeinen en de Chinezen hebben een lange geschiedenis met alcohol. In het oude Griekenland was alcohol een belangrijke factor voor het maken van plezier, voor de gezelligheid, maar diende ook voor medicinale doeleinden. Filosoof Socrates prees wijn: ‘Wijn bevochtigt en matigt de geest en sust de zorgen van de geest.

Over het algemeen was het alcoholgebruik van de Grieken aan de gematigde kant. Onder andere de literatuur in die tijd legde de nadruk op gematigd drinken, het aanmoedigen van het mengen van water en wijn en het prijzen van matigheid over het algemeen. De Griekse maatschappij waardeerde de eigenschappen kalmte en zelfbeheersing en paste dit ook toe bij het gebruik van wijn. Ze wisten hun grenzen en handelden daarnaar, terwijl ze op zoek waren naar balans. Wijn werd gedronken door de elite én het gewone volk.

Het volk dronk vaak wijn tijdens festivals en bruiloften, dus meestal bij gelegenheden. Daarnaast werd wijn geofferd aan de goden voor onder andere een goede oogst. Af en toe ging het volk naar taveernes, die overigens het beste vertegenwoordigd waren in de democratische steden, zoals Athene waar veel buurtkroegen waren die ook toegankelijk waren voor vrouwen en slaven.

Macedonië zag excessief drinken zelfs als een teken van mannelijkheid. Hiervan is Alexander de Grote een bekend voorbeeld. Ook de cult van Dionysus moedigde het drinken van veel wijn aan. De volgers van deze cultus geloofden dat het dronken worden hen dichter bij de godheid bracht.

Het Symposium

Er valt toch niet aan te ontkomen: wie Griekenland en drank zegt, zegt symposium. Het symposium is één van de bekendste vormen van het nuttigen van alcohol in de Oudheid en begon bij de Grieken. Deze belangrijke Hellenistische sociale institutie werd georganiseerd zodat jonge mannen voorgesteld konden worden aan de aristocraten uit de samenleving. Tijdens deze sympósia waren alleen mannen welkom.

In de eerste plaats waren deze gelegenheden bedoeld voor het houden van discussies en debatten, waarbij wijn gedronken werd. De avond startte rustig en er werd eerst gegeten. Hierbij werd nog geen wijn gedronken. Na het eten werden de handen van de mannen gewassen door slaven. Daarna werd er parfum door de kamer gesprenkeld en werden er slingers opgehangen.

Tijdens de sympósia lagen de mannen op banken, die strategisch geplaatst waren zodat iedereen elkaar kon zien. Op deze manier werd hiërarchie vermeden. De symposiarch, de opzichter van het symposium, besliste hoe sterk de wijn zou worden. Dit hing af van de soort activiteiten die gepland stonden. Stond er een pittig debat op het programma, dan mocht de wijn niet te sterk zijn. Maar als de avond gevuld zou worden met informele conversaties, dan kon er wel wat meer alcohol bij.

Tijdens het symposium werden de mannen vermaakt door dansers, fluitspelers, acrobaten en luxeprostituees. Er werden verhalen verteld en poëzie en liederen gezongen. Ook werden er spellen gespeeld. Maar - zeker aan het begin van de avond - er hing een formele sfeer, die erg verschilde van de losse manier waarop wij nu vaak drinken. Het rituele aspect met regels en gebruiken speelde een grote rol.

In principe waren ze op zoek naar de perfecte balans tussen ontspanning, het krijgen van inspiratie en bedwelmd worden. Het hoofddoel was dus niet om zo dronken te worden dat ze niet meer op hun benen konden lopen. Dat kan je nog een beetje terugzien in het Griekenland van nu: de meeste mensen drinken langzaam en eten erbij. Na verloop van tijd kwam de symposiumcultuur ook de taveernes van het gewone volk binnen, wat door archeologen wordt afgeleid uit gevonden vazen, potten en kommen.

Het Dieet van de Oude Grieken

De Oude Grieken kenden een vrij uitgebreid dieet, dat zich voornamelijk kenmerkte door het veelvuldig gebruik van de ‘Mediterrane drie-eenheid’: graan, olijfolie en wijn. Het ontbijt van de Oude Grieken was voor vrijwel elke Griek hetzelfde, arm of rijk. Als ontbijt doopten de Grieken een stuk brood in onverdunde wijn. Soms vulden zij deze maaltijd aan met het eten van olijven of vijgen.

De lunch bestond eveneens uit het dopen van brood in wijn, hoewel dit gerecht tijdens de lunch vaak werd aangevuld met kaas of gedroogde vis. De Grieken dineerden rond zonsondergang; hun diner bestond dikwijls uit een voor- en hoofdgerecht. De Grieken waren bekend met verschillende soorten graan, zoals tarwe en gerst. Van de granen werden tientallen verschillende soorten brood gemaakt, deze broden vormden de basis van iedere maaltijd. De graanbasis van het diner werd aangevuld met hetgeen voorhanden was.

De meest gebruikte groenten waren erwten, linzen, bonen en ui. Van deze ingrediënten werd vaak soep gekookt, die vaak diende als voorgerecht bij het diner. De Griekse held Herakles stond erom bekend dat hij niet van de bonensoep af kon blijven. Uien werden voornamelijk gegeten door militairen. In de steden waren verse groenten schaars, de groenten werden vaak gedroogd alvorens zij op de stedelijke markten verkocht werden.

De beschikbaarheid van vlees hing niet slechts af van rijkdom, de woonplaats van een Griek had grote invloed op zijn mogelijkheid tot het eten van vlees. In de steden was vlees schaars en daardoor duur, maar op het platteland kon een Griek profiteren van zijn jachtmogelijkheden. De meeste dieren moesten eerst geofferd worden voordat er van gegeten mocht worden, uit respect voor het dier en de Olympische goden.

Vis was een belangrijk onderdeel van het Oudgriekse dieet. Het waren voornamelijk kleine visjes zoals de ansjovis die hun vaste plek hadden in de Griekse keuken. Aan de kusten werd de vis vers verkocht. Om de vissen langer eetbaar te houden, werd zout gebruikt; zo kon de vis ook verkocht worden op de markten in de stad. Af en toe werden er ook grotere vissen gevangen.

De Oude Grieken waren bekend met het eten van kippeneieren en maakten kaas van verschillende soorten melk. Het drinken van melk en het maken van boter zagen zij echter als barbaars. De Grieken dronken voornamelijk water. Ook wijn was populair, hoewel de wijn vóór het drinken altijd aangevuld werd met water. Het drinken van pure wijn werd door de Grieken als iets barbaars gezien, hoewel zij wel iedere ochtend hun brood in onverdunde wijn doopten als ontbijt.

De Grieken waren bekend met het maken van rode en witte wijn en rosé. De wijnen werden ten slotte extra op smaak gebracht met honing en kaneel. Tijdens formele diners aten mannen en vrouwen apart van elkaar. De rijke mannen aten hun maaltijd liggend op een bank en gebruikten oud brood om hun handen schoon te vegen.

Carnaval in Griekenland

Optochten met praalwagens, verkleedpartijen en rijkelijk vloeiende drank. Het moderne carnaval heeft meer gemeen met tradities uit de Griekse oudheid dan je denkt. Op de eerste dag van het feest, de zogeheten Pithoigia, werd het aanbreken van de eerste vaten nieuwe wijn gevierd. Grieken van alle rangen en standen namen gezamenlijk deel aan de viering. Slaven waren op deze dag vrij en gelijk aan hun meesters. De tweede dag (Choes - ‘wijnkruikendag’, naar de kleine gedrongen kannen waarin de wijn werd geschonken) stond in het teken van heel veel eten en drinken. Het feest ging tot in de late uurtjes door. En er werd zelfs een prijs uitgereikt aan degene die de meeste wijn kon drinken.

Hoogtepunt van deze ‘wijnkruikendag’ was de triomftocht van een verklede Dionysos, die op een kar in de vorm van een schip in processie de stad binnenreed. Vanaf de wagen strooide de god met lekkernijen. Tijdens de Anthesteria vierden de Grieken niet alleen het nieuwe leven, maar herdachten ze ook de doden. Ze geloofden dat op de tweede dag van het feest de geesten van de overledenen de stad binnenkwamen en gingen spoken.

Ook tegenwoordig wordt er volop carnaval (Apokries = afscheid van het vlees) gevierd in Griekenland. Alleen duurt het feest geen drie dagen zoals bij ons, maar drie weken! Triodion is de officiële start van het carnavalsseizoen, maar dat is meestal alleen een bescheiden kerkelijke ceremonie. Het startsein voor het échte feest wordt ruim een week later gegeven op Tsiknopempti, ofwel ‘vette donderdag’.

De echt grote carnavalsfeesten vinden plaats op de Peloponnesos. In Patras wordt bijvoorbeeld flink uitgepakt met carnaval. De havenstad heeft een van de grootste optochten van Griekenland. Het is een bonte stoet van verklede mensen die de straat opgaan en strooien met confetti. Overal in de stad klinkt muziek en er wordt gedanst en gezongen.

Er zijn ook diverse regio’s in Griekenland waar een geheel eigen invulling wordt gegeven aan het carnaval. Zo is er op Naxos bijvoorbeeld geen bontgekleurde stoet met praalwagens, maar vieren de inwoners in de laatste carnavalsweek Methydotia. Op Skyros hullen de mannen van het eiland zich in geitenvellen en dansen ze met bellen en maskers door de straten.

labels:

Zie ook: