De Groenlandse haai, ook wel bekend als de Sleeper Shark, is een fascinerend beest. Deze enorme haai kan wel tot 7 meter lang worden en meer dan een ton wegen. Ze kunnen in de ijskoude wateren van de Noord-Atlantische Oceaan en de Arctische Oceaan leven, waar de meeste haaien niet kunnen overleven. Ze zijn zelfs gevonden in wateren met een temperatuur van minder dan nul graden Celsius.

Wat de Groenlandse haai echt uniek maakt, is zijn levensduur. Wetenschappers hebben ontdekt dat deze haaien wel 400 jaar oud kunnen worden. Daarmee zijn ze een van de langst levende dieren op onze planeet.

Wat eet de Groenlandse haai?

De Groenlandse haai staat bekend als een alleseter. In zijn maag zijn niet alleen vissen gevonden, maar ook de resten van heel andere dieren - soms zelfs verrassende! De Groenlandse haai blijft voor onderzoekers een raadsel. Hoe kan een dier zó oud worden? Hoe leeft hij zo lang in zo’n koude en donkere wereld?

Wat hebben een gier en de Groenlandse haai met elkaar gemeen? Best veel, eigenlijk. Ze zijn allebei aaseters: ze leven van dode dieren. Ze houden allebei van een makkelijke maaltijd, en ze hebben geen vaste voorkeur voor wat ze eten. Als het eetbaar is, dan is het goed. Overigens is er nog een haai die precies zo denkt: de tijgerhaai.

In de magen van Groenlandse haaien zijn onder andere elanden, witte dolfijnen, honden, bruinvissen, paarden, zeehonden, andere haaien en zelfs ijsberen gevonden. Soms zakt er inderdaad een dier door het ijs, en dan heeft de haai geluk. Maar meestal moet hij er toch zelf op uit.

Het meest opvallende geval? Er werd ooit een haai gevonden met een compleet rendier in zijn maag - met kop, benen, staart én gewei nog helemaal intact!

De Groenlandse haai zwemt met een snelheid van ongeveer 0,3 meter per seconde. Dat is net zo traag als iemand die slaapwandelt. Toch weet hij met die rustige manier van leven goed te overleven. Hij eet vis, zeehonden, walvisresten, inktvissen en alles wat hij verder tegenkomt. Soms jaagt hij zelf, soms eet hij wat al dood is. En zolang hij maar genoeg voedsel vindt, is hij tevreden.

Hákarl: Een IJslandse Delicatesse

Het vlees van de Groenlandse haai is niet meteen eetbaar. Het bevat een hoge concentratie van giftige stoffen, waaronder ureum en trimethylamine N-oxide. Deze stoffen helpen de haai om te overleven in zijn ijskoude omgeving, maar ze zijn giftig voor mensen. Daarom moet het vlees eerst gefermenteerd worden voordat het gegeten kan worden. En dat is precies wat de IJslanders doen als ze Hákarl maken.

Hákarl is een traditioneel IJslands gerecht dat al honderden jaren wordt gegeten. De Vikingen zijn er mee begonnen toen er weinig voedsel te verkrijgen was op IJsland. Hákarl wordt gemaakt van de Groenlandse haai, waarvan het vlees wordt gefermenteerd. Hákarl zijn kleine, crème kleurige blokjes die je overal in IJsland wel kunt krijgen, zelfs in de supermarkt.

De vangst van de Groenlandse haai is een vak apart. Deze haaien worden niet zomaar gevangen, maar er is kennis, geduld en ervaring voor nodig. De haaien worden voornamelijk gevangen door kleine vissersboten die de ijskoude wateren van de Noord-Atlantische Oceaan en de Arctische Oceaan trotseren. Ze worden meestal gevangen met behulp van lange lijnen met aas.

Eenmaal aan boord wordt de haai snel verwerkt. De huid wordt verwijderd en het vlees wordt in grote stukken gesneden. Deze stukken worden later gefermenteerd om Hákarl te maken. Maar voordat het fermentatieproces kan beginnen, moet de haai eerst grondig worden schoongemaakt.

Het fermenteren van de haai

Het fermenteren van de haai is een proces dat enkele maanden in beslag neemt. Nadat de haai is gevangen en schoongemaakt, wordt het vlees in grote stukken gesneden en in een ondiepe kuil in de grond gelegd. Deze kuil wordt vervolgens bedekt met grind en zand en verzwaard met stenen om het vlees aan te drukken. Dit fermentatieproces duurt ongeveer 6 tot 12 weken, afhankelijk van het seizoen.

Gedurende deze tijd wordt het vlees van de haai afgebroken door de natuurlijke enzymen en bacteriën in het vlees. Dit proces zorgt ervoor dat de giftige stoffen in het vlees worden afgebroken en het vlees veilig te eten is.

Na het fermentatieproces wordt het vlees uit de kuil gehaald en goed gewassen om zand en grind te verwijderen. Vervolgens wordt het vlees opgehangen om te drogen. Tijdens dit droogproces ontwikkelt het vlees zijn kenmerkende sterke geur en smaak.

Het drogen: een belangrijk onderdeel van het proces

Het drogen van de haai is de laatste stap in het maken van Hákarl. Door het drogen ontwikkeld de smaak en textuur van het vlees zich verder. Het vlees wordt opgehangen in een droogschuur, waar het wordt blootgesteld aan de koude, droge lucht van IJsland. Het droogproces duurt ongeveer twee tot vier maanden. In deze periode verliest het vlees veel van zijn vocht en ontwikkelt het zijn kenmerkende sterke geur en smaak.

Na het drogen wordt het vlees in kleine blokjes gesneden en is het klaar om te worden geserveerd als Hákarl.

Traditioneel wordt Hákarl geserveerd in kleine blokjes, vergelijkbaar met hoe wij kaasblokjes serveren. Je kunt het blokje oppikken met een cocktailprikker en het in één keer in je mond stoppen.

Hákarl wordt vaak geserveerd met een shot Brennivín; een sterke IJslandse schnaps. Brennivín wordt ook wel ‘zwarte dood’ genoemd en heeft een vrij sterke smaak. De reden dat ze samen worden geserveerd is niet alleen traditie, maar ook omdat de sterke smaak van de Brennivín de smaak van de Hákarl helpt te neutraliseren.

Hákarl festivals en evenementen

Er zijn verschillende evenementen in IJsland waarbij je Hákarl kunt proeven in een leukere setting dan een bakje kopen in de supermarkt. Daarnaast krijg je Hákarl ook in vele restaurants.

Thorrablot is een traditioneel IJslands midwinterfeest waarbij de IJslanders hun Vikingverleden eren. Het vindt meestal plaats in de laatste week van januari en duurt een maand. Tijdens dit festival worden allerlei traditionele IJslandse gerechten geserveerd, waaronder natuurlijk ook Hákarl.

Het eten van Hákarl tijdens Thorrablot is een eeuwenoude traditie. De IJslanders geloven dat het eten van dit bijzondere gerecht hen kracht en moed geeft om de rest van de winter door te komen. Ook wordt er geloofd dat het eten van Hákarl tijdens Thorrablot geluk brengt voor het komende jaar.

Naast Thorrablot zijn er nog meer evenementen waar je Hákarl kunt proeven. Zo is er het jaarlijkse Seafood Festival dat plaatsvindt in de stad Höfn in Zuidoost-IJsland. Een ander evenement is het Great Fish Day, dat elk jaar in augustus wordt gehouden in de stad Dalvík in Noord-IJsland. Daarnaast is er ook het Reykjavik Food Festival, dat elk jaar in de zomer plaatsvindt.

Bedreigingen voor de Groenlandse haai

Vroeger werd er gevist op deze haai voor zijn vlees. Het vlees is echter niet geschikt voor menselijke consumptie, en wordt zelfs als giftig bestempeld. In de 19e eeuw is er gevist op de Groenlandse haai voor zijn leverolie. Dit heeft ervoor gezorgd dat de aantallen van deze haai omlaag gingen. Omdat de haai zich zo langzaam voortplant, zijn er nog steeds weinig Groenlandse haaien. Sinds het einde van de 20e eeuw wordt er gelukkig niet meer gevist op de haai.

Een andere bedreiging voor de Groenlandse haai is klimaatverandering. Door de opwarming van de aarde verandert het leefgebied van het dier. IJs smelt, stromingen veranderen, prooidieren verblijven op andere plekken. De Arctische oceaan verandert door klimaatverandering. Kleine veranderingen kan dit robuuste dier wel aan, maar drastische veranderingen kunnen grote gevolgen hebben. Als de zee met een paar graden opwarmt, kan de Groenlandse haai al moeilijkheden ondervinden.

De Groenlandse haai en Sedna

In de koude wateren van het hoge noorden leeft volgens de Inuit een mysterieuze en machtige zeegeest: Sedna. Uit haar afgehakte vingers ontstaan dieren als zeehonden, walvissen en ook de Groenlandse haai.

De Groenlandse haai wordt in sommige vertellingen gezien als haar boodschapper of wreker. Hij zweeft langzaam door de koude diepten en straft iedereen die haar onrecht heeft aangedaan - vooral haar vader.

Parasiet: een kreeftje op het oog van de haai

Op het oog van de Groenlandse haai leeft soms een bijzonder diertje: de copepod Ommatokoita elongata. Dit kleine kreeftachtige wezentje wordt ongeveer drie centimeter lang en ziet eruit als een soort worm met één oog. Het diertje hecht zich vast aan het hoornvlies van de haai en blijft daar zitten.

Helaas is dat slecht nieuws voor het oog van de haai. De copepod beschadigt na verloop van tijd het oogoppervlak, waardoor het zicht van de haai steeds slechter wordt. Maar de Groenlandse haai lijkt daar niet veel last van te hebben. Hij leeft immers in diepe, donkere zeeën waar toch al nauwelijks licht is. Bovendien vertrouwt hij meer op zijn andere zintuigen, zoals geur en beweging, dan op zijn ogen.

Sommige wetenschappers denken dat de copepod licht kan geven. Als dat waar is, zouden vissen worden aangetrokken door het mysterieuze lichtje, waarna de haai ze gemakkelijk kan vangen. Een soort ‘loklampje’ dus, dat van een parasiet misschien toch een onverwachte helper maakt.

De bouw van de Groenlandse haai

De Groenlandse haai, Somniosus microcephalus, wordt ook wel een sluimerhaai of ijshaai genoemd. Hij hoort bij de familie van de Doornhaaiachtigen, oftewel de Squaliformes. Het is een grote, langzaam zwemmende haai die vooral voorkomt in de koude, diepe wateren van de Noord-Atlantische Oceaan en rondom Groenland.

Hij kan wel 6 tot 7 meter lang worden en meer dan 1400 kilo wegen. Daarmee is hij ongeveer net zo groot als de witte haai. Zijn lichaam is stevig en cilindervormig, met een dikke huid die hem beschermt tegen de kou van de diepe oceaan.

Wat meteen opvalt aan deze haai, zijn zijn ronde snuit en zijn kleine ogen. Zijn ogen zijn vaak blauw van kleur, wat niet vreemd is als je bedenkt dat hij leeft in het donkere, diepe water van het noorden. Daar is goed zicht minder belangrijk, en vertrouwt hij vooral op andere zintuigen.

Zijn vinnen zijn vrij klein in verhouding tot zijn grote lichaam, en ook zijn kieuwen lijken kleiner dan je zou verwachten bij zo’n enorme haai. Toch is hij goed aangepast aan zijn koude omgeving. Hij beweegt langzaam, bijna loom, wat hem helpt om energie te besparen in het ijskoude water.

De Groenlandse haai heeft een bijzonder gebit dat goed past bij zijn manier van jagen en eten. In de bovenkaak heeft hij meestal 48 tot 52 tanden. Deze tanden zijn recht en scherp, maar niet gekarteld zoals bij sommige andere haaien. In de onderkaak zitten 50 tot 52 tanden die breder zijn, een beetje naar de zijkant gebogen, en meer op zaagbladen lijken.

Hoe oud kan de Groenlandse haai worden?

Het is nog niet duidelijk hoe het komt dat Groenlandse haaien zo oud kunnen worden. Wetenschappers schatten dat een Groenlandse haai zich pas vanaf een leeftijd van ongeveer 156 jaar voortplant. Hierdoor is het voortbestaan van de soort erg kwetsbaar.

Wetenschappers vroegen zich al jaren af: hoe oud kan de Groenlandse haai eigenlijk worden? In 1930 plaatste een visbioloog in Groenland zenders op meer dan 400 jonge haaien. Hij ontdekte dat deze haaien maar ongeveer één centimeter per jaar groeien.

Jaren later besloot de Deense marien bioloog John Steffensen van de Universiteit van Kopenhagen dat het tijd was voor een nieuw onderzoek.

Samen met een collega, Jan Heinemeier van de Aarhus Universiteit, kwam hij op een ander idee: misschien kon je de leeftijd van de haai afleiden uit de lens van zijn oog.

Met deze methode konden ze schatten dat sommige Groenlandse haaien meer dan 400 jaar oud zijn. Een van de haaien die ze onderzochten was waarschijnlijk geboren rond het jaar 1620! Dat maakt de Groenlandse haai het oudste gewervelde dier dat we kennen.

Met als uitgangspunt de lengte van een Groenlandse babyhaai, een Groenlandse babyhaai is gemiddeld 42 cm. lang bij de geboorte, en met een beetje hulp van de archeologie, archeologen gebruiken een methode dat radiometrische datering heet, c-14, wisten ze uit te rekenen hoe oud Groenlandse haaien worden en ze waren behoorlijk ondersteboven van de resultaten.

Zo konden ze met redelijke zekerheid vaststellen dat een van de gevangen Groenlandse haaien 392 jaar, plus min 120 jaar erbij of eraf.

We weten niet veel over de Groenlandse haai, maar één ding weten we zeker: hij kan ontzettend oud worden. Sommige Groenlandse haaien worden bijna 500 jaar oud. Dat maakt hen tot de oudste bekende gewervelde dieren op aarde. Deze haaiensoort zwemt al rond sinds de tijd van de dinosaurussen. Hij heeft de ijstijd meegemaakt én het ontstaan van de moderne mensheid.

Wat zou deze haai ons allemaal kunnen vertellen over de geschiedenis van de wereld? Helaas kunnen haaien niet praten, maar hun lange leven maakt ze tot levende getuigen van duizenden jaren natuurgeschiedenis. Dat maakt de Groenlandse haai echt bijzonder.

labels:

Zie ook: